Қазақстан тарихынан әңгімелер 5сынып

Тақырыбы: Қазақ хандары, билері, батырлары.

Мақсаты: Қазақ хандарының, билердің, батырлардың қоғамдағы алар орынын білу.

Білімділік: Оқушыларға би, батыр ұғымдарының мәнін ашу және XVIII ғасырдағы, қазақ халқының бұрынғы сот төрелігі, билік айту жүйесімен таныстыру, қазақ билерінің өмірі, өнегелі істері жайында мәлімет беру.
Дамытушылық: Өткен ғасырлардағы қазақ елінің сот жүйесі төрелік ету дәстүрімен таныстыра отырып мемлекет, билік жайында мәліметтерін кеңейту, құқықтық түсініктерін дамыту. Қазақ батырларының ерлігіне тарихи тұрғыдан баға бере білуге дағдыландыру, танымдық қабілеттерін арттыру.
Тәрбиелік: Қара қылды қақ жарған әділ билік айтқан билер мен батырлар өмірін мысалға келтіре отырып әділдікке, адамгершілікке, адалдыққа, ерлікке, отансүйгіштікке тәрбиелеу, құқықтық тәрбие беру.

Сабақтың түрі: интерактивті
Сабақтың әдісі: сұрақ жауап, «Бәйге»ойыны, «Портрет» атты коллаж жасау, кок лента
Көрнекілігі: слайд, карта, суреттер.
Сабақтың жүрісі:

I.Ұйымдастыру

Психологиялық ахуал

Круг радости.
- Сейчас мы с вами по кругу возьмемся за голубую, ленту, как будто это границы нашего Казахстана. Поднимем  её вверх и сделаем так, чтобы мы оказались внутри круга, а лента – снаружи. Что сделала ленточка с нами? Мы оказались внутри нашей ленточки – значит мы граждане своей страны, наша Родина защищает нас и заботится о нас.
II. Ой шақыру. Диалог.
1 желтоқсан қандай мереке?

Какими качествами должен наделен лидер для то чтобы долго править страной Қазақ хандығын кім басқарды?
Тарихта қазақ хандығын басқарған қандай хандарды білесіңдер?
Қазақ хандарының бойында қандай қасиеттер болған?

Стр 66, инсерт (отметить карандашом + , галочка)

III. Презентация

Мұғалімнің сөзі сегодня ребята мы будем работать в группах, с учебником, ребята познакомят нас с опережающими заданиями и в конце урока вы должны подвести итог урока.

Жаңа сабақ:

Қазақ батырлары дарынды балалармен жұмыс

Бөгенбай - Жалмахин Диас

Қабанбай - Сайран Нұрсұстан

Наурызбай - Амзеев Нұрдаулет

Баян - Серік Мадияр

Қазақ батырларынан кімдерді білеміз?
Қазақ батырларының бойындағы қасиеттерді атаңыз?
Батыр - ақылды, ержүрек, қолбасшы, елін сүйген, ерен
Азаттық үшін күрескен

Мағынаны тану:

Қазақ билерінен кімдерді білеміз?
Қазақ билерінің бойында қандай қасиеттер болған?

«Портрет» атты коллаж жасау, қорғау

Бийлер - Шешен - ақылды, заңгер, ойшыл, дана, көреген, елші.

«Бәйге» ойыны Мәтінмен жұмыс 62-65 бет

СЛАЙД

Ой толғаныс

Сәйкестендіру
Бөгенбай -------------- Дарабоз батыр
Қабанбай -------------- Батыр
Наурызбай ------------ Алатаудай Ақша батыр
Баян ---------------------- Шапырашты
Жәнібек ----------------- Шақшақ

Бекіту сұрақтары:
Билер қазақ қоғамында қандай қызмет атқарған?
Төле, Әйтеке, Қазыбек билердің Қазақ хандығын нығайтудағы рөлі қандай болды?
Тәуке хан өмір сүрген замандағы тарихи жағдайға сипаттама бер
Неліктен Тәуке хан билік еткен заманды «Алтын ғасыр» деп атаған?
Жоңғар мемлекеті қалай құрылды?
Жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ батырларының ерлігі қандай еді?

