Рымбек Жұлдыз Рымбекқызы

( қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мүғалімі)

Қарағанды қаласы № 13 ҚББОМ , Қазақстан

Қазақ және орыс (Шетел) тілдеріндегі етістіктің кейбір мәселері

Мақалада қазақ және орыс (шетел) тілдеріндегі күрделі болып табылатын сөз табы – етістіктің кейбір мәселері құрастырылады . Автор қазақ және орыс , сондай – ақ ағылшын және неміс тілдерінің материалында етістік санаттарының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетеді .

Көне Римдегі тіл зерттеушілер етістікті латын тілінің verbum деген сөзімен атаған . Ол «сөз» деген мағынаны білдіртеді . Бұдан латын грамматикасында етістікке ерекше мән берілгенін байқаймыз .

Қазақ тілінде сияқты орыс тілінде де сөз таптары жүйесінде етістік ерекше орын алады . Семантикалық сипаты жағынан ол процессуалды ұғымды атай отырып , сөйлемдегі айтылатын ойдың «түп қазығы» сияқты болып тұрады . Етістік сөйлемдегі қимыл-әрекетті жай ғана емес , белгілі бір шақпен (уақытпен) байланыстыра атайды .

Етістіктің синтаксистік қызметі де өте көп әрі жан-жақты : ол баяндауыш ретінде қолданылады да , сөйлемнің басқа мүшелерін өз айналасына топтастырып , сөйлемнің грамматикалық ұйтқысы болып тұрады . Етістік –

Заттың қимылын , іс-әрекетін , күй-жайын білдіретін сөз табы . Сөйлемде етістік баяндауыш қызметін атқарып , екі тілде де мынадай категорияларға ие болады : рай – наклонение , шақ – категория времени , жақ – категория лица , түр – категория вида , етіс – категория залог [1,10].

Етістік құрамына қарай екі тілде де негізгі түбір етістік және туынды түбір етістік болып бөлінеді . Сөздің негізгі түбірі етістік болса , ол негізгі етістік деп аталады .

Орыс тілінде префикстер жалғану арқылы мағыналары әр түрлі етістіктер жасалынады , мысалы : писать – вписать , выписать , надписать , списать , приписать , пописать , подписать , переписать , исписать , дописать , записать , описать , прописать ,расписать .

Қазақ тілде де адам – ел –жұрт – халық – халайық , әдемі – көрікті –көркем – кескінді дегендер әр түрлі сөздер . Солай бола тұра , бұлар мағыналары жақын , мағыналас сөздер , бірақ дәлел дәл бірдей мағынада емес . Сондай ерекшелікті білдіріп тұрған супплетивизм құбылысы болып табылады .

Супплетивтік формалар ағылшын тілінде өте сирек кездеседі . Ағылшын тілінде супплетивизмге мына формалар жатқызылады : be – am – is – was , орыс тіліне аударсақ : быть – я – он есть – был ; go – went – идти – пошел ; I – me – я – мне т.б .

Неміс тілінде sein етістігінің осы шақтық варианты bin ( ist , sind ) , өткен шақтық варианты – war – суплетивтік формалар .

Ағылшын тілінде етістіктің шаққа бөлінуі синтаксистік жолмен беріледі . Етістіктің шақ категориясы көмекші етістіктер мен негізгі етістіктің есімше формасы арқылы жасалады .

Көмекші етістіктердің саны да әр тілде әртүрлі . Мысалы , қазақ тілінде

30-ға тарта болса , орыс тілінде 1 , неміс тілінде 3 көмекші етістік бар , ағылшын тілінде 2 көмекші етістік бар : to be , to do .

Орыс және қазақ тілінде етістіктер мағынасына қарай сабақты және салт етістіктер болып екіге бөлінеді . Табыс септіктегі сөзді , демек , тура толықтауышты керек ететін осындай етістіктер сабақты етістіктер деп аталады . Екі тілдегі салт етістіктер мағынасы жағынан тура объектіні , табыс септіктегі сөзбен емес , барыс , жатыс , шығыс , көмектес септіктегі сөздермен тіркеседі . Яғни қимылдың иесіне ғана қатысты етістіктер салт етістік болады : сал , айт , таны , бе т.б .

Етістіктің салт пен сабақтылық қасиеті – оның семантикалық ерекшелігі , яғни сөз түрлендіру жүйесі арқылы емес , түбірдің жалпы грамматикалық мағынасы арқылы тура объектіні талап ету – етпеуімен тікелей байланысты болып келеді . [2,56] .

