Қазақ халқының салт дәстүрі

Қазақхалқының
салт-дәстүрлері

Әрұлттыңөзінетәнерекшелігібар.Онымузыкамәдениетінен,биөнерінен,
қолөнерінен,тұрмысынанбайқаймыз.Ән,күйлердітыңдайотырып,
билерін,ою-өрнектерін,зергерлікәшекейзаттарынкөреотырып,оныңқай
ұлтқатәнекенінажыратабілугеболады.Осылайшақазақұлттындаоңай
ажыратуғаболады.Қазақхалқыныңбұрыннанпайдаболғансалт-
дәстүрлерібасқакөршілесжатқанұлттардыңсалт-дәстүрлерінеұқсас
болыпкеледі.«Қырғызқазақбіртуған»дегенмақалқазақхалқыменқырғыз
халықтарыныңбір-бірінеөтеұқсасекенінкөрсетеді.Соныменқатартүркі
тілдесхалықтардақазақхалқыменбірқандасболыпкеледі.

Қазақхалқыныңсалт–дәстүрлеріосы
ұлттыңмінез–құлқын, қасиеттерін
көрсетеді. Кейбірсалт–дәстүрлері
мен әдет-ғұрыптарысолхалықтың
тұрмысына, тәрбиесімен мінезіне,
сеніміне, ырымынақарай
қалыптасып, келеді. Қазақта«Алты
жылашболсаңда, атаңныңсалтын
ұмытпа» дегенмақалбар. Той –
думандарда, жиындармен
мерекелердеорындалатыносы қазақ
халқыныңсалт-дәстүрлеріоныңұмыт
болмағанынпашетеді.

Амандасу
салты

Амандасусалтықазақхалқыныңеңүлкендәстүрлерініңбірі.
Үлкеніменкішісібір-біріменкездескендебіріншіамандасады.
Жасыүлкенерадамдарменарасындаамандасусалты
«Ассалаумағалейкум!» дегенсөзденбасталады. Бұның
мағынасыжақсытілектібілдіреді: «СізгеАлланыңнұры
жаусын» дегенсөз. Бұлсөздіжасыүлкенеркісілерменәртүрлі
жастағыерлерамандасқандажиіқолданады. Тілегінқабыл
алып, қарсыадам: «Уағалейкумассалам!» депоңқолын
ұсынады. Ол: «Алланыңрақымысізгедежаусын» дегенсөзді
білдіреді.

Қазақхалықныңсәлемдесуініңеңбір
ерекшелігікеліндердіңата-енесімен қайын
жұртыменамандасуы. Ізеттіліккөрсетіп, келін
ата-енесінеиіліпсәлемсалады. Келінсәлемді
таңертеңгісіната-анасынасалады жәнеолар
ұзақуақытбасқажақтаболғандарында
салады. Сәлеміналғанолартілектерін
білдіріп, рақ-меттерінайтады. Жаскеліннің
сәлеміналғаненесінемесежасыүлкен
кісілер«Өркеніңөссін», «Бақыттыбол», «Ұл
тап», «Көпжаса» дегентілектерінайтып
ризашылықтарынбілдіреді

•Туған-туыстарыжиналып, нәрестені
бесіккесалудәстүрінөткізеді. «Бесікалып
бару» дәстүріқазақелінекөптараған. Бір
жергекелінболыптүскенқызыбірінші
босанғандаалыпбарады. Бесіктің
жасауынқыздыңанасыдаярлайды. Оған
қосакиітін, зергерлікбұйымдарымен
дастарқанғақойылатынтәттілерінсалып
алыпбарады. Алыпбарғанкиітініңішіне
тоғызтүрлізаттарсалады. Бағалыкиімнен
бастапұсақзаттарғадейінкіреді.