Қорытындылау:
Бүгінгі сабақта қандай әсер алдың? Өз ойыңды жаз
Бағалау: формативтік
Үйге тапсырма:

1. 60 беттегі суретті талдау, ауысша.

2. 61 бетшығармашылық тапсырманы орындау.

1.Хан дегеніміз кім? 2. Қандай қызмет атқарды? Сонымен хан дегеніміз, қазақ мемлекетінің билеушісі, хандықтың басшысы. Бұл билік атадан балаға мұра ретінде қалып отырды. Ханның негізгі қызметі мен өкілділігіне тоқталсақ: сяси - экономикалық мәселелерді шешумен қатар өз атынан бұйрық шығарып отырған. Ел басқаруда өз кеңесшілеріне сүйенген. Жаугершілік соғыста қол басқарған.

2-топ Билер тобының тапсырмасы: 1.Билер деген кім? 2. Билер қазақ қоғамында қандай роль атқарды? 3.Қандай адамдар би бола алатын еді? 4. Қазақтың әйгілі билерін ата? 5. Билердің өмір сүрген уақыты мен нақыл сөздері? Қазақтың негізгі үш биі өзімізге белгілі Қазыбек би, Төле би, Әйтеке би. Қазыбек - қазақ хандығының аса көрнекті мемлекет қайраткері, мәлімгері және Орта жүздің бас биі болған. Жеті жарғыны жасауға көмектескен. Ол жастайынан шешендігімен көзге түседі. 1740 жылдары Малайсарымен және басқалармен бірге 90 биді бастап Жоңғар хандығына барып, Абылай ханды босатып алады. Жоңғар ханы оған шешендігі үшін «Қаз дауысты Қазыбек»- атағын берген.

3-топ Батырлар тобының тапсырмасы: 1.Батыр деп кімді айтамыз? Жоңғарларға қарсы күреске шыққан қазақ батырлары көп. Солардың негізгілеріне тоқталсақ: Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Баян батырлар. Олардың ерлігі үшін әр түрлі атақтар берген. Олар жастайынан батырлығы мен ерекше көзге түскен. Жоңғарларға қарсы күресте қол бастап, сардарлық қызмет атқарған.

Әр топқа тақырыпқа сай жеке жұмыс беру. (5 мин) 1.Хандар тобының тапсырмасы: (сөзжұмбақ шешу) 1. «Қасқа жол» атанған заңдар жинағын шығарған хан 2.Ханның мұрагері 3.Керей мен Жәнібектен кейінгі қазақ ханы 4.Алаша ханның ұрпағы б.з.б. мыңжылдық – б.з. мыңжылдығы аралығында ел билеген хан 5. Қазақ хандар әулетінің арғы атасы 6.Жеті Жарғы» заңдар жинағы қай ханның есімімен байланысты 7.Хандықтың басшысы 8. Қазақ хандығы құрылған кездегі тұңғыш қазақ хандарының бірі

2.Билер тобының тапсырмасы: Шешендік сөздеріне қарап, авторын тап. 1. «Бай болсаң, халыққа пайдаң тисін. Батыр болсаң, жауға найзаң тисін. «Әйтеке би»2. Жаңбыр жаумаса жер жетім, Басшы болмаса ел жетім, Ұқпасқа айтқан сөз жетім... Көре алмаған көз жетім «Төле би» 3. Үй жанында биік төбең болса, Ол ерттеулі аттан кем емес, Отбасыңда білгір қартың болса, Ол жазылған хаттан кем емес Біз, қазақтар керіспейік Ренжісу бізге жөн емес. «Қазыбек би»

