Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы

"Розыбакиев атындағы орта мектеп "КММ

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Масумова Айнур Султановна

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында заманауи

педагогикалық технологияларды қолдану

Әдістемелік құрал

Алматы 2026

МАЗМҰНЫ

Аннотация

Түсінік хат

Кіріспе

Теориялық бөлім

1-бөлім. Заманауи педагогикалық технология ұғымы және оның білім беру үдерісіндегі орны

2-бөлім. Коммуникативтік технология және қазақ тілі сабақтары

3-бөлім. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) және цифрлық ресурстар

4-бөлім. Деңгейлеп-саралап оқыту және критериалды бағалау

5-бөлім. Жобалық, зерттеушілік және сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиялары

Практикалық бөлім

1-бөлім. Тыңдалым және айтылым дағдыларына арналған тапсырмалар

2-бөлім. Оқылым дағдысына арналған тапсырмалар

3-бөлім. Жазылым дағдысына арналған тапсырмалао

4-бөлім. Деңгейлік тапсырмалар үлгілері

5-бөлім. Қазақ әдебиеті сабағына арналған белсенді әдістер

6-бөлім. Белсенді әдістермен мини-сабақ үлгісі

7-бөлім. Қалыптастырушы бағалау және рефлексия үлгілері

Қосымша практикалық тапсырмалар (9–19):

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Аннотация

Бұл әдістемелік құралда қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында заманауи педагогикалық технологияларды тиімді қолданудың теориялық және практикалық негіздері қарастырылады. Еңбекте коммуникативтік, ақпараттық-коммуникациялық, деңгейлеп-саралап оқыту, жобалық-зерттеушілік және сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологияларының мазмұны, мүмкіндіктері мен оларды сабақта жүзеге асыру жолдары сипатталады. Құрал қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне, жас мамандарға, әдіскерлерге, сондай-ақ педагогикалық ЖОО студенттеріне арналған.

Кілт сөздер: қазақ тілі, әдебиет, заманауи педагогикалық технология, коммуникативтік тәсіл, ақпараттық-коммуникациялық технология, жобалық оқыту, деңгейлеп-саралап оқыту, сын тұрғысынан ойлау.

Аннотация

В данном методическом пособии рассматриваются теоретические и практические основы использования современных педагогических технологий на уроках казахского языка и литературы. Раскрывается содержание и потенциал коммуникативной, информационно-коммуникационной, уровневой дифференциации обучения, проектно-исследовательской технологии, а также технологий развития критического мышления. Особое внимание уделяется методике интеграции этих технологий в структуру урока, организации активной учебной деятельности и формирующего оценивания. Пособие предназначено для учителей казахского языка и литературы, молодых специалистов, методистов и студентов педагогических специальностей.

Ключевые слова: казахский язык, литература, современные педагогические технологии, коммуникативный подход, ИКТ, проектное обучение, уровневое обучение, критическое мышление

Annotation

This methodological guide explores the theoretical and practical foundations of using modern pedagogical technologies in Kazakh language and literature lessons. It focuses on the implementation of communicative, information and communication, differentiated, project-based and research-oriented teaching technologies, as well as critical thinking development in the classroom. The guide provides recommendations on lesson design, selection of effective methods and techniques, and the use of digital resources and formative assessment. It is intended for Kazakh language and literature teachers, novice teachers, methodologists and students of teacher training universities.

Keywords: Kazakh language, literature, modern pedagogical technologies, communicative approach, ICT, project-based learning, differentiated instruction, critical thinking.

Түсінік хат

Ұсынылып отырған «Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында заманауи педагогикалық технологияларды қолдану» атты әдістемелік құрал жалпы орта білім беретін мектептердің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне оқу-тәрбие үдерісін қазіргі білім беру талаптарына сай ұйымдастыруға әдістемелік көмек көрсету мақсатында әзірленді.

Қазіргі таңда білім сапасын арттыру, оқушының функционалдық сауаттылығын, коммуникативтік құзыреттілігін, шығармашылық және сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру – негізгі стратегиялық міндеттердің бірі. Бұл міндеттерді жүзеге асыру заманауи педагогикалық технологияларды, соның ішінде коммуникативтік, ақпараттық-коммуникациялық, деңгейлеп-саралап оқыту, жобалық және зерттеушілік, сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологияларын кешенді қолдануды қажет етеді.

Әдістемелік құралда теориялық негіздемемен қатар, қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының мазмұнына сәйкес келетін технологиялық шешімдер, сабақ үлгілеріне енгізуге болатын тәсілдер, мұғалімнің практикасында қолдануға қолайлы ұсыныстар беріледі. Құрал мұғалімнің өз әдістемелік жүйесін дамытуына, сабақ құрылымын жаңғыртуына және оқушылардың оқу жетістіктерін арттыруға бағытталған.

Кіріспе

XXI ғасырдағы білім беру үдерісі оқушы тұлғасының жан-жақты дамуына бағдарланған. Қазақ тілі мен әдебиеті пәндері – оқушының ұлттық құндылықтарды сезінуіне, ана тіліне деген сүйіспеншілігін тәрбиелеуге, тілдік және мәдени-тарихи санасын қалыптастыруға жетекші рөл атқаратын гуманитарлық пәндер.

Дәстүрлі түсіндіру-иллюстративтік оқыту үлгісі қазіргі талаптарға толық жауап бере бермейді. Оқушы – білімді дайын күйде алушы емес, оқу үдерісінің белсенді қатысушысы, өз оқуына жауапты субъект болуы қажет. Осы тұрғыдан алғанда, заманауи педагогикалық технологиялар сабақтың мақсаттарын тұлғалық, құзыреттілік және нәтижеге бағытталған форматта жобалауға мүмкіндік береді.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жаңа технологияларды енгізу:

– тілдік қатысымға жағдай жасауға;

– оқу мотивациясын арттыруға;

– мәтінмен жұмыс түрлерін түрлендіруге;

– оқушының өзіндік ізденісін, рефлексиясын қалыптастыруға;

– цифрлық орта мен дәстүрлі оқытуды тиімді ұштастыруға мүмкіндік береді.

