РЕФЕРАТ

Тақырып: Қазақ журналистикасының қалыптасуы және алғашқы басылымдар

Орындаған: Еркежан Мұратқызы

Мектебі: Ж. Жапаров атындағы ОММДШО

Жазылған күні: 05.07.2025 жыл

Кіріспе

Қазақ журналистикасы — халқымыздың рухани, саяси және мәдени өмірінде ерекше орын алатын сала. Ұлт ретінде ойымыз бен сөзімізді ашық айтып, елдік мәселелерді көтеру үшін баспасөздің атқарған рөлі орасан. Бүгінгі ақпарат тасқынының тасасында қалмау үшін, біз өткен тарихымызды, соның ішінде қазақ журналистикасының қалыптасу кезеңін жақсы білуіміз керек.

Мен бұл тақырыпты таңдаудағы мақсатым — қазақ баспасөзінің алғашқы беттерін парақтай отырып, оның қандай жолмен қалыптасқанын, қандай тұлғалар еңбек сіңіргенін және бүгінгі журналистиканың сол негізден қаншалықты тамыр тартқанын зерттеу. Бұл тек тарих қана емес, қазіргі қоғамның айнасы, болашаққа бағдар беретін сабақ.

Негізгі бөлім

1. 1. Қазақ баспасөзінің бастауы

Қазақ журналистикасының алғашқы қадамдары XIX ғасырдың екінші жартысынан бастау алады. Ең алғашқы қазақ тіліндегі басылым — «Түркістан уәлаятының газеті». Бұл газет 1870 жылы Ташкент қаласында шыға бастады. Ал 1888 жылы «Дала уәлаятының газеті» жарық көрді. Бұл басылымдарда қазақтың тұрмыс-тіршілігі, мәдениеті, орыс патшалығының саясаты және ғылым мен техника туралы ақпараттар жазылды. Дегенмен бұл газеттер патша үкіметінің саясатын насихаттағандықтан, шынайы ұлттық мүдде шектеліп отырды.

2. 2. «Қазақ» газеті және Алаш арыстарының еңбегі

1913 жылы Орынбор қаласында Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатовтардың ұйымдастыруымен «Қазақ» газеті жарық көрді. Бұл басылым — қазақ ұлтының нағыз тәуелсіз ойлы баспасөзі еді. Газетте білім, дін, жер мәселесі, қазақтың тұрмыс-салты мен тілінің болашағы туралы өткір мақалалар жарияланды.

Ахмет Байтұрсынұлы — қазақ журналистикасының негізін қалаушы тұлға. Ол публицистика тіліне қазақтың көркем сөзін енгізіп, мақалалар арқылы халықтың санасын оятты. Журналистиканы тек жаңалық тарату емес, ұлттық көзқарасты қалыптастырудың құралы етіп көрсетті.

3. 3. Кеңестік кезеңдегі журналистика

Кеңес дәуірінде қазақ журналистикасы күрделі кезеңдерді бастан кешті. Бір жағынан – баспасөздің таралу ауқымы артты, екінші жағынан – цензура, идеология үстемдік етті. «Социалистік Қазақстан», «Лениншіл жас» сияқты газеттерде қоғам жетістіктері жазылып отырды. Бірақ сөз еркіндігі шектелді.

Соған қарамастан, көптеген журналистер қазақ тілін, әдебиетін, мәдениетін насихаттауға тырысты. Бұл кезеңде журналистика – идеология құралына айналды, бірақ сонымен қатар қазақ тіліндегі контенттің дамуына да үлес қосты.

4. 4. Тәуелсіздік кезеңі және жаңа медиа

1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін журналистика жаңа белеске көтерілді. Мемлекеттік бақылау азайды, жеке меншік ақпарат құралдары пайда болды. Радио, теледидар және интернет-журналистика дами бастады.

«Егемен Қазақстан», «Айқын», «Жас Алаш», «Хабар», «КТК», «31 арна» сияқты ақпарат құралдары елдегі басты оқиғаларды таратып, қоғамға әсер етті. Сонымен қатар, жаңа буын блогерлер мен әлеуметтік желі белсенділері журналистиканың шеңберін кеңейтті.

Қорытынды

Қазақ журналистикасының тарихы — халықтың сөз бостандығы мен ақпаратқа қолжетімділік жолындағы күресінің айнасы. Қиын-қыстау кезеңдерде де елінің жоғын жоқтап, сөзін сөйлеген тұлғалар — Ахмет, Міржақып, Әлихандардың еңбегі ұмытылмайды. Біз қазіргі таңда еркін елде өмір сүріп, ақпаратты ашық тарата алатын жағдайда отырмыз. Бірақ бұл еркіндікпен бірге жауапкершілік те келеді.

Менің ойымша, бүгінгі қазақ журналистикасы осы тарихи негізден ажырап қалмауы керек. Журналист – тек жаңалық жеткізуші емес, ол – ұлттың рухани күзетшісі. Сол себепті мен қазақ журналистикасының алғашқы қадамдарына қызығушылықпен қарап, олардан үйренуіміз керек деп есептеймін. Себебі тарихын білмеген халықтың болашағы бұлыңғыр.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Байтұрсынұлы А. «Әдебиет танытқыш», Алматы: Ана тілі, 1991.
2. Қирабаев С. «Қазақ журналистикасының тарихы», Алматы: Білім, 2002.
3. Мусин Ч. «Қазақстан тарихы», Алматы: Мектеп, 2008.
4. Интернет ресурстар: egemen.kz, kazgazeta.kz, adebiportal.kz
5. ҚР Ұлттық энциклопедиясы, 2005 ж.