ӨЗБЕКӘЛІ ЖӘНІБЕКОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы: “Қазақ хандығының қалыптасуы:XV ғасырдағы геосаяси ахуал”

Орындаған:Жумабай М.Т

Топ: 1506-12

Шымкент - 2025

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ……………………………………………………………………….3

1.XV ҒАСЫРДАҒЫ ГЕОСАЯСИ АХУАЛ………………………………..9

1.1 Дешті Қыпшақтағы саяси жағдай……………………………………….10

1.2 Әмір Темір ұрпақтарының Мәуереннахрдағы билігі…………………..10

1.3 Моғолстанның ішкі және сыртқы саясаты………………………….…..11

2.ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫНА ЫҚПАЛ ЕТКЕН ФАКТОРЛАР………………………………………………………………13

2.1 Керей мен Жәнібектің бөлінуі және Қазақ хандығының құрылуы…14

2.2 Әбілқайыр хандығындағы ішкі қайшылықтар…………………………16

2.3 Моғолстан ханы Есенбұғаның қолдауы……………………………….17

2.4 Қазақ хандығының құрылуы және алғашқы территориясы…………18

3.ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ІШКІ ЖӘНЕ СЫРТҚЫ САЯСАТЫ….20

3.1 Алғашқы жорықтар мен территориялық кеңею………………………21

3.2 Көрші мемлекеттермен қарым-қатынас………………………………..24

ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………………..25

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР…………………………………...26

Аннотация

Бұл зерттеу XV ғасырдағы Қазақ хандығының қалыптасу үдерісі мен оған әсер еткен күрделі геосаяси жағдайларды жан-жақты талдауға арналған. Дешті Қыпшақ кеңістігіндегі саяси тұрақсыздық, Әбілқайыр хандығы ішіндегі билікке талас және рулық қайшылықтар, сондай-ақ Моғолстан билеушілерінің, әсіресе Есенбұға ханның ұстанымы Қазақ хандығының құрылуына тікелей алғышарттар жасады. Керей мен Жәнібектің Моғолстанға қоныс аударып, өз алдына дербес хандық құруы — қазақ мемлекеттілігінің негізін қалаған маңызды тарихи кезең болды. Зерттеу барысында Қазақ хандығының құрылу себептері мен тарихи шарттары, оның ішкі және сыртқы саяси ұстанымдары, көрші мемлекеттермен қарым-қатынасы, сондай-ақ аймақтағы саяси тұрақтылыққа тигізген ықпалы қарастырылады. Сонымен қатар, Қазақ хандарының басқару жүйесі, әлеуметтік құрылымы, экономикалық дамуы, әскери-саяси стратегиялары мен мәдени өмірдегі орнына да назар аударылады. Археологиялық деректер мен жазба тарихи дереккөздерге, отандық және шетелдік зерттеушілер еңбектеріне сүйене отырып, Қазақ хандығының мемлекеттілік жүйесіндегі ерекшеліктері мен Орта Азия кеңістігіндегі тарихи миссиясы терең сарапталады. Зерттеу жұмысы Қазақ хандығының тарихи маңызын ашып көрсетуге, оның құрылу үдерісін және аймақтық геосаяси жүйеге ықпалын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Зерттеу өзектілігі.Қазақ хандығының құрылуы – қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихындағы аса маңызды кезеңдердің бірі. XV ғасырдың екінші жартысында орын алған бұл тарихи үдеріс қазақ халқының этникалық аумағында тұңғыш рет біртұтас мемлекеттік құрылымның пайда болуына негіз қалап, Орталық Азиядағы саяси ахуалға айтарлықтай өзгерістер әкелді. Қазақ хандығының құрылуы – тек белгілі бір мемлекеттің пайда болуы ғана емес, сонымен қатар тұтас бір этностың саяси және мәдени тұрғыда ұйысуының көрінісі болды.Бұл тақырыптың өзектілігі қазіргі заманғы тарихи ғылымның ұлттық мемлекеттіліктің тамырларын тереңірек тануға ұмтылуымен тығыз байланысты. Қазақ хандығының пайда болуына себеп болған ішкі және сыртқы жағдайларды зерттеу, сондай-ақ оның алғашқы кезеңдеріндегі ішкі басқару жүйесі, саяси тұрақтылықты сақтау жолдары мен көрші елдермен қатынастары туралы мәліметтерді саралау — бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның тарихи негіздерін тану тұрғысынан маңызды. Сонымен қатар, Қазақ хандығының құрылуы – ортағасырлық Орталық Азия кеңістігіндегі этносаяси үдерістер мен геосаяси тепе-теңдікті зерттеу үшін де құнды материал болып табылады.Қазақ хандығының тарихын жаңаша көзқараспен зерттеу, оның мемлекеттілік дәстүрін бағамдау, саяси құрылымы мен тарихи рөлін саралау – қазіргі кезеңде ғылыми және қоғамдық тұрғыдан өзекті болып табылады.

Зерттеу мақсаты

Зерттеудің негізгі мақсаты – XV ғасырдағы геосаяси ахуалдың Қазақ хандығының құрылуына әсерін жан-жақты талдап, оның тарихи маңызын анықтау.

Зерттеу міндеттері

1.XV ғасырдағы Орта Азия, Дешті Қыпшақ және Моғолстанның саяси жағдайын сипаттау.

2. Әбілқайыр хандығындағы ішкі қайшылықтарды және оның ыдырау себептерін талдау.

3. Керей мен Жәнібектің бөлінуінің негізгі себептерін анықтау.

4. Қазақ хандығының алғашқы жылдардағы ішкі және сыртқы саясатын зерттеу.

5. Қазақ хандығының құрылуындағы экономикалық және әлеуметтік факторларды бағалау.

Ғылыми жаңалық

1. XV ғасырдағы Орта Азия, Дешті Қыпшақ және Моғолстанның саяси жағдайы

XV ғасырда Орта Азия мен оған шекаралас аймақтарда билік үшін күрес күшейіп, көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы тепе-теңдік бұзылды. Бұл кезеңде Дешті Қыпшақта – Әбілқайыр хандығы, Моғолстанда – Есенбұға ханның билігі орнады, алайда олардың орталық билігі әлсіз болды. Осы кезеңде ұлыстар арасындағы шекаралар тұрақсызданып, саяси фрагментация жаңа этносаяси құрылым – Қазақ хандығының пайда болуына негіз қалады.

2. Әбілқайыр хандығындағы ішкі қайшылықтарды және оның ыдырау себептерін талдау

Әбілқайыр хандығының ішкі дағдарысы – рулық-сұлтандық автономиялардың күшеюі, билік үшін ұдайы күрес және тайпалар арасындағы әлеуметтік теңсіздікке негізделген. Әбілқайыр ханның Темір әулетімен және Моғолстанмен жүргізген үздіксіз соғыстары ішкі ресурстарды сарқып, тайпалар арасында наразылық туғызды. Бұл ішкі қайшылықтар мен билікке сенімсіздік Керей мен Жәнібек сұлтандардың бөлінуіне және Қазақ хандығының құрылуына алғышарт жасады.

3. Керей мен Жәнібектің бөлінуінің негізгі себептері

Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлінуі – саяси тәуелсіздікке ұмтылудың ғана емес, рулық-тайпалық құрылымның ішкі заңдылықтарының көрінісі. Олар өздеріне бағынышты тайпалардың мүддесін қорғай отырып, жаңа мемлекеттік құрылым – Қазақ хандығының негізін қалады. Бұл қадам көшпелі билік жүйесіндегі легитимді оппозицияның қалыптасуын көрсетеді, яғни бөліну – ыдырау емес, қайта бірігу үдерісінің бастамасы болды.

4. Қазақ хандығының алғашқы жылдардағы ішкі және сыртқы саясатын зерттеу

Қазақ хандығының алғашқы жылдарындағы ішкі саясаты этникалық бірегейлікті қалыптастыру мен билік жүйесін орталықтандыруға бағытталды. Ал сыртқы саясатта – Моғолстанмен стратегиялық одақ құрылып, Әбілқайыр хандығы мен Шайбани ұрпақтарына қарсы әскери және идеологиялық күрес жүргізілді. Қазақ хандығының сыртқы саясаты Орта Азиядағы күштер теңгерімін өзгертті және жаңа дербес этностың саяси картасын қалыптастырды.

5. Қазақ хандығының құрылуындағы экономикалық және әлеуметтік факторларды бағалау

Қазақ хандығының құрылуында көшпелі мал шаруашылығының рөлі ерекше болды, бұл экономикалық тұрғыда тайпалар арасында өзара тәуелділік орнатты. Сонымен қатар, сауда керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жайылым үшін бәсеке және әлеуметтік теңсіздікке қарсы наразылықтар да маңызды факторлар болды. Осы негізде жаңа хандық – әлеуметтік әділеттілікке және саяси тұрақтылыққа ұмтылған этносаяси консолидация нәтижесі ретінде пайда болды.