Осы әдістемелік құрал дәл осы мүмкіндіктерді жүйелеуге және мұғалімнің күнделікті тәжірибесіне енгізу жолдарын көрсетуге бағытталған.

Мақсаты

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында заманауи педагогикалық технологияларды тиімді қолдану арқылы оқушылардың тілдік, коммуникативтік және әдеби-эстетикалық құзыреттілігін дамытуға арналған теориялық-әдістемелік негіздер ұсыну және мұғалімнің кәсіби тәжірибесін жаңғыртуға қолдау көрсету.

Міндеттері

Заманауи педагогикалық технология ұғымын, сипатын және негізгі түрлерін ғылыми-әдістемелік тұрғыда сипаттау.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мақсат-міндеттерін ескере отырып, коммуникативтік, АКТ, деңгейлеп-саралап оқыту, жобалық және зерттеушілік, сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологияларының мүмкіндіктерін ашып көрсету.

Аталған технологияларды сабақ құрылымына енгізудің әдістемелік жолдарын, тиімді әдіс-тәсілдерін ұсыну.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының түрлі типтеріне (жаңа сабақ, бекіту, қайталау, жүйелеу, қорытындылау) арналған технологиялық шешімдердің үлгісін жасау.

Мұғалімнің рефлексиясы мен кәсіби дамуын қолдайтын ұсыныстар мен әдебиеттер тізімін беру.

Күтілетін нәтижелер

Әдістемелік құрал оқу үдерісіне енгізілген жағдайда:

– мұғалімдер заманауи педагогикалық технологиялардың теориялық негіздерін меңгереді;

– қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының мақсаттарын құзыреттілікке және нәтижеге бағытталған форматта қоя алады;

– сабақ құрылымына коммуникативтік, цифрлық, жобалық және зерттеушілік элементтер жүйелі түрде енгізіледі;

– оқушылардың ауызша және жазбаша тілдік қатысым дағдылары, мәтінді түсіну және талдау, өз ойын дәлелдеп жеткізу қабілеттері дамиды;

– оқушылардың оқу мотивациясы, оқу-танымдық дербестігі мен шығармашылығы артады;

– оқу жетістіктерін критериалды бағалау, қалыптастырушы бағалау сапасы жақсарады.

Өзектілігі

Қазіргі білім беру мазмұны оқушының функционалдық сауаттылығын, сыни ойлауын, медиа және цифрлық сауаттылығын, мәдениаралық коммуникациясын дамытуға бағытталған. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында бұл міндеттерді шешу тілдік білімді тек ережелер жиынтығы ретінде емес, нақты коммуникативтік жағдаяттарда қолданылатын тірі құрал ретінде қарастыруды талап етеді.

Оқу бағдарламалары, жаңартылған мазмұн, критериалды бағалау жүйесі, цифрлық білім ресурстары мұғалімнен сабақты ұйымдастырудың жаңа формалары мен тәсілдерін қолдануды қажет етеді. Мұндай жағдайда заманауи педагогикалық технологияларды жүйесіз, эпизодтық түрде емес, мақсатты және саналы түрде, пәннің ерекшелігін ескере отырып қолдану – уақыт талабы.

Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне арналған арнайы әдістемелік құралдың әзірленуі – практикалық қажеттілікке жауап береді және пәнді оқытудың сапасын арттыруға ықпал етеді.

Жаңалығы

– Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында кеңінен қолданылатын заманауи педагогикалық технологиялар пәннің мазмұнымен және мақсаттарымен сабақтастықта қарастырылды.

– Коммуникативтік, АКТ, деңгейлеп-саралап оқыту, жобалық-зерттеушілік және сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологияларын біртұтас әдістемелік жүйе ретінде ұсыну жүзеге асырылды.

– Сабақ құрылымын жобалауда заманауи технологиялар элементтерін кіріктірудің үлгілік бағыттары мен ұсыныстары нақтыланды.

– Оқушының тілдік және әдеби-эстетикалық құзыреттілігін бір мезгілде дамытуға бағытталған тәсілдер жүйеленді.

Теориялық бөлім

1-бөлім. Заманауи педагогикалық технология ұғымы және оның білім беру үдерісіндегі орны

Заманауи педагогикалық технология – алдын ала жобаланған, ғылыми негізделген және практикада жүйелі түрде қолданылатын, нақты нәтижеге бағытталған педагогикалық әрекеттер жүйесі. Технологияның басты ерекшелігі – оқу мақсатын, мазмұнын, әдіс-тәсілдерін және бағалау жүйесін тұтастықта қарастырып, әр кезеңнің нәтижесін өлшеуге мүмкіндік беруінде.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында технологиялық тәсіл:

– сабақтың мақсаттарын нақты, өлшенетін нәтижелер түрінде белгілеуді;

– оқушының оқу әрекетін егжей-тегжейлі жоспарлауды;

– оқыту құралдарын (мәтін, көрнекілік, цифрлық ресурс, тапсырма) мақсатқа сәйкестендіруді;

– қалыптастырушы және жиынтық бағалауды үйлестіруді көздейді.

Заманауи педагогикалық технологияның білім беру үдерісіндегі орны бірнеше қырынан көрінеді:

Жүйелілік – сабақ бір реттік шара емес, өзара байланысқан сабақтар жүйесі ретінде қарастырылады; әр сабақ алдыңғы және келесі сабақпен мақсат, мазмұн, нәтиже жағынан үйлеседі.

