ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы. Мəдениеттану сериясы. Саясаттану сериясы. № 1 (34). 2010 104
Қ. М. Борбасова

ЖАҢА ДІНИ ҰЙЫМДАР ОНЫҢ ҰҒЫМЫ ЖƏНЕ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

Діни ұйымның пайда болуы бұл құры-
лымның бір нысанға ұзақ айналу процесінің
нəтижесі жəне бұдан бұрынғы діни қозға-
лыстардың салдары болып табылады. Дін
социологиясында діни қозғалыс жаңа қоғамдық
тəртіпті орнатуды мақсат еткен топтық қызмет
ретінде қарастырылатын əлеуметтік қозғалыс-
тың бір түрі болып анықталады. Əлеуметтік
қозғалыс адамдардың өздерінің тілектері мен
сұраныстарын
іске асыра алмай, қоғамдық
өмірге қанағаттанбай, алаңдаушылық сезімде-
рінен бастау алады. Дəстүрлі діни сенімнің рөлі
əлсіреп, рухани тоқырау басталған кезеңде
адамдар өз наразылықтарын эмоциямен, ұйым-
даспаған түрде көрсетеді. Социологтар
К.
Даусон мен У. Геттистің берген топтамасы
бойынша бұл əлеуметтік қозғалыстың төрт кезе-
ңінің біріншісі болып табылады [1]. Əр кезеңнің
ерекшелігіне сай көшбасшы болады.
Бірінші кезеңнің көшбасшысы – үгіттеуші.
Оның міндеті дəстүрлі көзқарастар мен сенімдерді
жою, халықтың ашуын қоздырып, ұйымдасқан
қозғалысқа қажетті жағдайға түрткі болу.
Екінші кезеңді əлеуметтік толқын ретінде
анықтауға болады. Бұл
кезеңде жаңа діни
көзқарастар жүйесі пайда болады. Бұл сенімді
қабылдаушылардың ойынша жаңа діндер
əлеуметтік тəртіп орнатады, олардың өмір-
лерінің мəні ашылып, жеке бастарының жағ-
дайы шешіледі. Халықтың эмоциональдық жəне
əлеуметтік қобалжуы күшейеді. Діни көшбас-
шылар пайғамбарлық, көріпкелдік қасиеттерін
жариялауымен мінезделеді. Бірақ, əлеуметтік
қозғалыс белсенді қолдаушылары қанша көп
болса да ұзақ
уақытқа созыла алмайды. Діни
қозғалыс өзінің мақсатын жүзеге асыру үшін,
өзінің сыншылары мен оппоненттерінен қор-
ғану үшін, қоғамда орнықты институт ретінде
өзін көрсету үшін ол діни бірлестік түрінде
ресми тіркеледі. Бұл үшін діни ұйымның қойған
мақсатына жетудің топтық идеологиясы мен
методтарының тұжырымдалуы керек, еңбекті
бөлу жүйесі жасалуы керек, ұйымдағы билікті
ресмилеу
, ұйымның қатардағы мүшелерін
бақылау, діни рəсімдерді реттеу мəселелері
шешілуі міндетті. Бұл жерде көшбасшы үлкен
рөл атқарады. Ол мемлекет немесе саяси
қайраткер сияқты өзінің жеке əулиелігіне қоса
практикалық іскерлікті, ұйымдастырушылықты
біріктіретін тұлға.
Үшінші кезеңде егер сөз əлемдік діндер
туралы болса, онда діни қозғалысындағы
миссионерлік потециал күшейе түседі, олар
жаңаша өмір сүрудің
мүмкіншіліктерімен
бөлісуге ұмтылушылық көрсету арқылы жаңа
сенушілерді жинап, өзінің əлеуметтік базасын
кеңейтуге ұмтылады.
Төртінші кезең діни қозғалыстың аяқта-
латын сатысы болып табылады. Институт-
циялану процесі шіркеудің жаңа əлеуметтік
институт ретінде құрылуымен аяқталады. Бұл
кезең орнықтылығымен, формализм мен
конформизмнің күшейюімен, діни сенімдегі
эмоцияның басылуымен, рухани өсуге қажетті
потенцияның болмауымен мінезделеді. Осы-
лардың
себебінен сенушілер арасында нара-
зылық туып, жаңа діни қозғалыстардың алғы
шарттары жасалады. Көшбасшылық бұл жерде
əкімшілік-бюрократиялық қызмет атқарып,
қалыптасқан тəртіпті сақтауға бағытталады.
Діни қозғалыстың негізі сенушілер болаған-
дықтан социологтар сенушілердің классифика-
циясын жасауға бірнеше рет талпыныс жасады.
Солардың бірі Габриэл Ле Браның классифи-
кациясы. Бұл зерттеу Франциядағы католик
шіркеуінің
материалдары бойынша жүргізілсе
де, зерттеудің ғылыми тұжырымдарын дінтану-
шылар барлық христиандық конфессияларға
қолдануға болады деп қабылдап отыр.
Габриэл Ле Браның
ойынша дінге сену-
шілерді төрт топқа бөлуге болады:
бірінші топ - шіркеуге қатысты «бөтендер»
(бұл адамдар шіркеуден толық кеткен немесе
ешқашан, ешқандай дінді ұстанбағандар);
екінші топтағылар «мауысымдық конфор-
мистер» (шіркеуге тек жасына байланысты
(мауысымдық)
жасалатын ғұрыптарды: шо-
қыну, некеге отыру, жаназа шығаруды орындау
мақсатымен келеді;
үшінші топтағылар «тəртіпті діндарлар»
(жүйелі түрде жексенбілік Құдайға құлшы-
лықты атқарып отырады: күнəні мойындау, нан
үзу рəсіміне қатысады);
төртінші топтағылар «екіжүзділер» немесе
жауынгер діндарлар (бұл адамдардың діндар-
лығы діни міндеткерліктің шеңберінен шығып
кетеді).
Бір діни ілімді мойындайтын жəне соған
байланысты ғұрыптарды орындайтын дінге
сенушілердің бірлестігің
діни қоғам деп атайды.
Діни қоғамдардың бірлестігі діни қауымдас-
тықты немесе бірлестікті құрайды. Діни
бірлестіктер біртіндеп қоғамдық тəртіпке
икемделіп, өзінің ұйымдасқан жүйесін жасап
алып, əлеуметтік институт ретінде шіркеуге
айналады. Христиандықты зерттеудің негізінде
М. Вебер мен Э. Трельч діни ұйымдардың
дихотомиялық типологиясын ұсынды. Бұл