Зерттеу объектісі.Зерттеу объектісі ретінде XV ғасырдың екінші жартысындағы Орталық Азиядағы саяси жағдай мен Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен негізгі факторлар қарастырылады. Моңғол империясының ыдырауынан кейінгі кезеңде Орталық Азияда Әбілқайыр хандығы, Моғолстан және Темір әулеті сияқты жаңа саяси құрылымдар пайда болып, бір-бірімен саяси және әскери қатынастар орнатты. Бұл құрылымдардың өзара ықпалы Қазақ хандығының құрылуына елеулі әсер етті.Керей мен Жәнібек сұлтандарының Моғолстаннан кетуі, оның себептері мен салдары, сондай-ақ аймақтағы этносаяси процестер мен этникалық топтардың бірігуі Қазақ хандығының қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Алғашқы Қазақ хандығының аумағының қалыптасуы мен кеңеюі де зерттеу объектісіне кіреді. Бұл үдерістердің геосаяси және әлеуметтік аспектілерін жан-жақты қарастыру маңызды.

Зерттеу пәні – XV ғасырдағы Қазақ хандығының қалыптасу үдерісі.

Зерттеу әдістері

1.Тарихи-хронологиялық әдіс
Бұл әдіс зерттеліп отырған оқиғаларды тарихи кезеңдерге бөліп, уақыт ретімен жүйелеуге мүмкіндік береді. Қазақ хандығының құрылуына себеп болған саяси үдерістер мен маңызды тарихи оқиғалар хронологиялық тәртіппен қарастырылды.

2.Тарихи-салыстырмалы әдіс
Қазақ хандығының қалыптасу ерекшеліктері мен оның көрші мемлекеттермен (Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай Ордасы) байланыстары салыстырмалы түрде талданды. Бұл әдіс саяси құрылымдар арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.

3.Эмпирикалық әдіс
Қазақ хандығының құрылуына қатысты нақты тарихи фактілер мен жазба деректерге сүйену арқылы зерттеу жүргізілді. Бұл әдіс тарихи оқиғаларды қайта құрып, объективті тұрғыда бағалауға мүмкіндік берді.

4.Интерпретациялық (түсіндірмелі) әдіс
Тарихи фактілер мен оқиғаларға ғылыми түсініктеме беру арқылы олардың мәні мен маңызын ашу мақсатында қолданылды. Бұл әдіс себеп-салдарлық байланыстарды айқындауға мүмкіндік берді..

5.Талдаудың статистикалық әдісі
Бұл әдіс тарихи зерттеулерде сандық көрсеткіштерге, диаграммалар мен кестелерге сүйену арқылы тарихи құбылыстарды талдауға мүмкіндік береді. Оқиғалардың көлемі, жиілігі мен салдарын нақты сандар арқылы бейнелейді.

Ғылыми проблема.Әбілқайыр хандығының ыдырауы мен ішкі саяси тұрақсыздықтары Қазақ хандығының құрылуына ықпал етті, бірақ бұл мәселе толық зерттелмеген. Әбілқайыр ханның билігі тұсында Дешті Қыпшақтағы саяси қақтығыстар мен ұлыстар арасындағы территориялық мәселелер, оның әлсіреуі Қазақ хандығының қалыптасуына әкелді. Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілқайырдан бөлініп, Моғолстанға қоныс аударуы осы процестің бір бөлігі болды.Моғолстанның саяси ықпалы мен Есенбұға ханның Қазақ хандығына көрсеткен қолдауы маңызды рөл атқарды, бірақ бұл қатынастардың толық сипаты мен дәрежесі әлі жеткілікті зерттелмеген. Моғолстанның ішкі тұрақсыздығы мен сыртқы саясатының Қазақ хандығына әсері тереңірек түсінуді қажет етеді.Қазақ хандығының құрылуына Әмір Темірдің мұрагерлері мен Ноғай Ордасының саясаты да әсер етті. Орта Азиядағы билік үшін күрес және осы мемлекеттердің Қазақ хандығына көзқарастары зерттеуді талап етеді.Қазақ хандығының құрылу кезеңі туралы дереккөздердің жетіспеушілігі, әсіресе сол дәуірдің жергілікті деректерінің сақталмауы зерттеу жұмыстарын қиындатуда. Негізінен, сыртқы дереккөздерге сүйену объективті зерттеуді шектеуде.

Тарихнама

Н.А. Абдурахмановтың «Қазақстан тарихы» (2014) атты еңбегінде Қазақ хандығының құрылу үдерісі XV ғасырдағы геосаяси жағдайлармен байланыстырылып қарастырылады. Автор хандықтың қалыптасуына әсер еткен ішкі және сыртқы факторларды талдай отырып, Керей мен Жәнібек бастаған қазақ көшпелі тайпаларының Моғолстан аумағына қоныс аударуын және олардың дербес билік құру жолындағы әрекеттерін сипаттайды. Сонымен қатар, Әбілқайыр хан билігінің әлсіреуі мен оның мемлекетінің ыдырауының себептері жан-жақты қарастырылады.

Г.Е. Сабденованың «Қазақ хандығының қалыптасу тарихнамасы» (2015) атты монографиясы Қазақ хандығының құрылу тарихын зерттеудегі ғылыми көзқарастарды, дереккөздер мен зерттеулердің эволюциясын талдайды. Автор бұл тақырыпқа қатысты кеңестік және тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі зерттеулерді салыстыра отырып, Қазақ хандығының пайда болуын талдаудағы жаңа әдіснамалық тәсілдерге тоқталады. Еңбекте Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты ортағасырлық араб, парсы және түркі дереккөздерінің маңызы да қарастырылған.

Ш.Уәлихановтың «Қазақ хандығының тарихы туралы» (1867) еңбегі
Ш.Уәлихановтың еңбегі қазақ мемлекеттілігі мен Қазақ хандығының қалыптасу тарихына арналған алғашқы маңызды зерттеулердің бірі болып табылады. Уәлиханов Қазақ хандығының құрылуында маңызды рөл атқарған ішкі және сыртқы факторларды, әсіресе Әбілқайыр ханның билігі мен оның мемлекетінің ыдырауының себептерін талдайды. Оның еңбегінде Қазақ хандығының құрылуындағы әлеуметтік және этникалық процестер, сондай-ақ көрші мемлекеттердің, әсіресе Моғолстанның әсері қарастырылады.Тақырыпқа сай мазмұны: Қазақ хандығының құрылуы, Әбілқайыр хандығының ыдырауы, Моғолстанның ықпалы.

М.Қ. Қозыбаевтың «Қазақ хандығының тарихы» (1994) кітабы
М.Қ. Қозыбаевтың еңбегі қазақ мемлекеттілігі мен Қазақ хандығының қалыптасуының кешенді түрде зерттелген алғашқы еңбектерінің бірі болып табылады. Автор Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен геосаяси жағдайлар, Әбілқайыр хандығының ыдырауы және Керей мен Жәнібектің көшіп кету мәселелерін қарастырады. Сонымен қатар, Қозыбаев көшпелі қоғамның құрылымын, оның әскери ұйымын және қазақ хандығының ішкі саясатын да зерттейді.

Т. Сүйіншәлиевтің «Қазақ хандығының саяси тарихы» (2012) атты еңбегі хандықтың ішкі және сыртқы саяси тарихын кең көлемде қамтиды. Мұнда хандық билік жүйесі, сұлтандар мен билердің рөлі, билік үшін күрестер, хандардың сыртқы саясаттағы стратегиялық шешімдері егжей-тегжейлі қарастырылған. Сүйіншәлиев Қазақ хандығының Орталық Азиядағы саяси үдерістерге ықпалын да назардан тыс қалдырмайды.

XV ғасыр – Орталық Азия мен Дешті Қыпшақ аумағында саяси тұрақсыздық пен билікке таластың айқын көрініс тапқан кезеңі болды. Бұл ғасырда бұрынғы алып мемлекеттер – Алтын Орда, Моғолстан, Темір әулетінің иеліктері әлсіреп, олардың орнына жаңа мемлекеттік бірлестіктер мен хандықтар қалыптаса бастады. Осы тарихи жағдайда Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен ішкі және сыртқы факторлар жиынтығы қалыптасты.

1.XV ҒАСЫРДАҒЫ ГЕОСАЯСИ АХУАЛ

1.1Дешті Қыпшақтағы саяси жағдай.

Дешті Қыпшақ – XIII ғасырда Шыңғыс хан жорықтарынан кейін Жошы ұлысына бағынышты болған, бүгінгі Қазақстан аумағын түгел қамтитын ұлан-ғайыр дала өңірі. Бұл аумақта негізінен көшпелі түркі-монғол тайпалары – қыпшақтар, арғындар, керейлер, наймандар, қоңыраттар, алшындар және басқалар өмір сүрді. Алтын Орда тұсында бұл аумақ бір орталыққа бағындырылғанымен, XIV ғасырдың соңына қарай Алтын Орданың ішкі әлсіздігі салдарынан бытыраңқылық үдей түсті. Өзара билік үшін күрестер, хан әулеттері арасындағы қақтығыстар, аймақтық билеушілердің күшеюі мемлекет бірлігін күйретті.