Нәтижеге бағытталу – «Не оқытамын?» ғана емес, «Оқушы нені меңгереді, қалай дәлелдейді?» деген сұрақ алдыңғы қатарға шығады.

Оқушыға бағдарлану – технология оқушының қызығушылығы, қабілеті, бастапқы деңгейі, оқу стилі ескеріліп құрылған кезде ғана тиімді болады.

Өлшенетіндік және кері байланыс – оқу нәтижесі критерийлер арқылы өлшенеді, қалыптастырушы бағалау үздіксіз жүргізіледі.

Заманауи педагогикалық технологиялардың жалпы жіктелуі (жобалық, коммуникативтік, ақпараттық-коммуникациялық, модульдік, дамыта оқыту, саралап оқыту, т.б.) қазақ тілі мен әдебиеті пәнімен табиғи байланыста қарастырылады. Мысалы, дамыта оқыту технологиясы оқушының тілдік ойлауын, әдеби-эстетикалық талдау қабілетін дамытса, жобалық технология тіл мен әдебиетті өмірмен байланыстыра оқуға мүмкіндік береді.

Кесте 1 – Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолданылатын негізгі педагогикалық технологиялар

№	Технология түрі	Негізгі мақсаты	Сабақтағы көрінісі
1	Коммуникативтік технология	Қатысымдық құзыреттілікті дамыту	Диалог, пікірталас, рөлдік ойын, жағдаяттық тапсырмалар
2	Ақпараттық-коммуникациялық (АКТ)	Цифрлық сауаттылық пен қызығушылықты арттыру	Презентация, онлайн-тест, бейнемәтін, интерактивті жаттығулар
3	Деңгейлеп-саралап оқыту	Оқушылар айырмашылығын ескеріп оқыту	А, В, С деңгейлі тапсырмалар, дифференциалды бағалау
4	Жобалық және зерттеушілік оқыту	Зерттеушілік, шығармашылық қабілетті дамыту	Шағын жоба, ғылыми жоба, портфолио, презентация
5	Сын тұрғысынан ойлауды дамыту	Аналитикалық, сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру	«Венн диаграммасы», «Эссе», «Дебат», «INSERT», сұрақ-жауап

2-бөлім. Коммуникативтік технология және қазақ тілі сабақтары

Коммуникативтік технология – тіл үйретуді тірі қатысым үдерісінде жүзеге асыруға негізделген тәсіл. Мұнда негізгі назар грамматикалық құрылымдарды жалаң меңгеруге емес, тілдік құралдарды нақты қарым-қатынас жағдаяттарында қолдануға аударылады.

Коммуникативтік технологияның басты қағидалары:

Мағыналылық қағидасы – тапсырмалар оқушы өміріне жақын, мағыналы жағдаяттарға негізделеді.

Қарым-қатынас қағидасы – сабақта тілдік бірліктерді емес, қарым-қатынас мақсатын бірінші орынға қою.

Жұптық және топтық жұмыс басымдығы – оқушының бір-бірімен сөйлесуіне, пікір алмасуына мүмкіндік беру.

Қателікті табиғи құбылыс ретінде қабылдау – коммуникативтік әрекет барысында қателік оқуға кедергі емес, керісінше оны түзету құралы ретінде қаралады.

Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік технологияны жүзеге асыру:

– рөлдік және іскерлік ойындар, пікірталастар, диалогтар мен полилогтар ұйымдастыру арқылы;

– ситуациялық тапсырмалар (дүкенде, дәрігерде, мектепте, жолда, т.б. қарым-қатынас үлгілері) қолдану арқылы;

– оқушының жеке тәжірибесіне негізделген монологтық айтылымды дамыту (күнделік, эссе, өзін-өзі таныстыру, жобаны қорғау) арқылы іске асады.

Мысалы, «Дүкенде» тақырыбында: бір оқушы – сатушы, екіншісі – сатып алушы; олар қажетті сөз орамдарын (Сізге не керек еді? Тағы не қарайсыз? Қанша тұрады?) қолдана отырып, диалог құрады

Кесте 2 – Коммуникативтік дағдылар және сәйкес тапсырмалар үлгісі

Дағды түрі	Сабақтағы тапсырма үлгісі
Тыңдалым	Қысқа аудиомәтінді тыңдап, негізгі ақпаратты белгілеу
Айтылым	Рөлдік ойын, өз ойыңды 3–4 сөйлеммен жеткізу, жұптық диалог
Оқылым	Мәтінді оқып, сұрақтарға жауап беру, негізгі/қосымша ақпаратты ажырату
Жазылым	Хат, хабарландыру, шағын әңгіме, эссе жазу
Өзара әрекеттесу	Топтық жоба талқылауы, дебат, дөңгелек үстел

3-бөлім. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) және цифрлық білім ресурстарын пайдалану

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар қазіргі білім беру кеңістігінің ажырамас бөлігіне айналды. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында АКТ-ны қолдану:

– интерактивті тақта, презентациялар, анимациялық слайдтар, сандық мәтіндер арқылы;

– онлайн-платформалар (LearningApps, Kahoot, Quizizz, т.б.) негізінде тілдік ойындар, жедел тесттер құрастыру арқылы;

– электрондық сөздіктер, корпустар, мультимедиялық мәтіндер (бейнефрагмент, аудио, ән мәтіні, фильм үзіндісі) арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

АКТ қолдану сабаққа мынадай өзгерістер әкеледі:

Көрнекілік деңгейі артады – мәтін иллюстрация, бейне, анимация, дыбыс арқылы беріледі.

