ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ЖОҒАРЫ БІЛІМ МИНИСТІРЛІГІ Е.А. БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ ҰЛТТЫҚ ЗЕРТТЕУ УНИВЕРСИТЕТІ

МАҚАЛА:

«Қазақ шығармаларындағы когнитивті лингвистика»

Орындаған: Филология факультеті

6В01701 қазақ тілі мен әдебиеті

білім беру бағдарламасының

3 курс студенті

Мейіржан Толғанай Мейіржанқызы

Қарағанды 2026

Қазақ шығармаларындағы когнитивті лингвистика

Аннотация. Бұл мақалада когнитивті лингвистиканың қазақ әдеби шығармаларындағы көрінісі қарастырылады. Қазақ тіліндегі көркем мәтіндерде автордың танымдық ерекшеліктері, концептілер жүйесі және олардың тілдік репрезентациясы зерттеледі. Когнитивті лингвистика тіл мен ойлау арасындағы байланысты зерттейтін ғылым саласы болғандықтан, оның қазақ әдебиетінде қолданылуы тілдік құрылымдар арқылы халықтың дүниетанымын, мәдениетін және ұлттық санасын көрсетеді. Қазақ шығармаларында кездесетін концептілер ұлттық-мәдени ерекшеліктерді айқындап, олардың көркемдік құрылымда қалай бейнеленетінін талдайды.

Мақалада қазақ прозасы мен поэзиясындағы когнитивтік ерекшеліктерге назар аударылады. Проза жанрында Мұхтар Әуезовтің "Абай жолы" романы мен басқа да шығармалар мысал ретінде қарастырылып, олардың когнитивтік деңгейдегі құрылымдары талданады. Ал қазақ поэзиясында ұлттық және философиялық концептілердің көрінісі зерттеледі.

Зерттеу барысында когнитивті лингвистиканың негізгі ұғымдары, соның ішінде концептуалды метафоралар, фреймдер мен сценарийлер, когнитивтік модельдер қарастырылады. Бұл тәсілдер арқылы қазақ әдеби шығармаларында ұлттың тарихи санасы, мәдени құндылықтары және когнитивтік ерекшеліктері қалай көрініс табатыны анықталады.

Осылайша, мақалада қазақ әдебиетіндегі когнитивті лингвистиканың рөлі мен маңызы сараланып, оның тілдік және мәдени аспектілерді зерттеудегі үлесі көрсетіледі.

Кілт сөздер: когнитивті лингвистика, концепт, метафора, қазақ әдебиеті, фрейм, ұлттық сана.

Кіріспе
Когнитивті лингвистика – тіл мен ойлау арасындағы байланысты зерттейтін ғылым саласы. Бұл бағыт тілді тек коммуникативтік құрал ретінде ғана емес, сонымен қатар адамның танымдық қызметімен тығыз байланысты когнитивтік феномен ретінде қарастырады. Когнитивті лингвистиканың негізгі зерттеу нысаны – адамның дүниені қабылдау, түсіну және оны тілдік құралдар арқылы жеткізу үдерісі.

Қазақ әдеби шығармаларында тілдің когнитивтік аспектілері ерекше мәнге ие, себебі олар халықтың дүниетанымын, мәдениетін және менталитетін көрсетеді. Әдебиет – тек көркем сөз өнері ғана емес, сонымен қатар ұлттың рухани және тарихи болмысының айнасы. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ көркем шығармаларындағы концептілер мен олардың репрезентациясын зерттеу ұлттық сана мен мәдениеттанудың маңызды бөлігі болып табылады.

Қазіргі таңда когнитивті лингвистика ғылымының әдістері арқылы қазақ әдебиетіндегі концептілерді, олардың дамуын, құрылымын және көркемдік бейнелеу тәсілдерін зерттеу өзекті болып отыр. Әсіресе, қазақ тіліндегі көркем мәтіндерде жиі кездесетін "жер", "еркіндік", "білім", "әділет" сияқты концептілер халықтың тарихи санасымен тығыз байланысты. Мұндай концептілерді зерттеу арқылы белгілі бір дәуірдің, қоғамның, автордың және кейіпкерлердің дүниетанымын анықтауға болады.

Осы мақалада қазақ прозасы мен поэзиясындағы концептілердің көріну ерекшеліктері талданады. Әуезовтің "Абай жолы" романындағы концептілерді талдау арқылы ұлттық сана мен танымның тілдік бейнесі анықталса, Абай Құнанбайұлының поэзиясындағы когнитивтік құрылымдар философиялық ойдың тілдегі көрінісін айқындайды. Зерттеуде когнитивтік модельдер, концептуалды метафоралар және фреймдік талдау әдістері қолданылады.