XV ғасырдың басында Алтын Ордадан бөлініп шыққан билік иелері өз бетінше хандықтар құрып, Дешті Қыпшақта бірнеше саяси орталық пайда болды. Олардың ішіндегі ең қуаттысы – 1428 жылы билікке келген Әбілқайыр хан басқарған Көшпелі өзбектер мемлекеті (кейде Әбілқайыр хандығы деп те аталады). Әбілқайыр хан биліктің алғашқы жылдарында біршама табыстарға жетіп, бұрынғы Алтын Орда аймақтарын біріктіруге ұмтылды. Алайда оның билігінің орталықтанғаны сонша, ол кейбір ірі тайпалар мен ықпалды сұлтандардың мүдделеріне қайшы келе бастады. Әсіресе Жошы ұрпақтарынан шыққан Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр ханның билігін мойындамай, тәуелсіз саясат жүргізуге ұмтылды.Әбілқайыр ханның Мәуереннахрға бағытталған жорықтары да оның мемлекетін әлсірете түсті. Сыртқы саясаттағы шабуылдары ішкі тұрақтылыққа зиян келтіріп, халық арасында наразылықты күшейтті. Қатаң салық саясаты, тайпаларға қысым көрсету және өз жақтастарына артықшылықтар беру сияқты факторлар мемлекеттің ішінде ішкі дағдарысты тереңдетті. Осы әлеуметтік-саяси жағдайлар Керей мен Жәнібек сұлтандардың Дешті Қыпшақтан бөлініп шығып, Моғолстан аумағына қоныс аударуына тікелей себеп болды.

XIV ғасырдың соңында Әмір Темір құрған кең-байтақ империя Орталық Азияда айқын үстемдікке ие болды. Оның билігі кезінде Мәуереннахр, Хорасан, Иран, Ауғанстан, Кавказ және Үндістанның кейбір бөліктерін қамтитын үлкен мемлекет құрылды. Бірақ, Әмір Темір 1405 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның империясы ыдырай бастады. Оның ұлдары мен немерелері арасында билік үшін күрес XV ғасырдың алғашқы жартысында аймақтағы саяси жағдайды тұрақсыздандырды.Темірдің өлімінен кейін, оның ұрпақтары арасында билікке талас басталды. Шахрухтың билігі Мәуереннахр мен Хорасанды қамтыды, ал оның ұлы Ұлықбек Самарқандта басқарушы болды. Бірақ бұл кездері билік үшін күрестер аймақтағы тұрақсыздықты күшейтті. Ұлықбек пен оның қарсыластары арасындағы саяси қақтығыстар Мәуереннахрды әлсіретіп, оның ұлы Шахрух пен Хусейн Байқара арасындағы билік үшін күрес аймақтағы саяси жағдайды күрделендірді.[1.43 Б]

1.2 Әмір Темір ұрпақтарының Мәуереннахрдағы билігі

Темір қайтыс болғаннан кейін, оның билігінің мұрагерлері арасында тақ үшін күрес басталды. Әмір Темірдің ұлы Шахрух Мәуереннахр мен Хорасанды басқарып, билік етуге тырысты. Ұлықбек, Шахрухтың ұлы, Самарқандты басқарғанымен, оның билігі тұрақсыз болды. Ұлықбек өзінің қарсыластарына қарсы күш қолдануды бастағанымен, бұл оның билігін одан әрі әлсіретті. Хусейн Байқара да өзін заңды мұрагер ретінде танытуға тырысты, бірақ оның да билігі ұзаққа созылмады. Оның билігіне қарсы оппозиция күшейіп, ол да өз саясатын жүргізуде көптеген қиындықтарға тап болды.Билік үшін ішкі күрес.Темір әулетінің ішіндегі билік үшін күрес ерекше орын алады. Ұлықбек пен оның қарсыластары арасындағы тартыс Мәуереннахрдағы ішкі тұрақсыздықты тереңдетті. Ұлықбек, ғылым мен мәдениетке үлкен көңіл бөлсе де, саяси тұрақсыздықты жеңе алмады. Ол билікке келгенде, бірнеше қарсыластарын жою үшін күш қолдануға мәжбүр болды, бірақ бұл жағдай халық арасында наразылық тудырды.Хусейн Байқараның билігі де тұрақты болмады. Ол Темір ұрпақтарының ішіндегі маңызды тұлға ретінде танылғанымен, оның билігіне қарсы оппозиция күшейді. Хусейн Байқараның өз қарсыластарын жеңу үшін жүргізген саясаты тек оған қарсы жаңа күштердің пайда болуына әкелді.Мәуереннахрдағы саяси вакуум және көрші мемлекеттердің ықпалы.Темір әулетінің билігінің әлсіреуі Мәуереннахрда саяси вакуумды туғызды, бұл көрші мемлекеттердің ішкі саясаттарына әсер етті. Әбілқайыр хандығы, Моғолстан мен Ноғай Ордасы Мәуереннахрдың әлсіреуінен пайда көрді. Әбілқайыр хан бірнеше рет Мәуереннахрға жорық жасап, осы аймақты өз бақылауына алуға тырысты, бірақ оның бұл әрекеттері сәтсіз болды. Әбілқайырдың ішкі қарсыластарының күшеюіне себеп болды, ал оның саясаты Мәуереннахрдың әлсіреуін одан сайын тереңдетті.Әбілқайыр хандығының және басқа да көрші мемлекеттердің іс-әрекеттері Мәуереннахрдағы тұрақсыздықты одан әрі күшейтті. Бұл жағдай Темір әулетінің билігіне деген халықтың сенімін төмендетіп, аймақтағы саяси ахуалды қиындатты.

1.3 Моғолстанның ішкі және сыртқы саясаты.

Моғолстан — XIV ғасырдың ортасында Шағатай ұлысының шығыс бөлігінде құрылған түркі-монғол мемлекеті. Оның аумағы қазіргі Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігі (Жетісу) мен Қырғызстанның, Шыңжан (Қытай) өңірінің кейбір бөліктерін қамтыды. Мемлекет атауы "моғол" сөзімен байланысты, ол кезде бұл атау шығыстағы түркі және түркіленген монғол тайпаларына қатысты қолданылған.

Моғолстанның ішкі саясаты.Орталық биліктің әлсіздігі Моғолстанның ішкі саясаты көбінесе орталық биліктің әлсіздігімен сипатталды. Хандар тек формалды түрде билік жүргізіп, нақты билік жергілікті ақсүйектер мен әмірлердің қолында болды. Бұл жағдай ішкі тұрақтылықты әлсіретіп, феодалдық бытыраңқылыққа жол ашты.Тайпалық және руаралық қақтығыстар мемлекет аумағында өмір сүрген дулат, қаңлы, керей, қоңырат сияқты түркі тайпаларының арасындағы бақталастық жиі қақтығыстарға ұласты. Әрбір тайпа хан билігінен тәуелсіз әрекет еткісі келіп, ішкі алауыздық пен тұрақсыздық туындады.Хан билігін нығайту әрекеттері Кейбір билеушілер, мысалы, Тоғлық Темір хан мен Ілияс Қожа хан, ішкі тәртіпті қалпына келтіруге және орталық билікті нығайтуға тырысты. Олар ислам дінін кеңінен тарату арқылы ел ішіндегі бірлікті арттыруды көздеді.Ислам дінінің таралуы Моғолстанда ислам дінінің орнығуы елдің ішкі саяси құрылымына да әсер етті. Тоғлық Темір хан исламды мемлекеттік дін ретінде қабылдап, оның негізінде басқару жүйесін күшейтуге тырысты. Бұл Моғолстанның рухани бірлігіне оң әсер етті.

Моғолстанның сыртқы саясаты.Моғолстан мемлекеті (XIV–XV ғғ.) өз кезеңінде Орталық Азия кеңістігінде маңызды геосаяси рөл атқарды. Оның сыртқы саясаты көршілес мемлекеттермен және тайпалармен күрделі әрі көпқырлы қатынастарға негізделді. Негізгі бағыттар ретінде Әмір Темір мемлекетімен байланыс, Қазақ сұлтандарын қолдау, қырғыздар мен ойраттармен қарым-қатынас, сондай-ақ сауда және дипломатиялық қатынастарды атауға болады.Әмір Темір мемлекетімен қарым-қатынас.XIV ғасырдың соңында және XV ғасырдың басында Моғолстан Әмір Темірдің бірнеше жорығына ұшырады. Бұл жорықтардың негізгі мақсаты — Моғолстанды бағынышты ету және Мәуереннахр аймағының қауіпсіздігін қамтамасыз ету болды. Әмір Темір 1370–1390 жылдары аралығында бірнеше рет Моғолстан аумағына басып кірді. Әсіресе, 1371, 1375 және 1389 жылдардағы жорықтары аса ірі масштабта өтті. Бұл шабуылдар Моғолстанның ішкі тұрақтылығын бұзып, экономикалық күйзеліске ұшыратты. Сонымен қатар, Әмір Темір Моғолстанның саяси элитасы арасында алауыздық туғызуға тырысты.Қазақ сұлтандарын қолдау.XV ғасырдың ортасында Моғолстан ханы Есенбұға (1433–1462) өз сыртқы саясатында маңызды шешім қабылдады. Ол Дешті Қыпшақ даласында күшейіп келе жатқан Әбілқайыр хандығына қарсы саяси балансты сақтау мақсатында Керей мен Жәнібек сұлтандарды қолдады. Бұл сұлтандар Әбілқайыр хандығындағы ішкі қайшылықтардан кейін өз жақтастарымен бірге Моғолстанға қоныс аударды. Есенбұға оларға Шу мен Талас өңірін беріп, Қазақ хандығының негізін қалауға мүмкіндік жасады. Бұл қадам Моғолстанның саяси ықпалын күшейтіп, болашақтағы одақтастарын қалыптастыруға негіз болды.Қырғыздар және ойраттармен қарым-қатынас.Моғолстанның шығысында ойрат тайпалары, ал оңтүстігінде қырғыздар орналасқан еді. Бұл көршілермен қарым-қатынас көбінесе әскери сипат алды. Ойраттармен Моғолстан Жетісу және Шығыс Түркістан аймақтары үшін бақталастық жүргізді. Кей кездері ойрат шапқыншылықтары Моғолстан аумағына елеулі қауіп төндірді. Қырғыздармен де арада тұрақты шекаралық қақтығыстар болды, алайда бұл тайпалар кейде Моғол билеушілерінің одақтастары ретінде де әрекет еткен.Сауда және дипломатиялық байланыстар.Моғолстан Жібек жолының маңызды бөлігін, әсіресе Жетісу мен Шығыс Түркістан арқылы өтетін бағыттарды бақылап отырды. Бұл жағдай мемлекетке халықаралық сауданың дамуына жағдай туғызды. Сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Моғолстан көрші мемлекеттермен бейбіт келісімдерге барып, дипломатиялық байланыстар орнатуға ұмтылды. Мәселен, Қытай мен Тибетпен арадағы байланыстар да белгілі бір кезеңде тұрақтылыққа ие болды. Осылайша, сыртқы сауда мемлекет бюджетіне қосымша табыс көзі ретінде қызмет етті.[1.45 Б]