Уақытты тиімді пайдалану – дайын шаблондар, онлайн-тесттер, автоматты тексеру мұғалім уақытын үнемдейді.

Дербестендіру мүмкіндігі – кейбір оқушыларға қосымша бейнематериал, басқаларына күрделірек онлайн-жаттығу ұсынуға болады.

Кері байланысты жеделдету – платформа бірден нәтижені көрсетіп, қателермен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

АКТ қолдануда педагогикалық мақсаттылық өте маңызды: цифрлық құрал – мақсат емес, сабақ мақсатына жетудің құралы.

Кесте 3 – Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында АКТ қолдану бағыттары

Құрал/платформа түрі	Мақсаты	Сабақтағы қолданылу үлгісі
Презентация (PowerPoint, Canva)	Жаңа материалды түсіндіру, көрнекілік жасау	Автор, өмірбаян, шығарма желісін визуалды түрде беру
LearningApps, Wordwall	Лексика, емле, грамматика бойынша жаттығу	«Сәйкестендір», «Артық сөзді тап», «Жіктеу» тапсырмалары
Kahoot, Quizizz	Жылдам тексеру, жарыс элементі	Тақырып соңында 5–10 сұрақтық онлайн-викторина
Аудио/бейне жазба	Тыңдалым, сөйлеу мәдениеті	Ақын өлеңін тыңдап, интонацияны талдау, бейнеүзінді талдау
Электрондық сөздік	Сөздік қорын байыту, өзіндік жұмыс	Оқушыға өз бетімен сөз мағынасын, аудармасын табуды ұсыну

4-бөлім. Деңгейлеп-саралап оқыту және критериалды бағалау

Сыныптағы оқушылардың дайындық деңгейі, оқу қарқыны, тілдік тәжірибесі бірдей емес. Деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы – осы айырмашылықтарды ескеріп, әр оқушыға қолжетімді, бірақ дамытушы тапсырмалар ұсынуға бағытталған.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында бұл технология:

– лексикалық және грамматикалық материалдың базалық, орта, жоғары деңгейлі тапсырмалар жүйесі ретінде;

– мәтінмен жұмыс кезінде әртүрлі күрделілік деңгейіндегі сұрақтар мен тапсырмалар арқылы;

– шығармашылық жұмыстардың (әңгіме, эссе, талдау, пікір жазу) таңдау мүмкіндігін ұсыну арқылы көрінеді.

Кесте 4 – Деңгейлік тапсырмалар үлгісі (Қазақ тілі)

Деңгей	Тапсырма сипаттамасы	Мысал
А деңгейі	Негізгі ережені қолдану, үлгі бойынша орындау	Сөйлемнен зат есімдерді теріп жаз.
В деңгейі	Ережені жаңа жағдаятта қолдану, түрлендіру	Берілген сөздермен өзің 3 сөйлем құрастыр.
С деңгейі	Шығармашылық қолдану, өз ойын білдіру	Өзің таңдаған 5 зат есімді қолданып шағын мәтін жаз.

Критериалды бағалау жүйесі деңгейлеп оқытумен табиғи түрде сабақтасады. Бағалау критерийлері мен дескрипторлар оқушыға алдын ала ұсынылып, ол өз жұмысын қандай талаптар бойынша бағаланатынын нақты біледі.

Кесте 5 – Эссе жазу жұмысына арналған бағалау критерийлері (қазақ әдебиеті)

Критерий	Дескрипторлар (оқушы орындай алса «иә»)
Мазмұн	Тақырыпты ашады; негізгі ой анық; мысалдар келтіреді
Құрылым	Кіріспе, негізгі бөлім, қорытындысы бар; ой желісі сақталған
Тілдік норма	Грамматикалық қателері аз; сөйлемдері байланысқан
Шығармашылық	Өз көзқарасын білдіреді; қызықты ой, ерекше тұжырым ұсынады

5-бөлім. Жобалық, зерттеушілік және сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиялары

Жобалық және зерттеушілік технологиялар – оқушыны нақты проблеманы шешуге бағытталған ұзақмерзімді оқу әрекетіне тартатын тәсілдер. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында олар:

– тіл мәдениеті, сөз әдебі, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, жергілікті тіл ерекшеліктері, авторлық стиль, поэтикалық образдар, ұлттық құндылықтар тақырыптарында шағын жобалар ұйымдастыру арқылы;

– әдеби кейіпкерлердің мінез-құлқын, автор позициясын салыстырмалы талдау арқылы;

– тілдің қазіргі қолданысындағы үрдістерді (жарнама тілі, әлеуметтік желідегі тіл, жастар сленгі, т.б.) зерттеу арқылы іске асады.

Жобалық жұмыстың негізгі кезеңдері:

Мәселені анықтау – зерттелетін тақырыпты, проблеманы таңдау.

Жоспарлау – мақсат, міндет, ақпарат көздері, жұмыс форматы (презентация, буклет, бейнеролик) анықталады.

Зерттеу және орындау – ақпарат жинау, сұхбат алу, мәтін талдау, материалдарды іріктеу.

Нәтижені рәсімдеу – слайд, постер, жоба мәтіні, бейне/аудио өнім дайындау.

Қорғау және рефлексия – жоба қорғау, сұрақтарға жауап беру, өзін-өзі және өзара бағалау.