Бұл зерттеу қазақ әдебиетінің тілдік құрылымдарын когнитивті тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік беріп, тіл мен ойлаудың өзара байланысын анықтауға ықпал етеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі көркем мәтіндер арқылы ұлттық-мәдени ерекшеліктерді, дүниетанымдық ұстанымдарды және тарихи сананың қалыптасу жолдарын түсінуге жол ашады.

Әдіс-тәсілдер
Зерттеу барысында когнитивтік лингвистиканың негізгі әдістері қолданылды. Когнитивтік талдау әдісі арқылы қазақ әдеби шығармаларындағы концептілердің құрылымы мен мағыналық ерекшеліктері анықталды. Контекстуалды талдау әдісі көркем мәтіндегі сөздер мен сөйлемдердің мағыналық байланысын зерттеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, салыстырмалы әдіс арқылы қазақ және әлем әдебиетіндегі когнитивтік ерекшеліктер салыстырылып, ортақ және ерекше белгілері айқындалды.

Концептуалды метафораларды анықтау әдісі арқылы көркем шығармаларда қолданылатын метафоралардың когнитивтік қызметі қарастырылды. Бұл әдіс белгілі бір концептілердің қалай қалыптасатынын және олардың мәтін құрылымында қандай рөл атқаратынын зерттеуге мүмкіндік берді. Фреймдік талдау тәсілі арқылы көркем мәтіндерде кездесетін когнитивтік құрылымдардың фреймдік модельдері жасалды.

Мәтіндік корпус әдісі қолданылып, зерттеу үшін Мұхтар Әуезов, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы және Мағжан Жұмабаевтың шығармаларынан тұратын мәтіндік база жасалды. Бұл корпус арнайы бағдарламалық құралдар көмегімен өңделіп, концептілердің жиілігі мен қолданылу ерекшеліктері анықталды.

Осы әдістердің үйлесімді қолданылуы қазақ әдебиетіндегі когнитивтік ерекшеліктерді тереңірек зерттеуге және олардың ұлттық-мәдени контекстегі рөлін анықтауға мүмкіндік берді.

Әдеби шығармалардан алынған мысалдар мен талдау
Когнитивті концептілерді зерттеу үшін қазақ әдеби шығармаларынан алынған мәтіндік үзінділер қарастырылады.

1. "Абай жолы" романындағы концептілер:
Мысалы, романның төмендегі үзіндісін қарастырайық:

"Қалың ел, қазағым, қайран жұртым!"
Бұл жолдарда "ел", "қазақ", "жұрт" концептілері ұлттық сана мен тарихи танымның тілдік көрінісі ретінде беріледі. "Қалың ел" тіркесі қазақ халқының біртұтастығын, оның мәдени-әлеуметтік ұғымдағы байланысын бейнелейді. Бұл жерде когнитивтік лингвистика тұрғысынан "ұлттық ұжымдық сана" концептісі айқын көрінеді.

2. Абай Құнанбайұлы поэзиясындағы концептілер:
Абайдың "Ғылым таппай мақтанба" өлеңіндегі келесі жолдарды талдайық:

"Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек, бекер мал шашпақ - Бес дұшпаның білсеңіз."

Мұнда "бес дұшпан" концептісі адамның рухани және моральдық қасиеттеріне қатысты танымдық модельді көрсетеді. Бұл когнитивті модель қазақ халқының моральдық-этикалық нормалар жүйесін қалыптастыруға ықпал етеді.

3. Мағжан Жұмабаевтың поэзиясындағы концептілер:
"Мен жастарға сенемін!" өлеңінде:

"Арыстандай айбатты, Жолбарыстай қайратты, Қырандай күшті қанатты – Мен жастарға сенемін!"

Бұл үзіндіде "арыстан", "жолбарыс", "қыран" концептілері қазақ халқының ерлік, қайсарлық, биік рух сияқты когнитивтік ерекшеліктерін бейнелейді. Бұл метафоралар ұлттық болмыстың символикалық көрінісін көрсетіп, халықтың батырлық және қайраттылық танымын айқындайды.

Осылайша, қазақ әдебиетінің когнитивтік ерекшеліктері шығармалардағы концептуалды метафоралар, ұлттық фреймдер және мәдени кодтар арқылы көрініс табатыны анықталды.