2.Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен факторлар.Қазақ хандығының құрылуы XV ғасырдың ортасында болған маңызды тарихи оқиға болып табылады. Бұл оқиға көптеген ішкі және сыртқы факторлардың әсерінен жүзеге асты. Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен негізгі факторлар экономикалық, әлеуметтік, саяси және мәдени аспектілерді қамтиды. Бұл факторлардың барлығы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына бағытталған бірқатар тарихи қажеттіліктер мен жағдайларды туғызды.Әбілқайыр хандығындағы саяси тұрақсыздық.Әбілқайыр хандығы XV ғасырдың басында қалыптасқан күшті мемлекеттердің бірі болды. Әбілқайыр ханның билігі кезінде, Дешті Қыпшақ өңірінде бір орталыққа бағынған күшті мемлекеттілік құрылуға тырысты. Алайда, оның ішкі саясаты көптеген рулар мен тайпалардың наразылығын туғызды. Әбілқайыр хандығының ішіндегі қарама-қайшылықтар мен билік үшін күрес күшейді. Бұл билікке жақын болған Жошы ұрпақтары – Керей мен Жәнібек сұлтандарды қанағаттандырмады. Олар өздерінің тәуелсіздігін сақтап қалу үшін, Әбілқайыр хандығынан бөлініп шығуды ұйғарды.Бұл ішкі саяси тұрақсыздық қазақ мемлекетінің құрылуына алғышарттар жасады. Әбілқайыр хандығының әлсіреуі және оның ішкі қайшылықтары қазақ сұлтандарының жаңа хандық құруына мүмкіндік берді.Моғолстанның қолдауы.Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілқайыр хандығынан бөлініп шығуы тек ішкі жағдайларға ғана емес, сондай-ақ сыртқы факторларға да байланысты болды. Моғолстан ханы Есенбұға хан, әсіресе, бұл бөліну процесіне мүдделі болды. Моғолстан өзінің батыс шекарасын нығайту үшін Әбілқайыр хандығына қарсы әрекеттерге қолдау көрсетті. Есенбұға хан Керей мен Жәнібекті өз жеріне қабылдап, оларға Шу мен Талас өңірлерінде жер беріп, жаңа хандық құруға мүмкіндік жасады.Есенбұғаның қолдауы қазақ хандарының сыртқы қолдауға ие болуына және жаңа мемлекет құруда маңызды рөл атқаруына ықпал етті. Сонымен қатар, бұл одақ Моғолстан мен Әбілқайыр хандығы арасындағы бәсекелестікті күшейтті, ал Керей мен Жәнібекке жаңа территориялық және саяси қолдау көрсетілді.Әлеуметтік және этникалық факторлар.Қазақ хандығының құрылуының маңызды факторларының бірі – осы аймақтағы халықтың этникалық құрылымы мен әлеуметтік жағдайы. Әбілқайыр хандығының билігінде болған кезде көптеген көшпелі тайпалар мен рулар арасында тұрақсыздық және әлеуметтік бөліну орын алды. Әсіресе, Қыпшақ, Арғын, Найман және Қоңырат сияқты ірі тайпалар Әбілқайырдың басқаруына наразы болды. Бұл халықтардың сұлтандары мен би-шонжарлары өздерінің билігін сақтап қалу үшін түрлі саяси әрекеттерге көшті.Керей мен Жәнібектің бастауымен Әбілқайыр хандығынан бөлінген сұлтандар өздеріне бағынышты ру-тайпаларды жаңа мемлекеттің құрылуына тартты. Қазақ хандығының алғашқы жылдарында әлеуметтік және этникалық топтардың бірлігі мен қолдауы маңызды рөл атқарды. Әрбір тайпаның өз билігін сақтау ниеті, жаңа хандықтың құрылуына әсер етті. Халықтың қолдауымен жаңа саяси ұйым құрылғанда, сол аймақтағы әлеуметтік топтар арасында саяси ауысымдар мен күш теңгерімі орнады.Экономикалық факторлар.Қазақ хандығының құрылуына экономикалық жағдай да әсер етті. Дешті Қыпшақтың кең алқаптары мен сауда жолдарының түйіскен жерінде орналасуы осы өңірді стратегиялық маңызды етіп жасады. Қазақ хандығы құрылып, өз территориясын кеңейткен кезде, бұл аймақтарда мал шаруашылығы, егіншілік пен сауда қарқынды дамыды.Сауда жолдарының бойында орналасқан Қазақстанның оңтүстік-шығыс өңірі мен Сырдарияның сағасы арқылы көптеген түрлі сауда тауарлары өткен. Қазақ хандары өз билігінің алғашқы жылдарында осы сауда жолдарын бақылап, аймақтың экономикалық тұрғыдан дамуына қолдау көрсетті. Бұл экономикалық жағдай халықтың өмір сүру деңгейін көтеріп, мемлекеттегі саяси тұрақтылықты арттырды.Әскери факторлар.Қазақ хандығының құрылуына әскери фактор да әсер етті. Керей мен Жәнібек бастаған сұлтандар көшпелі әскердің күшін пайдаланып, өздерінің билігін орнатуға тырысты. Қазақтар көшпелі халық болғандықтан, олардың әскери қабілеттері өте жоғары болды. Сонымен қатар, олар жаугершілік жағдайларда тез бейімделіп, өздерінің әскери күштерін тиімді пайдаланды.Қазақ хандары алғашқы жылдарында өз әскерін құрған кезде, олардың әскери тәжірибесі мен стратегиялары маңызды рөл атқарды. Әсіресе, көшпелі әскердің жеңіске жету мүмкіндігі, оларды көрші мемлекеттермен соғыстарда жеңіске жеткізді. Бұл әскери қабілеттер жаңа хандықтың кеңеюіне және оның билігін нығайтуға мүмкіндік берді.[2.45 Б]