Кесте 6 – Жобалық жұмыс кезеңдері (қазақ тілі мен әдебиеті пәні үлгісі)

Кезең	Мұғалім әрекеті	Оқушы әрекеті
1. Таңдау	Тақырыптар ұсынады, бағыт береді	Тақырып таңдайды, проблеманы нақтылайды
2. Жоспарлау	Жұмыс жоспарын бірге құрады, ресурстар ұсынады	Жоспар жасайды, ақпарат көздерін анықтайды
3. Орындау	Кеңес береді, бақылап, бағыттап отырады	Ақпарат жинайды, талдайды, мәтін/материалдармен жұмыс
4. Рәсімдеу	Рәсімдеу талаптарын түсіндіреді	Презентация, постер, мәтін, бейне дайындайды
5. Қорғау	Қорғау форматын ұйымдастырады, критерийлерді түсіндіреді	Жобаны қорғайды, сұрақтарға жауап береді

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы оқушыға ақпаратты тек қабылдаушы емес, оны талдаушы, салыстырушы, дәлелдеуші ретінде қарауды үйретеді. «Венн диаграммасы», «INSERT», «Болжау», «Сұрақ қою», «Эссе жазу», «Дебат» сияқты әдістер қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мәтінмен жұмысты тереңдетіп, оқушы ойының сапасын арттырады.

Кесте 7 – Сын тұрғысынан ойлауды дамыту әдістері

Әдіс атауы	Мақсаты	Сабақта қолдану үлгісі
«Болжау»	Мәтін мазмұнын алдын ала болжау	Тақырыбы бойынша «Не туралы болады?» деген сұраққа жауап
«INSERT»	Оқылғанды белсенді белгілеу	Мәтінді оқып, «V, +, –, ?» белгілерін қою
«Венн диаграммасы»	Салыстыру, ұқсастық пен айырмашылықты табу	Екі кейіпкерді немесе екі шығарма үзіндісін салыстыру
«Дебат»	Пікірталас мәдениетін қалыптастыру	Шығарма кейіпкерінің әрекетін қорғау/қолдамау туралы пікірталас
Эссе	Тұлғалық пікірін жазбаша жеткізу	«Мен үшін ...», «Егер мен кейіпкер болсам...» тақырыптары

Практикалық бөлім

1-бөлім. Тыңдалым және айтылым дағдыларына арналған тапсырмалар

1-тапсырма. «INSERT / Түртіп алу» + «Автор орындығы» (10–11-сынып)

Мақсаты: тыңдалым түсінігін тереңдету, сыни ойлау мен еркін сөйлеуді дамыту.

Мұғалім 2–3 минуттық бейнематериал немесе аудиомәтін таңдайды (мысалы, тілдің құндылығы, кітап оқу, патриотизм туралы).

Оқушыларға төрт белгіден тұратын кесте таратылады (V – білемін; + – жаңа ақпарат; – келісбеймін; ? – түсініксіз, сұрағым бар).

Тыңдалым кезінде оқушылар мәтіндегі ойларды осы белгілермен белгілеп отырады.

Тыңдалымнан кейін 3–4 оқушы «автор орындығына» отырып, өз кестесін негізге ала отырып, мәтінге көзқарасын, неге келіскенін/келісбегенін дәлелдеп айтады.

Қалған оқушылар сұрақ қояды, пікір білдіреді.

Күтілетін нәтиже:

тыңдалым кезіндегі белсенді назар,

өз пікірін дәлелмен айту,

пікірталаста мәдениетті қарым-қатынас дағдысы.

2-тапсырма. «Ашық микрофон» (8–9-сынып)

Мақсаты: оқушылардың еркін сөйлеуін, сөздік қорын дамыту.

Сабақтың тақырыбына байланысты проблемалық сұрақ қойылады, мысалы:

– «Неліктен мемлекеттік тілді білу – әр азаматтың парызы?»

«Микрофон» (шынайы немесе шартты) ортаға қойылады.

Әр оқушы микрофонды қолына алып, 30–40 секунд ішінде өз ойын білдіреді.

Мұғалім соңында негізгі аргументтерді жинақтап, тақтаға кесте ретінде жазып шығады (мысалы: «намыс», «құндылық», «қарым-қатынас», «мансап», т.б.).

2-бөлім. Оқылым дағдысына арналған тапсырмалар

3-тапсырма. «Қос жазба күнделігі» (10-сынып, әдебиет)

Мақсаты: көркем мәтінді терең түсініп, өз ойымен байланыстыру.

Әдеби шығарма үзіндісі беріледі (шумақ, проза үзіндісі).

Оқушылар екі бағаннан тұратын кесте жасайды:

Мәтіндегі үзінді Менің түсіндірмем / сезімім

Оқушылар өздеріне ерекше әсер еткен 3–4 сөйлемді мәтіннен көшіріп жазады да, екінші бағанда:

неліктен әсер еткенін,

қандай ой, еске түсіргенін,

бүгінгі өмірмен қандай байланысы барын жазады.

2–3 оқушы өз кестесін дауыстап оқып, сыныпта пікір алмасады.

4-тапсырма. «Болжау – оқу – тексеру» (8–9-сынып, кіріктірілген қазақ тілі мен әдебиеті)

Алдымен тек тақырып пен 1–2 сөйлемді (әлде суретті) көрсету.

Оқушылар топта «мәтінде не болуы мүмкін?» деген сұраққа болжам жасайды, плакатқа жазып қояды.

Мәтінді толық оқиды (жеке немесе жұпта).

Оқудан кейін топтар өз болжамдарын мәтін мазмұнымен салыстырып, «дұрыс шыққан» және «өзгерген» жерлерін белгілейді.

Нәтиже:

мәтінмен белсенді жұмыс

логикалық ойлау,

«қателесуден қорықпау» мәдениеті қалыптасады.

3-бөлім. Жазылым дағдысына арналған тапсырмалар

5-тапсырма. «Төрт сөйлем» әдісі (7–8-сынып)

Мақсаты: қысқа, нақты, құрылымды жазу дағдысын дамыту.