Қазақ және орыс тілінде етістіктің ерекше түрі бар . Ол тұйық рай . Семантикалық жағынан қимыл , іс – әрекетті білдірмейді , соның аты , атауы ретінде қолданылады да , грамматикалық сипаты жағынан етістік тұлғаларына тән модальдық (рай) мағынаны да , шақтық мағынаны да , шақтық мағынаны да білдірмейді .

Тұйық етістіктің құрамындағы – у жұрнағы шығу тегі жағынан форма тудырушы , атап айтқанда , тұйық етістіктер формасын тудырушы жұрнақ болғанымен , синхрониялық тұрғыдан алғанда , аталған сөздердің (жабу , көсеу , егеу , бөгеу ,бояу т.б) құрамында сөз тудырушы ( бұл жерде сын есім тудырушы ) жұрнақ ретінде танылады .

Орыс тілінде –ть , -ти суффикстері бойынша тұйық етістіктерді ажыратуға болады : считать , белить , читать т.б . Сонымен қатар орыс тілінде чь – мен аяқталатын тұйық етістіктер де бар : помочь , стереть , мочь ,лечь ,печь ,стричь т.б . [3,98] .

Ағылшын тілінде тұйық етістіктің (infinitive) негізгі белгісі « to » - демеулік шылауы . Мысалы : to read – оқу , to play – ойнау , to write –жазу .

Қазақ тілінде – у жалғауы жалғанған біраз етістіктер тұйық етістік формасынан зат есімге айналған . Мысалы : жабу ,егеу , көсеу , қашау , бояу т.б . Бұлардың құрамындағы – у морфемасы о баста форма тудырушы тұйық етістік формасы қосымша болған . Қазір ол форма тудырушы емес , сөз тудырушы жұрнақ ретінде танылып жүр . Ол тұйық етістіктің жалғауы бола тұрып , кейінгі ғасырларда зат есім , сын есім тудыратын жұрнақтарға айналған . Сондықтан қазіргі кезде оны қазақ тілі оқулықтарында « тұйық етістіктің жұрнағы » деп атайды . Ал ағылшын тілінде infinitive – тің көрсеткіші болып табылатын to – ді түсіргенде , read – оқу ( учеба ) , play – ойын ( игра ) , write – жазу (письмо) деген сияқты зат есім сөздерге айналады.

Тілдердің бір – бірімен қарым –қатынасы , өзара әсері табиғи құбылыс . Тілдердің өзара әсері екі түрлі жолмен болады . Бұл бір жолы – тоғысу түрінде . Екінші жолы – тілдік элементтердің енуі түрінде .

Тілдердің тоғысуы процесінде субстрат , суперстрат, атстрат деп аталатын құбылыстар пайда болды .

Субстраттың нәтижесінде жеңген тіл жеңілген тілден сөздер мен жеке дыбыстарды , кейбір морфемаларды қабылдайды . Яғни , субстрат дегеніміз – жеңілген тілдің жеңген тілдегі элементтері . Мысалы , қазіргі Франция жерінде ертеде келт (галль) деген халық тұрған . Оларды римдіктер жаулап алды да , ол халықтың тілі жойылды . Бірақ қазіргі француз , испан тілдерінде сол жойылған келт тілдерінің кейбір элементтері сақталған . Келт субстраты дегеніміз – француз , испан тілдеріндегі сол қалдық элементтер . Суперстрат дегеніміз – керісінше : жеңген халықтың жеңілген халық тіліне қалдырған ізі , әсері . Ал адстрат дегеніміз – екі халықта да жарыса қатар өмір сүретін тілдік элементтер . Тілдердің өзара әсері нәтижесінде тілдік элементтер бір тілден екінші тілге ауыса береді .

Қорыта келгенде , тілдер бір – біріне әсер етіп отырады . Бірақ олардың әсер ету жолдары әр түрлі . Сондықтан әр тілдің өзіндік заңдылықтары мен басқа тілдерден ерекшеленетін тұстарына назар аударған жөн .

Әдебиеттер тізімі :

1. Ысқақов А . Қазіргі қазақ тілі . – Алматы :Ана тілі . 1991. – 384б .

2.Қазақ грамматикасы . – Астана : Елорда , 2002.-784б.

3.Русская грамматика . –М : Наука , 1980.