2.1 Керей мен Жәнібектің бөлінуі және Қазақ хандығының құрылуы

Қазақ хандығының құрылуы – Қазақстан тарихындағы ең маңызды және күрделі кезеңдердің бірі. Бұл оқиға XV ғасырда орын алып, қазақ халқының мемлекеттілік тарихында жаңа дәуірдің басталуына себеп болды. Қазақ хандығының құрылуының бастапқы кезеңі Керей мен Жәнібектің Ақ Ордадан бөлінуі мен жаңа саяси құрылымның негізін қалауымен тығыз байланысты. Бұл бөлімде біз Керей мен Жәнібектің бөлінуінің себептерін, Қазақ хандығының құрылу процесін және оның саяси-қоғамдық маңызын қарастырамыз.Ақ Орда мемлекеті XV ғасырдың ортасында саяси және экономикалық тұрғыдан әлсіреп, оның билігі ішінде тұрақсыздық туындады. Ақ Ордадағы билік үшін күрес және Моғолстандағы ықпалды ұлыстардың әсері Қазақ хандығының құрылуына маңызды серпін берді. Керей мен Жәнібек Ақ Орда билеушісі Әбілқайыр ханның билігінен көңілі қалғаннан кейін, өз тайпаларымен бірге Ақ Ордадан бөлініп шықты. Әбілқайыр ханның жүргізген саясаты мен оның ішкі және сыртқы саясаттағы қателіктері олардың бұл қадамға баруына себеп болды. Әбілқайыр хан өз кезегінде тек қана Ақ Орда ішіндегі саяси жағдайды ғана емес, сонымен қатар Жетісу мен Орта Азиядағы жағдайды да тұрақсыздандырған болатын.Қазақ хандығының құрылуының маңызды факторларының бірі Керей мен Жәнібектің саяси мақсаттарға жету жолындағы шешімдері болды. Олар тек Ақ Ордадан бөлініп қана қоймай, сонымен қатар Моғолстан ханының қолдауын алды.Моғолстанның сыртқы саясаты да маңызды рөл атқарды, себебі бұл кезеңде Моғолстан мен Ақ Орда арасындағы өзара текетірес күшейіп, бұл жағдай Керей мен Жәнібекке жаңа хандықтың негізін қалау үшін қолайлы жағдай туғызды.Қазақ хандығының құрылуы.1465 жылы Керей мен Жәнібек өз тайпаларын бастап Моғолстанның Жетісу өңіріне қоныс аударды. Бұл қадам олардың жаңа мемлекет құру үшін қажетті географиялық және саяси жағдайды қамтамасыз етті. Қазақ хандығының алғашқы құрылуы Моғолстаннан қолдау тапты, бірақ бұл өз алдына күрделі саяси күресті талап етті. Керей мен Жәнібек бастаған халықтар Моғолстандағы саяси жағдайды пайдаланып, Ақ Ордадан бөлініп шықты және жаңа хандықтың негізін қалады.Қазақ хандығының құрылуы кезеңі екі маңызды факторды біріктірді: бір жағынан, ол жаңа саяси бірліктің қалыптасуы болды, ал екінші жағынан, ол этникалық және әлеуметтік бірлікті нығайтуға негіз болды. Құрылтайдың нәтижесінде Керей хан алғашқы Қазақ ханы болып жарияланып, Жәнібек оған көмекші болып тағайындалды. Қазақ хандығының құрылуының алғашқы кезеңінде Керей мен Жәнібек хандықты ішкі және сыртқы саяси тұрғыдан біріктіру мақсатында күш салды.Керей мен Жәнібек хандарының Қазақ хандығының құрылуына қосқан үлесі тек саяси және әскери салада ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени салада да үлкен болды. Керей хан мен Жәнібек ханның саяси шешімдері, олардың мемлекеттілік ұстанымдары қазақ халқының ұлттық бірлігін қалыптастыруға әсер етті.Керей ханның алғашқы қадамдары мен басқару әдістері хандықтың негізін қалап қана қоймай, оны кеңейтуге бағытталды. Сонымен қатар, Жәнібек ханның саясаты Қазақ хандығының ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етуге көмектесті. Қазақ хандығының құрылуы барысында олардың атқарған рөлі маңызды тарихи мәнге ие. Керей мен Жәнібек хандықтың ішкі құрылымын нығайту үшін көшпелі қазақ қоғамындағы маңызды тұлғалар мен көшбасшылармен саяси келісімдер жасады.Қазақ хандығының алғашқы кезеңіндегі саяси-қоғамдық өзгерістерҚазақ хандығының құрылуы саяси өзгерістермен қатар, қоғамның әлеуметтік құрылымында да өзгерістер туғызды. Қазақ хандығының қалыптасуы барысында көшпелі қоғамның құрылымы мен өмір салты жаңарды. Бұл кезеңде жергілікті билік органдары мен әскери құрылымдардың құрылуы, сондай-ақ Қазақ хандығының сыртқы саясаттағы рөлі айқындала түсті. Хандықтың құрылуы тек ішкі саяси күрестердің нәтижесі емес, сонымен қатар қазақ халқының этникалық және мәдени тұтастығын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадам болды.

Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызы.Қазақ хандығының құрылуы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы маңызды кезең болды. Бұл оқиға тек қана саяси құрылымның қалыптасуына ықпал етіп қоймай, қазақ халқының ұлттық бірлігін сақтап қалуына да әсер етті. Керей мен Жәнібектің бөлінуі және Қазақ хандығының құрылуы қазақ тарихындағы ұлт болып қалыптасудың алғашқы қадамы болды. Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызы оның негізін қалаған хандардың және олардың саяси шешімдерінің қазақстандық мемлекеттілік тарихындағы ерекше орны мен рөлін айқындайды.Қазақ хандығының құрылуы тек қана этникалық бірлікті қалыптастырумен шектелмей, ол ішкі және сыртқы саяси дамуда жаңа бағыттың негізін қалады. Осылайша, Керей мен Жәнібектің бөлінуі және Қазақ хандығының құрылуы – қазақ мемлекеттілігі үшін маңызды тарихи оқиға болды.[4.78 Б]

2.2 Әбілқайыр хандығындағы ішкі қайшылықтар

XV ғасырдың ортасында Дешті Қыпшақ даласында орын алған саяси, әлеуметтік және этносаралық күрделіліктердің нақты көрінісі болды. Бұл қайшылықтардың бастауында көшпелі қоғамның ішкі заңдылықтары, билік құрылымының әлсіздігі, әлеуметтік әділетсіздік пен руаралық тартыстар жатты. Хандық құрылған сәттен бастап, оның ішкі тұрақтылығына қауіп төндірген факторлар уақыт өте күшейіп, ақыр соңында хан билігінің күйреуіне алып келді.Әбілқайыр хан билікті қолына алған алғашқы жылдары белгілі бір деңгейде тәртіп орнатуға, бұрынғы Ақ Ордадан қалған саяси мұраны сақтап қалуға тырысты. Ол әскери жорықтар жасап, өзін қуатты билеуші ретінде көрсетуге тырысты. Бірақ оның билігі сырттай ғана танылды, ал нақты саяси бақылау ру көсемдерінің, сұлтандар мен билік элитасының қолында қалды. Бұл — хандықтың ішкі іргетасының әлсіздігін айғақтайтын маңызды жайт.Ханның негізгі билік құралы — әскери күш еді. Ол көп жағдайда өз қарсыластарын күшпен басып-жаншуға тырысты. Бірақ көшпелі қоғамда күш арқылы ғана билік жүргізу мүмкін емес болатын. Рулық-тайпалық жүйе өзіне тән автономия мен ішкі дербестікке үйреніп қалған. Мұндай құрылымда билік пен бедел өзара кеңес, мәміле және дәстүрлі құқық арқылы жүзеге асырылатын. Ханның бұл қағидаттарды ескермей, өз еркін жүргізуге ұмтылуы көптеген рулар мен сұлтандардың наразылығын тудырды.Сұлтандар арасындағы бақталастық та шиеленісті арттырды. Әбілқайыр хан бірқатар ықпалды сұлтандарды биліктен шеттетіп, өзіне жақын топтарға артықшылық берді. Бұл әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, ел ішіндегі алауыздықты өршіте түсті. Ең бастысы — Керей мен Жәнібек сұлтандардың хан саясатына қарсы шығуы ішкі қайшылықтардың шегіне жеткендігін көрсетті. Олар Әбілқайыр билігіне ашық қарсы шығып, өздеріне бағынышты ру-тайпаларды бастап Моғолстан жеріне көшті. Бұл оқиға тек бір рулардың бөлінуі ғана емес, тарихи маңызы зор саяси процестің басталуы болды. Ол Қазақ хандығының құрылуына негіз қалады.Әбілқайыр хандықтың ішкі бірлігін сақтап қалу мақсатында осы сұлтандардың кетуін тоқтатуға тырысты. Алайда оның әрекеттері нәтиже бермеді. Көшкен ру-тайпалар Моғолстан билеушісі Есенбұға ханнан қолдау тауып, жаңа саяси құрылым құруға мүмкіндік алды. Бұл жағдай Әбілқайыр хан билігінің әлсіреп қана қоймай, ендігі жерде оның бұрынғы ықпалын жоғалта бастағанын көрсетті.Тарих сахнасында бұл оқиғалар – бір мемлекеттің күйреуі емес, жаңа саяси сапаның қалыптасу сәті ретінде бағаланады. Қазақ хандығының құрылуы дәл осы ішкі қайшылықтар мен әлеуметтік қозғалыстардың тікелей нәтижесі болды. Сондықтан Әбілқайыр хандығындағы ішкі қайшылықтар – бүкіл түркі-моңғол әлеміндегі мемлекеттік дамудың айнасы, күрделі тарихи сабақ.[7.91 Б]