Мұғалім тақтаға төрт «қадамды» жазып қояды:

Пікір: Менің ойымша, …

Дәлел: Себебі мен оны … деп есептеймін.

Мысал: Мысалы, …

Қорытынды: Сондықтан мен … деп ойлаймын.

Тапсырма:

– «Қазақ тілін білу не үшін маңызды?» немесе «Кітап оқу не береді?» деген тақырыптардың бірін таңдап, оқушылар төрт сөйлемнен тұратын шағын ойтолғау жазады.

6-тапсырма. «Ертегіні өзгертіп аяқта» (5–6-сынып)

Таныс ертегінің қысқаша мазмұны немесе соңына дейін емес, белгілі бір жерге дейін қысқартылған мәтіні беріледі.

Оқушылар жұпта немесе топта «өз нұсқасын» ойлап тауып, жазбаша аяқтайды (кейіпкерлер тағдыры, оқиғаның соңы басқа болуы мүмкін).

Топтар өз нұсқаларын дауыстап оқиды, сынып «ең қызықты», «ең күтпеген», «ең тәрбиелік мәні жоғары» нұсқаны таңдайды.

4-бөлім. Деңгейлеп оқытуға арналған тапсырмалар (қазақ тілі)

Мысал тақырып: «Сын есім» (8-сынып)

І деңгей (міндетті)

Мәтіннен сын есімдерді теріп жаз, олардың қандай сұрақтарға жауап беретінін көрсет.

Берілген зат есімдерге 2–3 сын есім тауып жаз:

– тіл, мектеп, мұғалім, достық, кітап.

ІІ деңгей (мүмкін)

«Жақсы мұғалім» тақырыбына кем дегенде 5 сын есімі бар 5–6 сөйлем жаз.

Сөйлемдерден сын есімдерді тауып, қандай мағыналық топқа жататынын анықта (сапалық/қатыстық).

ІІІ деңгей (шығармашылық)

«Заманауи қазақ тілі мұғалімі» тақырыбына шағын сипаттама мәтін жазыңыз (8–10 сөйлем). Мәтінде кем дегенде 10 сын есім болсын.

Жазған мәтінінмен жұбыңмен алмас, жұбың сен қолданған сын есімдерді бөліп алып, оларды кестеге мағынасына қарай топтастырады.

5-бөлім. Қазақ әдебиеті сабағына арналған белсенді тапсырмалар

7-тапсырма. «Рөлдік оқылым» (драма/диалогтық үзінділер, 9–11-сынып)

Пьеса не прозадағы диалогтық үзінді таңдалады.

Әр оқушыға кейіпкер «рөлі» беріледі, мәтінді дауыстап, интонациямен оқиды.

Әрқайсысы өз кейіпкерінің мінезін, эмоциясын сипаттап, «Менің кейіпкерім…» деген сөйлемнен бастап 3–4 сөйлемдік ауызша мінездеме береді.

Қорындау: «Қай кейіпкердің позициясы саған жақын? Неге?» деген сұраққа шағын ауызша жауап.

8-тапсырма. «ПОПС формуласы» арқылы кейіпкерді бағалау

Оқушыларға кейіпкердің бір әрекеті беріледі (мысалы, «Қозы Көрпештің батылдығы», «Баянның шешімі», т.б.).

Әр оқушы дәптеріне ПОПС формуласы бойынша жазады:

Менің ойымша, …

Себебі мен оны … деп санаймын,

Мен оны мына мысалмен дәлелдей аламын: …

Сондықтан мен … деп ойлаймын.

2–3 оқушы өз жазбасын оқиды, сынып пікір білдіреді.

6-бөлім. Белсенді әдістермен мини-сабақ үлгісі

Сабақ тақырыбы (қазақ тілі): «Мемлекеттік тіл – менің тілім» (8-сынып)

Психологиялық ахуал: «Шаттық шеңбері» – оқушылар бір-біріне қазақ тілінде тілек айтады.

Ой қозғау: «БББ» кестесінің 1–2 бағаны толтырылады («Білемін», «Білгім келеді»).

Жаңа білім: қысқа мәтін тыңдау («Ашық микрофон» алдындағы тыңдалым).

Топтық жұмыс:

1-топ – мәтін ішінен негізгі ойды анықтап, постер жасайды;

2-топ – мәтіндегі тірек сөздерден кластер құрады;

3-топ – «Қазіргі жастар неге қазақ тілін үйренуі керек?» деген сұраққа «төрт сөйлем» әдісімен жауап жазады.

Қорғау: Топтар постер, кластер, мәтіндерін қорғайды («Автор орындығы»).

Рефлексия: «Екі жұлдыз, бір тілек» – оқушылар бүгінгі сабақтағы өз және сыныптастарының жұмысына қысқаша кері байланыс жазады.

7-бөлім. Қалыптастырушы бағалау мен рефлексия үлгілері

Қалыптастырушы бағалау критерийлері (мысал):

Тыңдалым: негізгі ойды анықтайды, тыңдалған мәтінге 2–3 сұрақ қояды.

Айтылым: өз пікірін кем дегенде 3 дәлелмен жеткізеді.

Оқылым: мәтіннен дәлел келтіре алады (цитата, мысал).

Жазылым: құрылымы бар (кіріспе–негізгі–қорытынды), орфографиялық қателері аз.

Рефлексия үшін сұрақтар:

Бүгін мен не үйрендім?

Маған қай тапсырма қызықты болды? Неге?

Нені түсінбей қалдым, қандай сұрағым бар?

Келесі сабақта нені жақсырақ орындағым келеді?