Вестник КазНУ. Серия философия. Серия культурология. Серия политология. № 1 (34). 2010 105
типологияда діндер шіркеу жəне секта болып
бөлінеді, («шіркеудің ішіндегі шіркеу») яғни
шіркеудің ішінде пайда болып, кейін одан
бөлініп шығады.
ХХ-шы ғасырдың екінші жартысында бұл
зерттеуді американдық ғалымдар Р. Нибур мен
Г. Беккер жалғастырды.
Р. Нибур діни ұйымның
даму сатысындағы сектадан шіркеуге айналуын-
дағы аралық кезеңді көрсету үшін деноминация
ұғымын кіргізді. Г. Беккер қазіргі жаңа діни
бірлестіктердің формасын культтер деп атауды
ұсынды. Секта біртіндеп деноминацияға, одан
кейін шіркеуге айналуы мүмкін, немесе өз
дамуында осы кезеңдердің бірінде тоқталуы
мүмкін.
Діни ұйымдар өздеріне тəн ерекшеліктеріне
байланысты бөлінеді
. Діни ұйымдарды түрге
бөлгенде олардың ұйымдастырушылық жүйесі,
зайырлы ортаға қатынасы (қоғамға, мемле-
кетке), азаптан құтқарылу жолының жүзеге
асырылуы, сол ұйымға мүше болу ерекшелігі
негізгі өлшемдер болып есептеледі.
Өте көп
жəне əртүрлі практикалар мен
сенімдердің дін социологиясында «секта»
терминімен түсіндірілетіндіктігінен діни бірлес-
тіктерді классификациялау қажеттігі күшейе
түсті. Осы орайда американдық социолог Брайн
Уилстың ұсынған діни бірлестіктердің типоло-
гиясы дінтануда бірауыздан қабылданғандығын
айта кету керек. Брайн Уилс секталарды үш
көрсеткіші - дүниеге деген қатынасы , іс-əрекеті
жəне сенімі бойынша салыстырып, секталарға
тəн келесі
ерекшеліктерді атап көрсетті:
1) мүшеліктің еріктілігі;
2) мүшелікке кіру арнайы сынақтан кейін
ғана мүмкін;
3) тек өз қоғамдарының ерекше екендігіне
сенімділік;
4) өздерін таңдаулылардың қауымдастығы
ретінде бағалау;
5) жеке тұлғаның өзін-өзі жетілдіріп
отыруын талап ету;
6) қоғамның барлық мүшелерінің
кереметтілігі;
7) дінге сенушілер діни сенімдерін
спонтандық түрде көрсетеді;
8)
пендешілік өмірге бейімделудің жоғары
деңгейі;
9) əлеуметтік өмірге дұшпандық қарым-
қатынас;
10) тоталитаризм.
Уилсонның өзі
бұл көрсеткіштер жалпылама
ортақ белгілер,
жоғарыдағы мінездемелер діни
бірлестіктерде біріккен түрде көрініс табады
деп атап көрсетті. Осыдан келіп ол сектаға
жатқызатын христиандық діни бірлестіктердің
классификациясын береді.
1. «Үндеу таратушылар» -
халық арасында
евагелизация саясатын жүргізеді, Оларға
халыққа үндеу жариялау тəжірибесі маңызды
(Құтқару əскері, елуіншілер ).
2. «Адвентистер» -Христостың Жер бетіне