2.3 Моғолстан ханы Есенбұғаның қолдауы

XV ғасырдың ортасында Әбілқайыр ханның билігі қазақ жеріндегі саяси бірлікті бұзып, көптеген сұлтандар мен рулардың наразы болуына себеп болды. Әбілқайыр ханға қарсы наразылық білдірген сұлтандардың қатарында Керей мен Жәнібек болды. Олар өздеріне бағынышты рулармен бірге Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстан жеріне қоныс аударды. Бұл көштің жүзеге асуына Моғолстан ханы Есенбұға қолдау көрсетті.Әбілқайыр хандығының ішкі қайшылықтары мен тұрақсыздығы қазақ сұлтандарын Әбілқайыр билігінен бас тартуға және өз күштерімен жаңа саяси құрылым құруға мәжбүр етті. Осы кездері Моғолстан ханы Есенбұға Қазақ хандығын құруға ұмтылған сұлтандарды қарсы алуға дайын болды. Есенбұға өзіне саяси одақтас іздеп, өз аумағына көшіп келген Керей мен Жәнібекке қолдау көрсету арқылы, Әбілқайыр билігінің бәсекелесін әлсіретуді мақсат етті. Ол бұл қадамды тек жеке мүддесі үшін ғана емес, сонымен бірге Моғолстанның саяси ықпалын кеңейту мақсатында да жасады.Есенбұғаның қолдауы, әсіресе, Жетісу мен Талас аймағында өз кезегінде Қазақ хандығының алғашқы мемлекет ретінде нығаюына негіз салды. Моғолстанның хандыққа берген территориялық қолдауы Керей мен Жәнібек сұлтандарға өз билігін орнатуға және жаңа мемлекеттің құрылуына жол ашты. Бұл жер қазақ рулары үшін жайылымдық жерлер мен стратегиялық маңызы зор аймақтар болды. Сонымен қатар, Есенбұға Қазақ хандығын қолдай отырып, Моғолстан мен қазақтардың арасындағы қарым-қатынасты күшейтті. Мұның өзі екі ел арасында болашақта саяси және әскери одақтасуды қамтамасыз етті.Қозыбаевтың пікірінше, Есенбұға мен Қазақ хандығының арасындағы одақ тек қана уақытша болған жоқ, бұл екі мемлекет арасындағы тарихи байланыстарды нығайтуға және ұзақ мерзімді саяси қарым-қатынастар орнатуға ықпал етті. Бұл одақтың стратегиялық маңызы зор болды, себебі ол екі мемлекеттің әскери күшін біріктіріп, аймақтық қауіптерге қарсы тұруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Есенбұғаның қолдауы қазақ хандарының тәуелсіздігін нығайтып, Қазақ хандығының кейінгі дамуына үлкен ықпал етті.Моғолстан ханы Есенбұға мен Қазақ хандығы арасындағы алғашқы саяси одақ, сондай-ақ Керей мен Жәнібек сұлтандардың басшылығымен құрылған Қазақ хандығының тарихында үлкен орын алады. Бұл оқиға Қазақ хандығының қалыптасуының маңызды кезеңі болып табылады және ол келешекте қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуының негізін қалады.Қозыбаевтың айтуынша, Есенбұғаның саяси қолдауы Қазақ хандығының тәуелсіздікке жол ашқан маңызды кезең болған. Бұл кезеңнің маңызы, ең алдымен, Қазақ хандығының құрылуы мен оның саяси дербестігін сақтап қалуға септігін тигізген шешуші фактор ретінде қарастырылуы тиіс.[4.83 Б]

2.4 Қазақ хандығының құрылуы және алғашқы территориясы.

Қазақ хандығының құрылуы – Орталық Азия кеңістігінде орын алған ірі этно-саяси өзгерістердің көрінісі ғана емес, сонымен қатар, Дешті Қыпшақ даласында қалыптасқан көшпелі мемлекеттілік дәстүрінің жаңа арнаға түсуі болды. Шоқан Уәлиханов өзінің «Қазақ хандығының тарихы туралы» еңбегінде бұл тарихи оқиғаны терең пайымдап, оның саяси, тарихи және этникалық негіздерін талдап береді. Ол Қазақ хандығының құрылуын — қазақ халқының этникалық шекарасын айқындап, жеке мемлекеттілікке ұмтылуының заңды нәтижесі ретінде бағалайды.Уәлихановтың жазуына қарағанда, Қазақ хандығының негізін қалаушылар — Керей мен Жәнібек сұлтандар Жошы ұрпақтары болып табылады. Олар Әбілқайыр хан тұсында орын алған саяси тұрақсыздыққа наразылық білдіріп, оған бағынышты рулармен бірге Моғолстанның батыс шекарасына қоныс аударады. Бұл кезеңді Уәлиханов былайша сипаттайды:«Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілқайыр билігіне қарсы шығып, Шу мен Қозыбас өңіріне өтуі — бұл халықтың өз еркіндігін аңсауы мен әділетті билікке ұмтылуы еді»Ол бұл қадамды жай ғана билік үшін күрес емес, халықтың саяси мүддесін көздеген тарихи қадам деп есептейді. Көштің себептері ретінде Уәлиханов Әбілқайыр ханның ішкі саясаттағы шектен тыс билік жүргізуін, ру-тайпалар арасындағы теңсіздікті және шонжарлардың наразылығын атап өтеді. Қазақ хандығы осындай тарихи және әлеуметтік алғышарттар негізінде қалыптасты.Уәлиханов нақты былай деп жазады:«Керей мен Жәнібек сұлтандар өздеріне бағынышты тайпалармен бірге Моғолстанның батыс шекарасына қоныс аударып, сол жерде дербес хандық құрды. Бұл оқиға шамамен 1465–1466 жылдары орын алған»

Бұл — Қазақ хандығының ресми түрде жеке мемлекет ретінде қалыптасқан кезеңі болып есептеледі. Осылайша, Қазақ хандығының негізі қаланып, алғашқы билеуші ретінде Керей хан сайланды. Ал Жәнібек оның саяси серіктесі әрі ықпалды тұлғасы болды. Кейін хандық күшейіп, Сырдария бойындағы қалалар үшін күрес жүргізе бастады.Қазақ хандығының алғашқы территориялық негізін анықтау – бұл қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу барысын этно-тарихи және геосаяси тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді. Бұл мәселе бойынша көрнекті ғалым Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың «Қазақ хандығының тарихы туралы» атты еңбегі аса маңызды ғылыми дерек көзі болып табылады. Ол Қазақ хандығының құрылу барысын, орналасу аймағын және бұл таңдау себептерін терең әрі жан-жақты пайымдайды.Уәлиханов еңбегінде Қазақ хандығының алғашқы территориясы ретінде Шу мен Талас өзендерінің аралығы көрсетіледі. Бұл жер тек географиялық немесе климаттық тұрғыдан ғана емес, тарихи жады мен этникалық құрам тұрғысынан да маңызды болғанын атап өтеді:«Шу мен Талас өзендерінің маңы – бұл ежелден түркілердің атақонысы. Қазақ хандары бұл жерді кездейсоқ таңдаған жоқ, ол табиғи байлығы мол, халыққа таныс әрі қорғануға да қолайлы өңір болатын»

Бұл пікірден байқайтынымыз – алғашқы территория этностың қалыптасу аймағымен сәйкес келеді. Яғни, мемлекеттілік қазақ тайпалары қоныстанған және тарихи тұрғыдан орныққан жерде бастау алды. Бұл таңдау Қазақ хандығының ішкі саяси тұрақтылығы мен рулық-тайпалық құрылымдар арасындағы балансты қамтамасыз етуге бағытталған болатын.Сонымен қатар, Шоқан Уәлиханов алғашқы территория туралы тек физикалық орналасу ретінде ғана емес, оны тарихи-әлеуметтік кеңістік ретінде сипаттайды. Ол бұл жердің Моғолстанның шекаралық аумағында орналасқанын, сондықтан да Керей мен Жәнібектің Моғолстан ханы Есенбұғадан саяси қолдау табуы – хандықтың құрылуына мүмкіндік берген маңызды фактор екенін атап өтеді.Шу мен Талас өңірінің маңызын нақтылай отырып, Уәлиханов хандықтың кейінгі кеңею бағытын да негіздейді:«Қазақ хандарының басты мақсаты — Сыр бойындағы қалаларға иелік ету болды. Бұл қалалар мәдениет пен сауданың орталығы еді және қазақ хандығының тұрақты саяси-экономикалық тірегіне айналуы тиіс болатын» [3.123 Б]

