ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ САБАҚТАРЫНДА ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІСТЕРІ

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ САБАҚТАРЫНДА ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТИІМДІ ӘДІСТЕРІ

Аңдатпа.

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыға білім берумен қатар, алған білімін күнделікті өмірде тиімді қолдана алатын, ақпаратты талдайтын, өз ойын еркін жеткізетін, сыни тұрғыдан ойлайтын тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда функционалдық сауаттылықты дамыту – білім беру үдерісінің маңызды бағыттарының бірі. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтары оқушылардың оқу, жазу, тыңдау, сөйлеу, ақпаратты түсіну және талдау дағдыларын қалыптастыруға мол мүмкіндік береді. Мақалада қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді әдістері, мәтінмен жұмыс, өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар, сыни ойлау, жобалық жұмыс, пікірталас, шығармашылық тапсырмалар және цифрлық технологияларды пайдалану жолдары қарастырылады.

Кілт сөздер: функционалдық сауаттылық, қазақ тілі, қазақ әдебиеті, оқу сауаттылығы, мәтінмен жұмыс, сыни ойлау, коммуникативтік дағды, шығармашылық, өмірлік жағдаят, цифрлық технология.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда білімді болу жеткіліксіз. Адам алған білімін өмірлік жағдаяттарда дұрыс қолдана білуі, ақпаратты талдай алуы, өз пікірін дәлелдеп жеткізуі және түрлі мәселелерді шеше алуы қажет. Осы талаптар функционалдық сауаттылық ұғымының маңызын арттырып отыр.

Функционалдық сауаттылық – адамның білімін, білімі мен дағдыларын күнделікті өмірде, қоғамдық ортада және кәсіби қызметте тиімді пайдалана алу қабілеті. Ол оқушының тек теориялық білімін емес, сол білімді нақты жағдайда қолдану мүмкіндігін көрсетеді.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәндері функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үшін ерекше мүмкіндіктерге ие. Себебі бұл пәндер арқылы оқушы мәтінді оқиды, ақпаратты түсінеді, негізгі ойды анықтайды, өз пікірін ауызша және жазбаша жеткізеді, түрлі көзқарастарды салыстырады және шығармашылықпен жұмыс істейді.

Сондықтан қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының негізгі мақсаты – оқушыға ережені жаттатумен шектелмей, тілдік білімді өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету.

Функционалдық сауаттылықтың негізгі бағыттары

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылық бірнеше бағытта қалыптасады.

Олар:

- оқу сауаттылығы – мәтінді түсіну, талдау және ақпаратты пайдалану;

- жазылым сауаттылығы – өз ойын сауатты әрі жүйелі түрде жазбаша жеткізу;

- айтылым дағдысы – пікірін еркін білдіру, дәлелдеу және көпшілік алдында сөйлеу;

- тыңдалым дағдысы – ақпаратты тыңдау, түсіну және негізгі ойды анықтау;

- ақпараттық сауаттылық – ақпаратты іздеу, салыстыру, саралау және бағалау;

- медиасауаттылық – бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілердегі ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдау;

- сыни ойлау – ақпаратқа талдау жасау, дәлел келтіру және өзіндік шешім қабылдау.

Осы дағдылардың барлығы өзара байланысты және оқушының өмірлік құзыреттілігін қалыптастыруға бағытталады.

Мәтінмен жұмыс – функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді тәсілі

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың ең тиімді жолдарының бірі – мәтінмен жүйелі жұмыс жүргізу.

Мәтінмен жұмыс барысында оқушы:

1. мәтіннің тақырыбын анықтайды;

2. негізгі ойын табады;

3. маңызды және қосымша ақпаратты ажыратады;

4. автордың көзқарасын анықтайды;

5. ақпаратты салыстырады;

6. мәтін мазмұнына баға береді;

7. өз пікірін білдіреді.

Мысалы, оқушыларға қоршаған орта, ұлттық құндылықтар, білім, отбасы немесе қазіргі қоғам мәселелері туралы ақпараттық мәтін ұсынылады. Мәтінді оқығаннан кейін «Автор қандай мәселе көтерді?», «Мәтіндегі негізгі ой қандай?», «Автордың пікіріне келісесің бе?», «Бұл мәселе қазіргі қоғам үшін қаншалықты маңызды?» деген сұрақтар беріледі.

Мұндай тапсырмалар оқушыны мәтінді жай ғана оқуға емес, оны түсінуге, талдауға және өмірмен байланыстыруға үйретеді.

Өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалардың маңызы зор.

Мысалы, қазақ тілі сабағында оқушыға:

- досына электронды хат жазу;

- әлеуметтік желіге сауатты жазба дайындау;

- мектепке хабарландыру жазу;

- белгілі бір мәселе бойынша өтініш құрастыру;

- жарнама мәтінін әзірлеу;

- саяхат бағытын сипаттау;

- сұхбат жүргізу;

- қоғамдық мәселе бойынша пікір білдіру

сияқты тапсырмалар ұсынуға болады.

Мұндай жұмыстар оқушыға тілдік білімнің күнделікті өмірдегі қажеттілігін сезіндіреді.

Мысалы, «Хабарландыру жаз» тапсырмасында оқушы хабарландырудың құрылымын меңгеріп қана қоймай, нақты ақпаратты қысқа әрі түсінікті жеткізуге үйренеді.

Сыни ойлау әдістерін қолдану

Функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігі – сыни ойлау.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамыту үшін:

- «Болжау»;

- «Венн диаграммасы»;

- «ПОПС формуласы»;

- «Екі жақты күнделік»;

- «Бес жолды өлең»;

- «INSERT»;

- «РАФТ»;

- «Фишбоун»;

- «Т-кестесі»

сияқты әдістерді пайдалануға болады.

Мысалы, «ПОПС формуласы» арқылы оқушы өз пікірін жүйелі жеткізуді үйренеді:

Менің ойымша, ...

Себебі мен оны былай түсіндіремін: ...

Оны мен мынадай мысалдармен дәлелдей аламын: ...

Осыған байланысты мен мынадай қорытындыға келдім: ...

Бұл әдіс оқушының пікірін дәлелді және логикалық түрде жеткізу қабілетін дамытады.

Қазақ әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту

Қазақ әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың өзіндік ерекшеліктері бар. Көркем шығарма оқушыға өмірлік мәселелерді түсінуге, адам мінезін тануға, түрлі көзқарастарды салыстыруға мүмкіндік береді.

Әдеби шығарманы оқыту барысында оқушыға:

«Егер сен кейіпкердің орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?»

«Кейіпкердің әрекетімен келісесің бе?»

«Шығармадағы мәселе бүгінгі қоғамда кездесе ме?»

«Автор көтерген мәселені қазіргі өмірмен қалай байланыстырар едің?»

деген сұрақтар қоюға болады.

Бұл сұрақтар оқушыны дайын жауапты іздеуге емес, өз ойына сүйенуге, дәлел келтіруге және өмірлік тәжірибесімен байланыстыруға жетелейді.

«Кейіпкерге хат» әдісі

Әдеби шығармадағы кейіпкерге хат жазу – оқушының функционалдық және шығармашылық сауаттылығын дамытатын тиімді әдіс.

Оқушы кейіпкерге өз ойын айтып, оның іс-әрекетіне баға береді, кеңес береді немесе сұрақ қояды.

Мысалы:

«Құрметті кейіпкер! Мен сіздің әрекетіңіз туралы ойлана отырып, ... деген пікірге келдім. Егер мен сіздің орныңызда болсам, ...»

Бұл жұмыс оқушының жазылым дағдысын жетілдіріп қана қоймай, өз пікірін дәлелдеп жеткізуге үйретеді.

Пікірталас және дебат әдісі

Пікірталас – функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді әдістерінің бірі. Оқушы белгілі бір мәселе бойынша өз көзқарасын білдіреді, қарсы пікірді тыңдайды және өз ойын дәлелдеуге тырысады.

Мысалы, әдеби шығарма бойынша:

«Кейіпкер дұрыс шешім қабылдады ма?»

«Шығармадағы мәселенің шешімі бар ма?»

«Автордың көзқарасымен келісесің бе?»

сияқты пікірталас тақырыптарын ұсынуға болады.

Бұл әдіс оқушының:

- сөйлеу мәдениетін;

- дәлелдеу қабілетін;

- тыңдау дағдысын;

- сыни ойлауын;

- өз пікірін қорғау қабілетін

дамытады.

Жобалық оқыту технологиясы

Жобалық жұмыс оқушының бірнеше функционалдық дағдысын қатар дамытуға мүмкіндік береді.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында:

- «Менің туған өлкем»;

- «Қазақ тілінің болашағы»;

- «Ұлттық құндылықтар»;

- «Қазақ әдебиетінің көрнекті тұлғалары»;

- «Менің сүйікті шығармам»;

- «Қазіргі жастар және кітап оқу»

сияқты жобалар ұйымдастыруға болады.