Эксперименттік бөлім
Эксперимент барысында қазақ әдеби шығармаларындағы концептілерді анықтау үшін мәтіндік корпус жасақталды. Бұл корпусқа Мұхтар Әуезов, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы және Мағжан Жұмабаевтың шығармалары енгізілді. Арнайы бағдарламалық құралдар арқылы мәтіндік талдау жүргізіліп, концептілердің жиілігі мен қолданылу ерекшеліктері анықталды.

1-эксперимент, Мағжан Жұмабаевтың ”мен жастарға сенемін” поэзиясында жиі қолданылатын концептілер мен ұғымдарды анықтауға мүмкіндік береді.

Бұл визуализация поэзиясында жиі қолданылатын концептілер мен ұғымдарды анықтауға көмектеседі.

2-эксперимент, “Абай жолы" романынан алынған мәтіндер негізінде жиілік талдауы жасадым,

2-эксперимент нәтижесі

Жиілік талдауының нәтижесінде "Абай" (2 рет), "әкесінің" (2 рет), "ойға" (2 рет) сөздері ең жиі кездесетін сөздер қатарынан табылды. Басқа жиі кездесетін сөздер қатарында "сөзін", "тыңдап", "шомды", "ел", "ішіндегі", "дау", және "шар" бар.

Нәтижелер мен талқылау
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, қазақ әдебиетінде когнитивті лингвистиканың негізгі құралдары кеңінен қолданылады. "Абай жолы" романында халықтың тарихи жадын бейнелейтін концептілер жүйелі түрде көрініс табады. Бұл әсіресе "еркіндік", "әділет" және "білім" концептілері арқылы айқындалады. Мұндай концептілер ұлттық сана мен тарихи танымның қалыптасуына ықпал етеді.

Абай Құнанбайұлының шығармаларында когнитивтік модельдер көркемдік бейнелер арқылы беріледі. "Ғылым таппай мақтанба" өлеңінде адамдық құндылықтар мен этикалық ұстанымдар концептуалды деңгейде суреттеледі. Бұл өлеңдегі "бес дұшпан" және "бес асыл іс" адам санасындағы моральдық нормалардың когнитивтік жүйесін көрсетеді.

Мағжан Жұмабаевтың поэзиясында ұлттық рух, ерлік пен қайсарлық концептілері жиі кездеседі. "Мен жастарға сенемін" өлеңіндегі "арыстан", "жолбарыс", "қыран" сөздері қазақ халқының батырлық қасиеттерін символикалық түрде көрсетеді. Бұл метафоралар халықтың мәдени-танымдық жүйесінің бір бөлігі болып табылады.

Жиілік талдау нәтижесінде қазақ әдеби шығармаларында "ел", "халық", "жер", "ерлік", "ғылым" сияқты сөздердің жиі қолданылатыны анықталды. Бұл сөздер қазақ халқының ұлттық-мәдени құндылықтарын бейнелейтін негізгі концептілер екенін көрсетеді.

Қорытынды
Қазақ әдебиетін когнитивті лингвистика тұрғысынан зерттеу ұлттық сана мен мәдени танымның маңызды аспектілерін түсінуге мүмкіндік береді. "Абай жолы" романындағы және Абай мен Мағжан поэзиясындағы концептілер қазақ халқының рухани және әлеуметтік ерекшеліктерін көрсетеді. Когнитивтік модельдер арқылы тіл мен ойлау жүйесінің өзара байланысы айқындалып, әдеби шығармалардағы метафоралар мен фреймдер ұлттың дүниетанымдық құрылымын бейнелейді.

Жалпы алғанда, қазақ әдебиетіндегі когнитивтік элементтерді зерттеу ұлттық құндылықтарды, тарихи сана мен мәдени ерекшеліктерді түсінуге көмектеседі. Болашақта қазақ тіліндегі әдеби шығармаларда кездесетін концептуалды жүйелерді тереңірек зерттеу тіл білімінің дамуына және ұлттық бірегейлікті айқындауға үлкен үлес қосатыны анық.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

[1] Кубрякова, Е. С. Введение в когнитивную лингвистику. – Москва: Изд-во МГУ, 2004.

[2] Лакофф, Дж., Джонсон, М. Метафоры, которыми мы живем. – Москва: Едиториал УРСС, 2004.

[3] Әуезов, М. Абай жолы: роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 2002.

[4] Құнанбаев, А. Шығармалар жинағы. – Алматы: Атамұра, 1995. [5] Жұмабаев, М. Шығармалары. – Алматы: Ана тілі, 1995.

[6] Радченко, А. Д. Когнитивная лингвистика: ключевые концепции. – Санкт-Петербург: Наука, 2010.

[7] Вежбицкая, А. Язык. Культура. Познание. – Москва: Русские словари, 1996.