Исатаева С.C., Болтаева А.М.

Әл-Фараби ат. ҚазҰУ

ҚАЗАҚ МИГРАНТТАРЫНЫҢ СТРЕСІ МЕН РЕЗИЛЕНТТІЛІГІНІҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ (АҚШ пен Еуропа мысалында)

Соңғы жылдары шетелге қоныс аударған қазақ мигранттарының саны артып келеді. Әсіресе, АҚШ пен Еуропа елдерінде білім алу, жұмыс істеу немесе тұрақты өмір сүру мақсатында барған қазақстандықтардың жаңа ортаға бейімделу үдерісі - психологиялық зерттеулер үшін өзекті бағыттардың бірі. Мигранттар көбіне тілдік, мәдени және әлеуметтік айырмашылықтарға байланысты стресс жағдайларын бастан кешіреді. Бұл жағдайлар олардың психологиялық тұрақтылығына, өзін-өзі бағалауына және эмоционалды денсаулығына әсер етеді[1] Резиленттілік ұғымы адамның өмірлік қиындықтарға қарсы тұра алу қабілетін білдіреді. Ол адамның ішкі ресурстары, сенім жүйесі, әлеуметтік қолдауы және бейімделу дағдылары арқылы көрініс табады. Демек, миграциялық стресс пен резиленттіліктің өзара байланысын зерттеу қазақ мигранттарының шетелдегі психологиялық әл-ауқатын түсінуге мүмкіндік береді. Қазіргі таңда жаһандану және халықаралық еңбек көші-қоны үдерісінің күшеюі қоғамдағы психологиялық бейімделудің жаңа қырларын ашып отыр. Қазақ мигранттары үшін жаңа ортаға бейімделу тек әлеуметтік немесе экономикалық мәселе ғана емес, сонымен бірге психологиялық тұрақтылықты қажет ететін процесс. Әдетте миграциялық стресс үш деңгейде көрінеді: 1. Эмоционалды стресс – жалғыздық, уайым, сағыныш сезімдері; 2. Когнитивті стресс – жаңа нормаларды, тіл мен мәдени кодтарды түсінудегі қиындықтар; 3. Әлеуметтік стресс – өзге ортада өз орнын табу және әлеуметтік қолдау жүйесінің болмауы. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай стресс факторларын жеңуде резиленттілік маңызды буфер рөлін атқарады, яғни стресс әсерін азайтып, адамды бейімделуге итермелейді[5] Миграциялық бейімделу мен аккультурация теориясын алғаш ғылыми тұрғыда қарастырған Дж. Берри (1997) болды. Ол мигранттардың жаңа мәдениетке бейімделуін төрт түрлі стратегия арқылы түсіндірді: • Интеграция – өз мәдениетін сақтай отырып, жаңа мәдениетті қабылдау; • Ассимиляция – өз мәдениетінен бас тартып, жаңа мәдениетке толық бейімделу; • Сепарация – тек өз мәдениетін ұстанып, жаңа қоғамнан оқшаулану; • Маргинализация – екі мәдениеттен де алыстап, өзіндік сәйкестікті жоғалту.

Берридің осы моделі қазақ мигранттарының бейімделу процестерін түсінуде маңызды теориялық негіз болып табылады. АҚШ-тағы қазақ диаспорасын зерттеген Zhazira Saiyn (2021) өз еңбегінде қазақ мигранттарының көбісі интеграциялық бағытты ұстанатынын атап өтті. Ол мәдени сәйкестікті сақтай отырып, американдық қоғамның құндылықтарына бейімделуге тырысатынын анықтады. Бұл стратегия адамның психологиялық тұрақтылығын арттырып, стресстік факторлардың әсерін азайтады [2] Сонымен қатар, Еуропадағы қазақ мигранттары арасында жүргізілген зерттеулер де осы тенденцияны дәлелдейді. Yerken және NguyenLuu (2022) Еуропадағы (Германия, Ұлыбритания) қазақ мигранттарының әлеуметтік бейімделуінде тілдік орта, жұмыс табу қиындығы, және әлеуметтік қолдау деңгейі негізгі стрессорлар екенін атап өтті. Бірақ жоғары резиленттілік деңгейіне ие тұлғалар бұл қиындықтарды тиімді жеңіп шығады [3] Қазіргі ғылыми зерттеулер миграциялық стресс пен резиленттілік арасындағы байланысты бірнеше негізгі бағытта қарастырады: 1. Психологиялық бейімделу факторы: резилентті адамдар жаңа жағдайларға оң көзқараспен қарайды, жаңа дағдыларды тез меңгереді, қиындықты тәжірибе ретінде қабылдайды. 2. Әлеуметтік қолдау факторы: достық, туыстық және этникалық қауымдастық арқылы алынған қолдау адамның стрессін азайтады. 3. Мәдени сәйкестік факторы: өз мәдениетін мақтанышпен сақтау адамның ішкі үйлесімін қамтамасыз етеді. 4. Тұлғалық ерекшеліктер: өзін-өзі бағалау деңгейі, эмоционалды тұрақтылық және позитивті ойлау дағдысы резиленттіліктің негізгі компоненттері болып саналады. Мысалы, Bonanno (2004) өз еңбегінде резиленттілікті «адамның экстремалды жағдайлардан кейін қалпына келу қабілеті» деп анықтап, оның биологиялық және әлеуметтік негіздері бар екенін дәлелдеді [4] Werner мен Smith (2001) ұзақ мерзімді зерттеуінде резиленттіліктің дамуында балалық шақтағы әлеуметтік қолдаудың маңыздылығын көрсетті. Бұл идея мигранттар үшін де өзекті, себебі бала кезінен қалыптасқан өзін-өзі реттеу мен оптимизм жаңа ортада өмір сүруге көмектеседі.

Қорыта айтқанда, қазақ мигранттарының стресс пен резиленттілік арасындағы байланысын зерттеу қазіргі қоғамдағы әлеуметтік-психологиялық процестерді түсінуде маңызды орын алады. АҚШ пен Еуропадағы қазақ диаспорасы мысалында көші-қонның адам психологиясына әсері айқын көрінеді: мәдени айырмашылықтар, тіл кедергілері және әлеуметтік оқшаулану стресс көзіне айналса, ал резиленттілік сол стресстің теріс әсерін азайтып, бейімделу үдерісін жеңілдетеді. Болашақта қазақ мигранттарының психологиялық саулығын арттыру мақсатында әлеуметтік қолдау жүйелерін дамыту, мәдени сәйкестікті сақтау және тұлғаның ішкі ресурстарын нығайту бағытындағы зерттеулер қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Berry, J. W. (1997). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied Psychology, 46(1), 5–34.

2. Saiyn, Z. (2021). The Process of Acculturation of the Kazakh Diaspora in the USA. Turkic Studies Journal, 3(2), 55–67.

3. Yerken, A., & NguyenLuu, L. (2022). Psychological adaptation of Central Asian migrants in Europe: The case of Kazakhs in Germany and the UK. Journal of Cross-Cultural Psychology, 53(4), 589–604.

4. Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience. American Psychologist, 59(1), 20–28

5. Werner, E. E., & Smith, R. S. (2001). Journeys from childhood to midlife: Risk, resilience, and recovery. Cornell University Press.