екінші рет келуі мен қалыптасқан тəртіптің
жойылуына, дəстүрлі шіркеулер мен пенделік
өмірді жоққа шығаруға акцент жасалады. (ХІХ
ғасырда пайда болған британдық жəне
американдық секталар: Иегова куəгерлері,
мармондар, адвентистер).
3. «Пиеттер» - діндарлардың ойын өз-өзіне
бағыттап,
оларды əлеуметтік өмірден алшақ-
татады, оларда топтың ішкі моралі өте күшті
жəне басқа діни ағымдарға индифферентті
қарым-қатынас басым.
4. «Гностиктер» – христиандық ілімнің
жаңа, эзотерикалық рухтағы түсіндірмесін ұсы-
нады, өздерінің ілімдерін адептер біртіндеп
қабылдайтын эксклюзивті деп жариялайды,
қоғамдық құндылықтар мен мəдени стандарт-
тарды қабылдайды (Христиандық ғылым,
Жаңаша ойлау).
5. «Ғажайып
жасау» – спиритизммен
айналысатын діни бірлестіктер.
6. «Реформистер» – жалпы сектанттық
топтардан тыс тұратын ұйымдар. Олар
дүниеден баз кешіп, қоғамдық мəселелерден
қашпайды, керісінше оларды қайырымды
істермен шешуге ұмтылады. Деноминациядан
айыру өте қиын сектанттықтағы маргиналдық
категория (квакерлер)

7. «Утопистер» – дүниені өзгерту мақ-
сатында дұниеден баз кешеді, бірақ барлығын
өз ұйымдарынан бастауды қалайды.
Уилсон ұсынған секталардың қысқаша
сипаттамасынан өзінен-ақ «секта» категори-
ясындағы жасырын күрделі мəселелердің бірі
–
ондағы сепаратизм мен изоляционизм этика-
сымен қатар («гностиктер» жəне «пиетистер»)
дүниені өзгертетін белсенді əлеуметтік қызмет
пен азаптан құтқаратын жақсы хабарды жар
салушы (үндеу таратушылар, адвентистер,

реформистер) көптеген секталарға қажет
уағыздау қатар жүреді. Бірақ біз қарапайым
сана деңгейінде немесе конфессиональдық
түсінік шеңберінде «секта» ұғымы жағымсыз
діндердің анықтамасы немесе басқа дінге
сенушілерді жағымсыз жағынан көрсету
мақсатында қолданылатындығын көреміз.
Мұндай көзқарастың қалыптасуына əр түрлі
факторлар: мысалы, «басқа» діни бірлестіктің
діни ілімі мен практикасы туралы мəліметтің аз
болуы; бұл ұйым
мүшелерінің өз адептеріне
қатал талап қоюы; шексіз билікті иеленген
көшбасшысының болуы; қауымға жаңа мүше
кіргізу мақсатындағы белсенді прозелитизм
тағы да басқалар. Сонымен қатар бұл діни
феноменді əлемдегі діндердің барлығының

ҚазҰУ хабаршысы. Философия сериясы. Мəдениеттану сериясы. Саясаттану сериясы. № 1 (34). 2010 106
тарихының нақтылы бір кезеңдерінен байқауға
болады. Кез келген діннен жаңалыққа бейім
діни топтың пайда болуы мүмкін жəне де оны
сектанттық ретінде бағалауға болады; немесе
бір діннің практикасында фундаменталистік
бағыттың күшеюі жағымсыз жағдайды ту-
дырып, сол діннің мүшелеріне əсер етіп,
сектанттық көңіл күйді көрсетеді.
Осы жағдайға байланысты көптеген
зерттеушілер «секта» ұғымын қолданудан бас
тартуды ұсынуда. Бірақ, дінтанушылардың бір
бөлігі бұл ұғымды діни топтың əлеуметтік
тіршілігін белгілеу үшін қабылданған ыңғайлы
термин ретінде қолдануда.
Қазіргі Қазақстан территориясында тарал-
ған
«дəстүрлі емес діндердің» барлығының
секта деп аталынып жүргендіктерінің өзі олар-
дың ілімдік жəне құрылымдық
ерекшеліктеріне
байланысты болып отыр деп тұжырымдауға
болады. Əрине жоғарыда берілген анықтама
Олардағы ортақ сипаттамалар:
– əлеуметтік тұрғыдан өзара көмек жəне
қолдау көрсету;
– кішіпейілділік жəне тəуелсіздік сияқты
құндылықтарды қолдай отырып, өз көзқарас-
тары мен идеологияларын таратуға тырысу;
– кез-келген аймақтағы мұқтаждық,
жұмыссыздық, сауатсыздық жəне панасыздық
сияқты əлеуметтік жəне экономикалық пробле-
маларды
пайдалану;
– осы аймақ халықтарын, олардың басынан
кешіріп отырған қиын жағдайларды пайдалана
отырып, өз қатарларына тартуға тырысу;
– жұмыссыз, əлеуметтік жағдайы нашар,
ұлттық жəне рухани құндылықтарынан хабары
жоқ жастарды өздері үшін мақсатты түрде
миссионерлерге айналдыру;
– мемлекеттік төңкеріс, қайта құрулар
болып жатқан елдерде жан-жақты ұйымдасу
жұмыстарын жүргізу.
Тізімде берілген мінездемелер барлық
діни
бірлестіктерден бірден көрінбейді, тіпті тəн де
болмауы мүмкін. Бірақ бұл жаңа ағымдарды