Оқушы жоба барысында ақпарат іздейді, оны талдайды, жүйелейді, мәтін құрастырады және өз жұмысын қорғайды.

Осы арқылы оқушының зерттеушілік, ақпараттық, коммуникативтік және шығармашылық сауаттылығы қалыптасады.

Медиасауаттылықты дамыту

Қазіргі оқушы ақпаратты тек кітаптан емес, әлеуметтік желілерден, сайттардан және түрлі цифрлық платформалардан алады. Сондықтан қазақ тілі сабақтарында медиасауаттылықты қалыптастыру маңызды.

Оқушыларға әлеуметтік желідегі екі түрлі ақпарат ұсынылып, олардың:

- мазмұнын салыстыру;

- авторын анықтау;

- ақпараттың мақсатын түсіну;

- дәлелдердің сенімділігін бағалау;

- жалған және шынайы ақпаратты ажырату

тапсырмалары беріледі.

Бұл жұмыстар оқушыны ақпаратты кез келген жағдайда бірден қабылдамай, оны талдауға және бағалауға үйретеді.

Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті пайдалану

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда цифрлық технологиялардың мүмкіндігі мол. Интерактивті тапсырмалар, онлайн викториналар, электронды мәтіндер мен цифрлық платформалар оқушының оқу белсенділігін арттыра алады.

Жасанды интеллект құралдарын да оқу үдерісінде тиімді пайдалануға болады. Мұғалім ЖИ көмегімен оқушылардың деңгейіне сәйкес мәтіндер мен жағдаяттық тапсырмалар дайындай алады.

Оқушылар ЖИ ұсынған ақпаратты талдап, оның дұрыстығын тексеріп, өз пікірін білдіре алады. Мысалы, белгілі бір әдеби кейіпкерге берілген сипаттаманы оқып, оны шығарманың түпнұсқа мәтінімен салыстыруға болады.

Бұл тәсіл оқушының тек цифрлық дағдысын емес, сыни және ақпараттық сауаттылығын да дамытады.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді алгоритмі

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында тапсырмаларды төмендегі алгоритм бойынша ұйымдастыруға болады:

1. Ақпаратты қабылдау

Оқушы мәтінді оқиды немесе тыңдайды.

2. Ақпаратты түсіну

Негізгі ойды анықтайды.

3. Ақпаратты талдау

Маңызды деректерді іріктейді және салыстырады.

4. Ақпаратты қолдану

Алған білімін жаңа жағдаятта пайдаланады.

5. Өз пікірін білдіру

Өз көзқарасын дәлелдейді.

6. Шешім қабылдау

Мәселеге қатысты өзіндік қорытынды жасайды.

Мұндай жүйе оқушыны білімді механикалық түрде есте сақтаудан гөрі, оны өмірде қолдануға бағыттайды.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, функционалдық сауаттылық – қазіргі білім берудің маңызды нәтижелерінің бірі. Оқушының алған білімін өмірде қолдана алуы, ақпаратты түсініп, талдап, бағалай білуі және өз ойын еркін жеткізуі – оның болашақтағы табысты өмірінің маңызды негізі.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтары функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға ерекше мүмкіндік береді. Себебі бұл пәндер оқушының оқу, тыңдау, сөйлеу және жазу дағдыларын біртұтас дамытуға бағытталған.

Мәтінмен жұмыс, өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар, сыни ойлау әдістері, пікірталас, жобалық оқыту, шығармашылық жұмыстар, медиасауаттылық және цифрлық технологияларды тиімді пайдалану арқылы оқушының функционалдық сауаттылығын жүйелі түрде дамытуға болады.

Ең бастысы – әрбір тапсырма оқушыны «Мен бұл білімді өмірде қалай қолдана аламын?» деген сұраққа жауап іздеуге жетелеуі керек. Сонда ғана білім мазмұны оқушының күнделікті өмірімен байланысып, оның функционалдық сауаттылығы қалыптасады.

Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімінің міндеті – оқушыға тілдік және әдеби білім берумен қатар, оны ақпаратты түсінетін, өз ойын сауатты жеткізетін, сыни ойлайтын, шешім қабылдай алатын және қоғамда белсенді әрекет ететін тұлға ретінде қалыптастыру.