3.Батырлар тобының тапсырмасы: Жасырын сөздерді тап: 1.Қазақ әскерін 50 жылдан аса уақыт басқарған, 100 – ден астам жорыққа қатысқан батыр- (Бөгенбай ) 2.Қазақтарда қолбасшы,ерлігімен көзге түскен адам – (Батыр ) 3. «Дарабоз батыр» атанған батыр – (Қабанбай ) 4. Ұлы жүздің ішіндегі шапырашты руынан шыққан батыр- (Наурызбай )

Ү. Бекіту сұрақтары: (5 мин)"Тарихи бас қатырғыш" Бұл кезеңде топқа сұрақ беріледі". Оқушылар адасқан әріптердің орнын тауып сұрақты дұрыс оқып, жауабын табулары керек.

1. ӨЛТЕ би қай жылдары өмір сүрді? (ТӨЛЕ би 1663-1756 жж.) 2. АЗҚЫКБЕ би қай жылдары өмір сүрд? (ҚАЗЫБЕК би 1667-1764 жж) 3. Әйгілі қазақ РІЛЕИБ жасауға қатысқан заң? (Билері, "Жеті жарғы") 4. ӘУТЕК ханның тұсында Қазақ хандығының астанасы қай қала болды? (Т ӘУКЕ, Түркістан) 5. ЕКТЕЙӘ би қай жылдары өмір сүрді? (ӘЙТЕКЕ 1682-1766) 6. ТШАКЕТН қаласында жерленген би? (Ташкент, Төле би) "Кім жылдам?" Сұрақ-жауап беріледі, қай топтан бірінші болып қол көтереді сол оқушы жауабын айтады. (5 мин) 1. Төле би неше жасында дүниеден озды? (93 жасында) 2. Болмас іске қарыспа, Біреуге ор қазыспа Жауыздық іске барыспа. Кімнің нақыл сөзі? (Төле би) 3. Қазыбек би өзінің мәмілегерлік қызметін неше жасынан бастады? (18 жасынан) 4. “Жеті жарғы ” қай ханның тұсында жасалды? (Тәуке) 5. "Құн" деген не? (ең көп тараған жазаның түрі, құнатақты адам, кедей, мырза немесе құл болуына қарай өзгеріп отырған. Би шешімі бойынша –жауапкердің келісімі арқылы жаза жеңілдетіліп, қылмыскер белгілі мөлшерде құн төлеп, өмірін сақтап қалатын болған) 6. Ұлы жүздің биі ? (Төле би) 7. Қазыбек би барған Жоңғар хандығының қонтайшысы кім? (Цеван Рабдан) 8. Әйтеке би кімдердің тәрбиесінде болған? (Жалаңтөс батыр мен Ақша ханның) 9. Қабанбай батырдың шын есімі? (Ерасыл) 10. Қазыбек би Жоңғар хандығына барып, қай ханды босатып алды? (Абылай) Сабақты қорытындылау. (5 мин)

2. -Бүгінгі сабақта нені меңгердік? –

3. Сабақтың барысында қойған мақсатымыз бен міндеттерімізді орындай алдық па? -Бүгінгі алған білімдеріңнің сендер үшін маңыздылығы бар ма? -Балалар, тәуелсіздікке жетуге қандай адамдар үлестерін қосты? (батырлар, билер, хандар ) Біздің ел дүние жүзінің көптеген елдерімен достық байланыс орнатқан, бүкіл әлем таныған елге айналды. Біздің еліміздің президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бейбітшілікті нығайту жолында көп жұмыстар атқаруда.Қазіргі таңда Қазақстан өркениетті, дамыған елдер қатарында енген мемлекет. Осы мемлекетті одан да биіктен көрсету, елін жаудан қорғайтын, болашақ қазақ жастарының қолында деп есептеймін. Үйге тапсырма:

4. Қазақ хандары, билері және батырлары тақырыбын оқу. Тақтаға білемін, білдім, білгім келеді? (Оқушылар барып, стикер жапсырады) Қорытынды: Осымен сабағымыз аяқталды. Сау болыңдар.