секталар деп анықтаудың негізгі себебі – бұл
ұйымдарда топ мүшелерін физикалық жəне
психологиялық тəуелділікке түсіруді мақсат
етеді [2]. Барлық культтерге ортақ нəрсе секта
басшыларының саяси мақсаттары, билік
жүйесінде өз агенттерін ұстау. Бірде-бір ағым
бұрын айтылмаған немесе қолданбаған
адамгершілік құндылықтарды ұсынбайды,
негізінен бұл ағымдардың іліміне мына
ерекшеліктер тəн: өз құдайларына сыйынады,
«ақыр
заманды болжайды», «жоғарғы ақыл-
оймен» байланысқа түседі, «өлгеннен кейін
қайта тірілу» мүмкіндігін береді.
Бұл ұйымдарда тірі адамға табынады
(ұйым
басшылары тірі құдай ретінде қабылданады),
діни ілімдері эсхатологияға негізделеді,
жиындарының көпшілігі жасырын өткізіледі,
ұйым мүшелері қатал рухани бақылауда болады
жəне бұл ұйымдар қоғамға қарсы əрекеттер
жасайды. Кейбір авторлар осындай анықтаманы
деструктивтік дінге немесе діни жаңа
құрылымдарға береді [3]. Бұл ұйымдардың
барлығы дəстүрлі діни конфессиялар сияқты
өмірдің мəнін іздеу, жанның мəгілігі
туралы,
азаптан құтылу, өзін-өзі жетілдіру сияқты
адамның рухани тіленістеріне байланысты
мəселелерге көңіл бөледі. Сондықтан да олар
өздерін дəстүрлі діндер қатарына жатқызуды
талап етіп, көбінесе Біріккен Ұлттар Ұйымына
(БҰҰ), Еуропадағы Қауіпсіздік пен Ынтымақ-
тастық жөніндегі ұйымға (ЕҚЫҰ) негізсіз
шағымданып, ешқандай нəтижеге жете алмай
жатқандары белгілі. Олар тіпті «дəстүрлі емес
дін»
деген ұғымды алып тастауды ұсынуда.
Себебі бұл ұғым дінге сенушілердің құқығын
шектеуге мүмкіндік береді деп негіздейді.
Дінтану саласында жаңа діни ағымдарды
зерттеп, олардың ілімдерінің мəндік белгілерін
анықтап, қызметіне баға бергенде бұл діни
ұйымдардың дəстүрлі діндерден елеулі
айырмашылықтары барлығын дəлелдеді. Ендігі
кезекте осы ғалымдардың берген анықта-
маларына сəйкес ұғымдарды заңдастыру
мемлекеттер алдында
тұрған міндет.

____________

1. Гараджа В. И. Социология религии. Учебное
пособие. – М.,2006.
2. Дворкин А. Сектоведение. Тоталитарные
секты. Опыт систематического исследования. –
Нижний Новгород: Издательство «Христианская
библиотека», 2006.
3. Хассен С. Освобождение от психологического
насилия. Спб., 2001.; Волков Е.Н. Исцеление от рая. –
М., 2007.; Шапарь В.Б. Психология религиозных сект.
Харвест, 2004.
4. Куликов И. Новые религиозные организации

России деструктивного и оккультного характера:
Справочник Миссионерский Отдел Московского
Патриархата Русской Православной Церкви.
Информационно-аналитический вестник № 1. - Изд-е 2-
е, переработ, и дополн. - Белгород, 1997. - 459 с.


* * *
В статье рассматривается проблема классификации
религиозного новообразования

* * *
In article the problem of classification of religious is
considered