3.ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ІШКІ ЖӘНЕ СЫРТҚЫ САЯСАТЫ

XV ғасырдың ортасы мен соңы — Қазақ хандығының құрылуымен қатар, оның ішкі саяси жүйесінің қалыптасу кезеңі болды. Бұл уақытта жаңадан құрылған хандық алдында мемлекеттіліктің негіздерін қалау, рулар мен тайпаларды біріктіру, билікті орталықтандыру, ішкі тұрақтылық пен әділеттілікті қамтамасыз ету, сондай-ақ көшпелі шаруашылықтың талаптарына сай жайылымдарды тиімді пайдалану сынды өзекті міндеттер тұрды. Қазақ хандары мен ел билеуші элитасы бұл бағытта сан қырлы саясат жүргізіп, жаңа хандықтың іргесін бекемдеуге бар күш-жігерін жұмсады.Алдымен, Қазақ хандығының құрылу процесі өзі ішкі саяси себептердің негізінде жүзеге асты. Дешті Қыпшақ даласында билік еткен Әбілқайыр ханның орталық билік жүргізу тәсіліне, оның рулар мен тайпаларға көрсеткен қысымына наразы болған көптеген көшпелі жұрт өз болашағын басқа басшылықпен байланыстыруды ұйғарды. Осылайша, Керей мен Жәнібек сұлтандардың бастауымен халықтың елеулі бөлігі Моғолстан жеріндегі Шу мен Талас өңіріне көшіп барып, сол жерде тәуелсіз Қазақ хандығының негізін қалады. Бұл оқиға тек саяси бөлінудің ғана емес, сондай-ақ жаңа мемлекеттілікке ұмтылыстың көрінісі болды. Көшіп барған рулардың негізгі мақсаты – сыртқы қысымнан арылу ғана емес, ішкі бірлікті, әділеттілікті және тұрақты билік жүйесін орнату болды.Жаңадан құрылған хандық алдында ең маңызды міндеттердің бірі — түрлі рулар мен тайпаларды ортақ мүдде жолында біріктіру болды. Қазақ жерінде өмір сүріп жатқан ру-тайпалар өз алдына шағын құрылымдар ретінде өмір сүргенімен, олардың тарихи, этникалық және мәдени тамырлары ортақ еді. Осы ортақтық негізінде Керей мен Жәнібек сұлтандар әртүрлі руларды бір тудың астына жинап, біртұтас халық ретінде қалыптастыруға күш салды. Бұл процесс тек әскери немесе саяси тәсілдермен емес, рухани, әлеуметтік, туыстық қатынастар арқылы да жүзеге асты. Рулардың бірігуі этникалық тұтастықтың нығаюына, ал бұл өз кезегінде болашақтағы ұлттық бірегейліктің қалыптасуына алғышарт болды.Қазақ хандығының ішкі саясатындағы келесі маңызды бағыт – орталықтандырылған билік жүйесін қалыптастыру болды. Бастапқы кезеңде биліктің орталығы Керей ханның қолына шоғырланды. Ол ресми түрде хан болып сайланып, хандықтың саяси құрылымының негізін қалады. Ал Жәнібек сұлтан оның саяси серіктесі әрі кеңесшісі ретінде ел басқару ісіне белсене қатысты. Екі сұлтан арасындағы өзара сенім мен келісім хандықтың ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарды. Осы кезеңде биліктің рулық жүйеге негізделуіне қарамастан, хан мен оның серіктері орталық биліктің ықпалын кеңейтуге тырысты. Бұл орталықтандыру процесі күрделі әрі баяу жүрді, себебі әр рудың өзіндік басқару дәстүрлері мен ішкі құрылымдары болды. Дегенмен, хандықтың күшеюімен қатар, орталық билік те өз беделін арттыра бастады.Билік жүргізуде әділеттілік пен тәртіп орнату мәселесі де хандық ішкі саясатының өзегіне айналды. Қазақ қоғамында әділет – елдің тұтастығы мен тұрақтылығының кепілі деп есептелді. Хан мен билердің міндеті – тек заң шығару емес, сонымен қатар туындаған даулар мен шиеленістерді әділ шешіп, халықтың сеніміне ие болу еді. Рулардың ішкі істеріне артық араласпау, олардың ішкі тәуелсіздігін сақтау, бірақ қажет жағдайда хан мен билердің төрелігіне жүгіну – ішкі басқарудың тиімді моделіне айналды. Бұл жағдай халықтың хан билігіне деген сенімін нығайтып, биліктің беделін арттырды. Әсіресе, билер кеңесінің шешімдері қазақ қоғамында заңды күшке ие болып, ел ішіндегі дау-дамайларды бейбіт жолмен шешуге мүмкіндік берді. Осылайша, хандық әділеттілік пен тәртіпке сүйеніп басқарылды.Қазақ хандығының ішкі саясатында ерекше орын алатын тағы бір маңызды мәселе – жайылым жерлерді реттеу және көш-қон бағыттарын үйлестіру болды. Қазақ қоғамы негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандықтан, жердің құнарлылығы мен жайылымның әділ бөлінуі – ел ішіндегі тұрақтылықтың басты шарты болатын. Әр рудың белгілі бір көшіп-қону аймағы болды, бірақ бұл шекаралар кейде қайшылықтар мен дау-дамайға себеп болды. Мұндай келіспеушіліктерді шешу үшін хан мен билер кеңесі араласып, жайылымдық жерлерді әділетті түрде бөлуді қамтамасыз етті. Жерге қатысты әділдік орнату – халықтың хан билігіне құрметпен қарауына және ел ішінде әлеуметтік наразылықтың туындамауына ықпал етті. Сонымен қатар, көктемгі, жазғы, күзгі және қысқы қоныстар арасындағы үйлесімді көшу тәртібі қалыптасып, мал шаруашылығын тиімді жүргізуге жағдай жасалды. [10.45 Б]

3.1 Алғашқы жорықтар мен территориялық кеңею

Қазақ хандығының құрылуы XV ғасырдың ортасында жүзеге асып, алғашқы онжылдықтарында ішкі тұрақтылықты қамтамасыз ету мен этникалық территорияны біріктіру міндеттері алдыңғы қатарға шықты. Жаңадан құрылған мемлекеттің басты стратегиялық мақсаттарының бірі — дәстүрлі қазақ жерлерін біріктіріп, хандықтың саяси, әскери және рухани негізін нығайту болды. Бұл мақсатта жүргізілген алғашқы жорықтар ішкі және сыртқы саясаттың маңызды құралына айналды.Қазақ хандығы құрылған алғашқы кезеңде Сырдария бойындағы қалаларға — Созақ, Сығанақ, Түркістан, Сауран және Отырарға — ерекше назар аударылды. Бұл қалалар тек әскери-стратегиялық емес, сонымен қатар экономикалық және идеологиялық маңызға ие еді. Мәселен, Түркістан қаласы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі арқылы түркі-ислам әлемінде беделді рухани орталық саналса, Сығанақ бұрынғы Ақ Орда астанасы ретінде Қазақ хандығының тарихи мұрагерлік құқығын дәлелдеуге мүмкіндік берді.Н.А. Абдурахманов пен С. Сабденованың зерттеулеріне сүйенсек, хандық құрылғаннан кейін көп ұзамай Керей мен Жәнібек Сыр бойындағы қалаларды өз қарамағына алуға ұмтылды. Алғашқы ірі жорықтар 1468–1470 жылдары өтті. Осы кезеңде Қазақ хандығы Созақ қаласын басып алып, өзінің әскери-саяси әлеуетін көрсетті. Бұл жорық жаңадан құрылған хандықтың сыртқы саясаттағы алғашқы табысты әрекеті ретінде сипатталады.Кейінгі кезеңде, 1470 жылы, Жәнібек хан мен оның ұлы Жанболаттың бастауымен Сығанақ қаласы үшін күрес жүргізілді. Бұл қалаға иелік ету Қазақ хандығы үшін саяси-тарихи маңызы зор қадам болды. Алайда, бұл өңірлерге Мұхаммед Шайбани хан да талас жүргізіп, екі жақ арасында ұзаққа созылған әскери қақтығыстар орын алды. Бұл соғыс 1480-жылдардың соңына дейін жалғасты және хандықтың оңтүстік шекарасын бекітуге айтарлықтай ықпал етті.Түркістан, Сауран және Отырар қалалары үшін болған жорықтар әскери мақсаттан бөлек, рухани және идеологиялық мағынада да маңызды болды. Түркістанның жаулап алынуы арқылы Қазақ хандығы ислам дінінің қорғаушысы ретіндегі рөлін айқындап, түркі әлемінде рухани беделге ие болуға ұмтылды.Сыр бойындағы жорықтармен қатар, Қазақ хандығы батыс бағытта, яғни Елек, Жайық, Торғай өзендерінің бойындағы тайпаларды өз құрамына қосуға әрекет етті. Бұл аймақтар бұрын Ноғай Ордасының ықпалында болған, бірақ хандықтың күшеюімен бірге олар Қазақ хандығына қосылды. Бұл үрдіс XV ғасырдың соңына қарай, әсіресе Қасым ханның тұсында (1511–1523 жж.) жандана түсті. Бұл арқылы хандықтың батыс шекарасы нығайып, Батыс Дешті Қыпшақтың едәуір бөлігі Қазақ хандығының ықпал аймағына өтті.[2.58 Б]

Суретте 1465–1469 жылдар аралығындағы Қазақ хандығының дамуы статистикалық түрде көрсетілген. Графикте екі негізгі көрсеткіш берілген:

1.Қосылған тайпалар саны (көк сызық, нүктелі)

2.Аумақтың ұлғаюы (мың шаршы км, жасыл сызық)

1. Аумақтың ұлғаюы (жасыл сызық):

1465 ж. — шамамен 100 мың ш.км

1466 ж. — 150 мың ш.км (өсім: +50 мың ш.км)

1467 ж. — 200 мың ш.км (өсім: +50 мың ш.км)

1468 ж. — 300 мың ш.км (өсім: +100 мың ш.км)

1469 ж. — 400 мың ш.км (өсім: +100 мың ш.км)

2. Қосылған тайпалар саны (көк сызық):