9-тапсырма. «5 сөйлем – 5 эмоция»

Ұсынылатын сыныптар: 7–10-сынып

Мақсаты: оқушылардың эмоциялық сөздік қорын байыту, мәтінді әртүрлі көңіл күймен беруді үйрету, көркем тілмен жұмыс істеу.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім тақырыпқа сәйкес бір сурет таңдайды (мысалы, күзгі орман, жаңбырлы қала, қуанышты балалар, жалғыз отырған адам). Сурет тақтада немесе интерактивті экранда көрсетіледі. Оқушылар суретке бір рет ойланып қарайды да, мұғалім оларға бес түрлі эмоцияны атап береді:

– қуаныш,

– қорқыныш,

– реніш/өкініш,

– таңқалу,

– тыныштық/рақат.

Әр оқушы осы бес эмоцияның әрқайсысына бір-бір сөйлем құрастырады. Яғни, бір суретті бес түрлі көңіл күймен сипаттайды. Мысалы, сол бір көріністі қуанышты адам қалай суреттейді, қорыққан адам қалай жеткізеді – соны ойластырады.

Сабақ соңында бірнеше оқушы өз сөйлемдерін дауыстап оқиды. Тыңдаушылардың міндеті – сөйлемнен қандай эмоция сезіліп тұрғанын табу. Мұғалім эмоцияны білдіретін сөздерге, интонацияға, теңеулер мен эпитеттерге назар аудартып, қысқаша талдау жүргізеді.

Бағалау:

Қалыптастырушы бағалау ретінде «екі жұлдыз, бір тілек» әдісін қолдануға болады: мұғалім не сыныптастары екі жақсы жағын, бір жақсартуға болатын тұсын айтады.

Бейімдеу:

Қиындық көретін оқушыларға эмоцияны білдіретін тірек сөздер (қуанышты, қорқынышты, жалғыз, үмітті, мұңлы) ұсынылады. Күшті оқушыларға 5 емес, 7–8 эмоциямен сөйлем құрастыру тапсырылады.

10-тапсырма. «Сөзді құтқар!» ойыны

Сыныптар: 5–8-сынып

Мақсаты: бір ұғымды түрлі тілдік бірліктер арқылы ашу, сөздік қорды белсендіру, ассоциация арқылы ойлау.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім тақтаға бір абстрактілі ұғым жазады: арман, ерлік, ана тілі, дәстүр, отан, достық т.б. Мұғалім ойынның шартын түсіндіреді: «Бұл сөз жоғалып кетпеуі үшін біз оны түрлі сөздермен, тіркестермен, мысалдармен «құтқаруымыз» керек».

Оқушылар жекелей немесе топпен берілген сөзге қатысты мүмкіндігінше көп:

сөйлем,

тұрақты тіркес,

мақал-мәтел,

теңеу, эпитет,

өмірлік мысал ойлап табады.

Мысалы, «достық» сөзін «достық – алтыннан қымбат», «адал дос», «нағыз достық қиындықта байқалады» деген сияқты тіркестермен «құтқарады». Әр топ өз «құтқарылған сөзін» қорғайды: кім қанша түрлі, мағыналы, қызықты нұсқа ұсынғанын салыстырады.

Бағалау:

Мұғалім тілдік бірліктердің санын ғана емес, сапасын да ескереді: қайсысы өте дәл, көркем, есте қаларлық. Жеңімпаз топ «Сөз қорғаушысы» атағын алады.

Бейімдеу:

Тілдік қоры әлсіз оқушыларға дайын тірек құрылымдар беріледі («… сияқты», «… өте маңызды, себебі…»).

11-тапсырма. «Сюжетті 6 кадр»

Сыныптар: 7–11-сынып

Мақсаты: оқиға желісін құру, логикалық ретті сақтап, шығармашылық әңгіме жазу.

Ұйымдастыру барысы:

Оқушыларға параққа салынған алты бос квадрат (кадр) үлгісі таратылады. Мұғалім тапсырманы түсіндіреді: әр оқушы немесе жұп өз ойынан шағын оқиға ойлап тауып, оны алты кадрға бөледі – әр кадрға қарапайым сурет салады (кейіпкерлер, орын, оқиға сәті). Суреттің көркемдігі маңызды емес, бастысы – мазмұн.

Алты кадр дайын болғаннан кейін, оқушылар осы сюжетке сүйеніп, 8–10 сөйлемнен тұратын әңгіме жазады. Әңгімеде оқиға басталуы, дамуы, шарықтау шегі, шешімі анық көрінуі тиіс.

Әрі қарай оқушылар жұмыстарымен топ ішінде алмасады: өзге топтың әңгімесін оқып, оның сюжеттік желісін, қызық тұстарын, логикалық құрылымын талдайды.

Бағалау:

Критерийлер:

оқиғаның толықтығы;

логика мен байланыс;

тілдік құралдарды қолдану (теңеу, эпитет, диалог т.б.);

орфографиялық сауаттылық.

Бейімдеу:

Қажет жағдайда мұғалім дайын 6 суретті өзі ұсына алады, ал оқушылар тек мәтін жазады.

12-тапсырма. «Қате ақпаратты тап!»

Сыныптар: 6–9-сынып

Мақсаты: мәтінмен жұмыс барысында ақпаратты сын тұрғысынан талдау, факті мен пікірді ажырату.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім таныс тақырып бойынша (қазақтың ұлттық киімі, белгілі жазушы, туған өлке, айтыс, т.б.) қысқа ақпараттық мәтін құрастырады. Мәтіннің ішіне әдейі 4–5 қате мәлімет енгізеді (мысалы, датаны қате беру, жер атауын шатастыру, авторды ауыстыру).

Оқушылар мәтінді мұқият оқып шығып, қай сөйлемдерде қате ақпарат бар екенін табуға тырысады. Топта талқылап, «неге бұл қате?» деген сұраққа дәлелмен жауап береді. Егер интернетке, оқулыққа немесе алдыңғы білімге сүйенсе, оны да атап өтеді.

