Қазақ фольклоры – рух пен даналықтың қазынасы

1. Кіріспе

Қазақ фольклоры – ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық дүниетанымымыздың айнасы. Ол ұрпақтан-ұрпаққа ауызша және жазбаша түрде беріліп, қазақ халқының өмір салтын, дүниетүсінігін, адамгершілік пен рухани құндылықтарын сақтап келген іргелі мұра. Фольклор құндылығы – оның көпқырлылығында: ол тарих, әдебиет, музыка, этика, психология, педагогика салаларын қамтиды.

2. Қазақ фольклорының негізгі түрлері

1. Жыр-дастүрлер мен эпостар

• «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр» секілді кесек жырлар – батырлық дәстүрін дәріптеп, ерлік пен намысқойлықты насихаттайды.

2. Өлең – жыр және мақал–мәтелдер

• Ауызекі даналықтың таптырмас көзі. Мысалы,

• «Бірлік – баршаға қорған, бөлініп қалғанға – сор».

• «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей».

3. Бәйіт, терме, жыр-тума

• Қайғыны жырлайтын жыраулар поэзиясы: Қорқыт, Жиембет, Сырым Датұлы.

4. Халық әндері мен аспаптық шығармалар

• «Әншу», «Жетіген», «Домбыра шерткен әуендер» – сезім мен толғанысты жеткізеді.

5. Қазіргі заманғы фольклорлық элементтер

• «Қазақ хандығы туралы» аңызды-стондар, өңірлік салт-дәстүрлер.

3. Рухани және педагогикалық маңызы

• Адамгершілік және моральдық сабақ

• Батырлар жырлары арқылы әділдік, мейірімділік, сабырлылық тәрбие алады.

• Ұлттық сана мен бірлік сезімі

• Ортақ аңыздар мен дастандар – ұлы даланың ұлттық идеясын тәрбиелейді.

• Тілдік және әдеби даму

• Фольклор арқылы бай қазақ тілі, диалектілер, көркем сөз өнері дамиды.

• Тарихи байланыс

• Көшпелілер мәдениеті мен өмір салтын түсінуге мүмкіндік береді.

5. Мысал ретінде әйгілі фольклорлық шығармалар

1. «Алпамыс батыр» жыры

• Қаһармандық оқиға желісі, исламдық және даңқ жүйесі араласқан эпос.

2. «Ер Төстік» ертегісі

• Ақыл мен тапқырлыққа негізделген сюжет; өмірлік сабақ береді.

3. Қорқыт ата жырлары

• Өлім мен мәңгіліктің философиялық тұжырымдамасы, қобыз бен ән арқылы жеткізіледі.

6. Қорытынды

Қазақ фольклоры – тек өткеннің шежіресі емес, бүгінгі және келешектегі ұрпаққа рухани азық беретін мәңгілік қазына. Ол арқылы халқымыздың тарихы, дүниетанымы, ұлттық мінез-құндылықтары сақталып, жаңғырады. Бүгінде фольклорды зерттеу, насихаттау – бағалы мұраны ардақтап, ұлттық санамызды биік ұстайтын міндет.

Пайдаланған әдебиеттер мен дереккөздер ұсынысы:

• М. Әуезов. «Қазақ әдебиеті тарихы»

• Н. Нұрмағанбетов. «Қазақ эпосы: бастаулық және даму кезеңдері»

• З. Бахытбекова. «Қазақтың ауызша шығармашылығы»