Барлық жылдарда бір деңгейде – шамамен 10 тайпа

3.2 Көрші мемлекеттермен қарым-қатынас.Қазақ хандығының сыртқы саясаты көрші елдермен тату көршілік, бейбіт қатар өмір сүру, одақтар құру және қажет болған жағдайда әскери-дипломатиялық маневрлер жасау арқылы өз аумағын қорғауға бағытталды. Бұл саясат хандықтың халықаралық беделін көтеріп, жаңа мемлекет ретінде танылуына сеп болды. Хандар сыртқы саясатты ұлттың ішкі тұрақтылығы мен экономикалық әлеуетімен байланыстыра отырып жүргізді. Әсіресе XV ғасырдың екінші жартысы мен XVI ғасырдың басында көрші мемлекеттермен қатынас Қазақ хандығының аумақтық кеңеюі мен этносаяси шекараларын нақтылауда маңызды рөл атқарды.Моғолстанмен қарым-қатынас.Қазақ хандығы құрылуының алғашқы кезеңінде Моғолстан хандығы негізгі стратегиялық одақтас болды. Бұл мемлекет Шығыс Түркістан мен Жетісу аумағын қамтыған және сол кезеңде саяси әлсіздік пен ішкі тартыстарды бастан кешіп жатса да, Қазақ хандығының құрылуына қолайлы жағдай туғызды. Моғолстан ханы Есенбұға (1433–1462) Әбілқайыр ханның күшеюінен қауіптеніп, Керей мен Жәнібек сұлтандарға Жетісу өңіріндегі Шу мен Қозыбасы маңынан қоныс берді. Ш. Уәлихановтың жазуынша, бұл аймақ қазақ тайпалары үшін ежелгі қоныс болған және саяси, әскери жағынан да тиімді орын еді.Моғолстан мен Қазақ хандығы арасындағы бұл достастық өзара қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, Әбілқайыр ханның ықпалын әлсіретуге септігін тигізді. Сонымен қатар, Есенбұғаның қолдауы Қазақ хандығына Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда өз билігін орнатуға және хандықтың шекарасын нығайтуға мүмкіндік берді. Бұл кезеңде екі ел арасындағы қарым-қатынас негізінен бейбіт, достық сипатта болды.

Ноғай Ордасымен қарым-қатынас.Ноғай Ордасы Қазақ хандығымен бір тарихи-этникалық кеңістікте орналасқан, түркітілдес көшпелі тайпалардан құралған мемлекет еді. Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасының арасындағы қарым-қатынас бірде бейбіт, бірде шиеленісті сипат алды. Алғашқы кезеңдерде бұл екі мемлекет арасында бейбіт келісім мен одақтастық басым болды. Себебі, екеуінің де мүддесі Әбілқайыр ханның мұрагері — Мұхаммед Шайбаниға қарсы бағытталды.Алайда, Қазақ хандығының нығаюы мен Дешті Қыпшақтағы билікті өз қолына алу әрекеті Ноғай Ордасының кейбір билеушілеріне ұнамады. Осыған байланысты, XV ғасырдың 70–90-жылдары арасында Қазақ хандары Ноғай ұлыстары орналасқан Елек, Торғай, Жайық бойларына жорықтар ұйымдастырып, бұл аймақтардағы қазақ рулары мен тайпаларын өз билігіне біріктіре бастады. Бұл жорықтар Қазақ хандығының этникалық территориясын кеңейтіп, ішкі бірлігін нығайтуға ықпал етті.Сонымен қатар, бейбіт кезеңдерде Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы арасында сауда, мал айырбастау, дипломатиялық келіссөздер де жүргізілген. Мұндай байланыстар арқылы екі жақ та өз қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, экономикалық тұрақтылыққа ұмтылды.

Сырдария бойындағы қалалар мен Самарқандпен байланыс.Қазақ хандығы үшін Сырдария бойындағы қалалар – Сығанақ, Түркістан, Созақ, Отырар – стратегиялық, экономикалық және мәдени тұрғыдан аса маңызды болды. Бұл қалалар арқылы өтетін Ұлы Жібек жолының тармақтары хандықтың экономикалық мүдделерімен тығыз байланысты еді. Сонымен қатар, бұл қалаларда отырықшы-егіншілік мәдениеті, қолөнер мен сауда жақсы дамыған болатын.Сығанақ қаласы – бұрынғы Ақ Орда астанасы, Қазақ хандығының тарихи мұрагері екенін дәлелдеуде үлкен символдық маңызға ие болды. Түркістан қаласы – Қожа Ахмет Ясауи кесенесі арқылы діни-рухани орталыққа айналған еді, сондықтан бұл қаланы иемдену хандықтың рухани билігін нығайтуға жол ашты. Ш. Уәлиханов бұл қалалар үшін болған күрестің терең тарихи және этнотерриториялық маңызын атап өтеді.Бұл аймақтарда билік жүргізу Қазақ хандығының оңтүстік шекарасын нақтылап, ортаазиялық мемлекеттермен — әсіресе Темір әулеті билігіндегі Мәуереннахрмен — саяси қарым-қатынас орнатуына жол ашты. Самарқанд қаласы мен сол аймақтың билеушілерімен байланыс та дипломатиялық сипатта өрбіді. Кейде бұл қарым-қатынастар шиеленісті сипат алып, әскери жанжалдарға ұласып отырды. Алайда ұзақ мерзімдік стратегиялық мақсат – осы қалаларды иелену арқылы Қазақ хандығының саяси беделін арттыру және Дешті Қыпшақ аумағында өзінің толыққанды мұрагерлік құқығын бекіту болды.[10.48 Б]

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазақ хандығының құрылуы – халқымыздың ғасырлар бойғы арман-мұратын жүзеге асырған ұлы тарихи оқиға. Бұл тек мемлекеттің пайда болуы ғана емес, ұлттың біртұтас болуға деген ерік-жігерінің, ел болуға ұмтылған рухының нәтижесі еді. XV ғасырдағы Орталық Азия кеңістігі саяси бытыраңқылыққа, билік үшін күреске, ішкі алауыздықтарға толы кезең болды. Әбілхайыр хандығының әлсіреуімен бірге біртұтас саяси жүйе күйреп, әр аймақта жеке билік жүргізуге тырысқан ұлыстар мен хандықтар көбейді. Дәл осындай қиын-қыстау кезеңде, тарих сахнасына жаңа бір мемлекет — Қазақ хандығы шықты.Керей мен Жәнібек сұлтандардың Моғолстанға көшіп, Шу мен Қозыбасы өңіріне орнығуы — кездейсоқ қадам емес, тарихи қажеттіліктен туған саналы таңдау болды. Бұл көшу — билік үшін күрестің ғана көрінісі емес, ел қамын ойлаған, азаттық пен әділет жолын қалаған көшпелі қазақ руларының тағдыр шешер бетбұрысы еді. Моғолстан ханы Есенбұғаның қолдауы — жаңа хандықтың алғашқы тірегі, сенім мен үмітке толы бастамасы болды. Ол тек пана ғана емес, тәуелсіз мемлекеттің алғашқы қадамына жол ашқан саяси-тарихи акт еді.Қазақ хандығының басты мақсаты — бытыраңқы қазақ тайпаларын біріктіру, ата-баба қонысын қайтарып, елдік пен жерлік тұтастықты қамтамасыз ету болды. Бұл жолда алғашқы жорықтар мен күрестер жүргізілді. Сырдария бойындағы Сығанақ, Түркістан, Созақ, Сауран қалалары — жай ғана бекіністер емес, рухани, мәдени, экономикалық тіректер болды. Түркістан — түркі әлемінің жүрегі, ал Сығанақ — Ақ Орданың мұрагерлік символы. Бұл қалалар үшін болған күрес — ұлттың өткеніне деген құрметі мен болашағына деген сенімінің көрінісі.Сыртқы саясатта Қазақ хандары көрші мемлекеттермен күрделі әрі сергек қарым-қатынас орнатты. Бірде бейбіт келісім арқылы одақтасты, бірде жорық арқылы өз мүддесін қорғады. Моғолстанмен достық, Ноғай Ордасымен алма-кезек шиеленіс, Темір әулетімен дипломатиялық байланыс — мұның бәрі Қазақ хандығының жаңадан пайда болған мемлекет ретінде әлемдік саяси сахнаға нық қадам басқанын көрсетті.Осылайша, XV ғасырдағы геосаяси ахуал Қазақ хандығының құрылуына тарихи алғышарт болды. Бұл — бабалар аманатына айналған жер үшін, ел үшін болған күрес, болашақ ұрпаққа қалдырған аманат. Қазақ хандығының құрылуы — халықтың тарихи жадында сақталған егемендік идеясының жүзеге асуы, елдік пен бірліктің символы. Бұл — тек бір мемлекеттің тарихы емес, бір ұлттың тағдыры.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н.А. Абдурахмановтың «Қазақстан тарихы» (2014)

2. Г.Е. Сабденованың «Қазақ хандығының қалыптасу тарихнамасы» (2015)

3. Ш.Уәлихановтың «Қазақ хандығының тарихы туралы» (1867) еңбегі

4. М.Қ. Қозыбаевтың «Қазақ хандығының тарихы» (1994) кітабы

5. Мұхамеджанов, К. (2015). Қазақ халқының этногенезі мен тарихи қалыптасуы. Алматы: Ғылым.

6. Рахметова, С. (2016). Қазақ хандығының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Түркістан: Түркістан университеті.

7. Сүйіншәлиев, Т. (2012). Қазақ хандығының саяси тарихы. Алматы: Дайк-Пресс.

8. Тұрсынов, Қ. (2008). Қазақстан тарихы: кезеңдері мен оқиғалары. Алматы: Тау-Кен.

9. Шаймерденова, Н. (2017). Қазақ хандығының халықаралық саяси қатынастары. Астана: Астана университеті.

10. Бекмаханова, Л. (2011). XV-XVI ғасырлардағы қазақ мемлекеттілігі. Алматы: Алатау баспасы.