БЕСІК ЖЫРЫ
Әлди-әлди, ақбөпем,
Ақбесіккежат, бөпем!
Жылама, бөпем, жылама,
Жілікшағыпберейін.
Байқұтанныңқұйрығын
Жіпкетағыпберейін
Әлди-әлди, аппағым,
Қойдыңжүніқалпағым,
Жұртқажаманболсада,
Өзімсүйгенаппағым!
Әлди-әлди, шырағым,
Көлгебіткенқұрағым,
Жапанғабіткентерегім,
Жаманкүндекерегім!
Қонақкелсе, қой, бөпем,
Қойтоқтысынсой, бөпем,
Құйрығынатой, бөпем!
Айналайын, айымыз,
Алтықарынмайымыз,
Жетіқарынжентіміз,
Алуа-секерқантымыз.
Қалқамменіңқайдаекен?
Асқар-асқартаудаекен.
Онданеғыпжүрекен?
Алматеріпжүрекен.
Асқартаудыңалмасы
Жаңапісіптұрекен.

Қазақхалқыныңөмірсалтынакөрікберетіндәстүр-
тұсаукесу. Бала жүребастағанкездекішігірімтой
жасап, тұсаукеседі. Тойғакелгендертұсаукесертойына
сыйлықтарымен, шашуларыменкеледі. Дастарқан
жайылып, көрші-қоландар, әйелдер, қыз-келіншектер
жиналады. Тұсауынкесетінбаланыңаяғынабайлайтын
жіптітұсаукесерәйелдайындапалыпкеледі.
Көпшіліктіңалдындадаярлағансыйлықтарынберіп,
ортағабаланыңаяғынабайланғанжәбәнкесіп
жібереді. Жіптіақ, қаражіптенесіп, еркінбайлауға
жететіндейетіпдайындайды. Ақ, қараданесіп
жасалғанжіп, біреудіңала жібінаттамасындеген
жақсыниеттібілдіреді.

Сүндеттеубұрыннанкележатқандәстүр. Ең
біріншіЫбырайымпайғамбармен оның
ұрпақтарысүндеттелгенжәнесүндеткеотырғызу
Құдайдыңбергенөсиетіболған. Қазақхалқынада
осы салт-дәстүрберілген. Сүндеткеотырғызудың
мақсатымұсылмандықтыңжәнебала ер жетіп,
азаматболдыдегендібілдіреді. Қазіргікүніқазақ
халқыосы салтты«Сүндеттой» деп, көпжерлерде
үлкентой жасап, атапөтеді.

Немерелерінатаәжесінемесежақынтуыстарыуақытша
тәрбиелеугеалғанда«бауырынасалу», депайтады.
Бауырынасалғандарымената-аналарынанайырмайды.
Асыраптаалмайды. Бұлдәстүрдіңмақсатыжалғызқалған
ата-анасынаермекболсындепуақытшажібереді. Бауырына
салушылартәлім-тәрбиелерінбереді, қамқорлықтарын
жасайды. Балаөскенсоңата-анасынакетедінемесесол
шаңырақтақалабереді. Қазақхалқындаәсіресебірінші
немерелерінбауырынаұлдыңәке-шешелерісалады.

Жаңатүскенкелінніңбетінашып
көпшіліккетаныстыру–
халқымыздыңқұрметтейтін,
ежелденкележатқандәстүрі.
Келінніңбетінақынжігітөлеңмен
ашады. «Беташар» айтаржігіттің
ақындығынақосаәншілігідебар,
әзіл-оспаққажүйрікболғаны
жөн. Беташарәржердеәртүрлі
өтеді.

Бет ашуғадайынтұрғанақын,
көпшіліккеарнапөлеңайтады. Келіннің
жан-ұядағыорнынайтакеле, жаңа
түскенжеріндегіжігіттіңжақын
туыстарыментаныстырыпсәлем
бергізеді. «Беташардың» мағынасыенді
қыздыңжаңажанұяғакеліп, қызметінің
өзгергенінбілдіреді.