Сабақ соңында мұғалім дұрыс мәліметтерді бірге қайталайды, «мәтінді оқығанда сенетін, сенбейтін тұстарды қалай ажыратуға болады?» деген қорытынды сұрақ қояды.

Бағалау:

Қалыптастырушы бағалау: «бағдаршам» әдісімен – жасыл (бәрін таптым), сары (кейбірін ғана таптым), қызыл (әлі қиын) стикерлер арқылы рефлексия жасалады.

Бейімдеу:

Қиындық көретін оқушыларға мәтін ішінен күмәнді көрінетін сөйлемдерді белгілеу ғана тапсырылады, ал дәлелдеуде топ көмектеседі.

13-тапсырма. «Кейіпкерге SMS жаз»

Сыныптар: 6–11-сынып, қазақ әдебиеті

Мақсаты: кейіпкердің мінезін, жағдайын, ішкі сезімін түсіну, оқиғаға өз көзқарасын білдіру.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім оқылып жатқан шығармадағы (поэма, әңгіме, роман) бір негізгі кейіпкерді таңдайды. Оқушылардан сол кейіпкерді қазіргі заманда өз телефоны бар адам ретінде елестетуді сұрайды.

Тапсырма:

Әр оқушы кейіпкерге 2–3 SMS-хабарлама жазады. Ол кеңес беру, қолдау, сұрақ, ескерту, пікір білдіру түрінде болуы мүмкін.

Одан кейін сол кейіпкер атынан 1–2 жауап SMS жазылады: «егер ол шынымен сол мінезімен жауап берсе, не жазар еді?» деген сұраққа сүйенеді.

Кейбір оқушылар өз SMS диалогтарын тақтада дауыстап оқиды. Сынып олардың кейіпкер мінезіне, ойына сай-сай келетінін талқылайды.

Бағалау:

Мұғалім кейіпкер образын қаншалықты дұрыс түсінгенін, мәтінге сүйене отырып, оның қимылы мен сөзін қаншалықты шынайы бергенін ескереді.

Бейімдеу:

Жазуы қиын оқушыларға үлгі ретінде 1–2 дайын SMS үлгісі берілуі мүмкін.

14-тапсырма. «Сөзсіз әңгіме»

Сыныптар: 5–8-сынып

Мақсаты: суретке қарап, толық, логикалық әңгіме құрастыру, сюжеттік ойлау.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім тақырыпқа байланысты 3–4 суреттен тұратын бір тізбек көрсетеді (мысалы, «баланың мектепке баруы», «достардың табиғатқа шығуы», «қалада адасып қалған турист»). Суреттер ретімен көрсетіледі.

Оқушылардың тапсырмасы – суреттердегі оқиғаны тек авторлық баяндау арқылы жазу. Диалогты өте аз немесе мүлде қолданбауға болады, бастысы – біртұтас әңгіме шығуы. Әңгімеде:

оқиғаның қайда, қашан болғаны,

кейіпкерлер кім екені,

басты мәселе қандай,

соңы немен аяқталатыны анық көрінуі тиіс.

Жұмыс соңында бірнеше оқушы өз әңгімесін оқып береді. Сынып суретпен салыстыра отырып, мазмұнның толық, бірізді болғанын, сөйлем байланысын талдайды.

Бағалау:

Мәтіннің құрылымы, логикалық реттілік, тілдік дұрыстығы, сөз байлығы ескеріледі.

Бейімдеу:

Қиындық көретін оқушыларға әңгіме жоспары (3–4 пункт) беріліп, соған сүйеніп жазу ұсынылады.

15-тапсырма. «Кластерден мәтінге»

Сыныптар: 7–9-сынып

Мақсаты: ақпаратты топтау, жоспар жасау, ойды жүйелі жазу.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім тақырып береді: «Достық», «Табиғатты қорғау», «Тіл – рухани байлық», «Отбасым – тірегім». Оқушылар берілген тақырыпты парақтың ортасына жазып, оның айналасына сол тақырыппен байланысты 6–8 тірек сөз жазады (кластер).

Мысалы, «Тіл – рухани байлық» тақырыбына: мәдениет, тарих, әдебиет, ұлттық рух, қарым-қатынас, дәстүр, тәуелсіздік, болашақ.

Кластер дайын болған соң, оқушылар осы кілт сөздерге сүйеніп 8–10 сөйлемнен тұратын мәтін құрастырады. Мәтінде кіріспе, негізгі ойды ашу және қорытынды болуы керек.

Бағалау:

Критерийлер:

кластердегі сөздердің мағыналық байланысы;

мәтінде кластер элементтерінің толық, орынды қолданылуы;

сөйлемдердің байланысуы, логикалық құрылым.

Бейімдеу:

Кей оқушыларға дайын кластер беріледі, олар тек мәтін жазады.

16-тапсырма. «Реформатор мұғалім» (шығармашылық жоба)

Сыныптар: 8–11-сынып

Мақсаты: функционалдық сауаттылықты дамыту, білім туралы өз көзқарасын қалыптастыру, жобалық жұмысқа баулу.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім оқушыларға: «Егер сен қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі болсаң, сабағыңды қалай өзгертесің?» деген тапсырма береді.

Оқушы шағын жоба түрінде жазады:

Қазіргі сабақтардағы қандай қиындықты (проблеманы) көріп жүрмін?

Мен оны қалай өзгертер едім? Қандай әдіс-тәсіл, технология қолданар едім?

Бұл өзгеріс оқушыларға қалай әсер етеді? Олар не үйренеді, не өзгереді?

Оқушылар өз жобаларын ауызша немесе шағын презентация түрінде қорғайды. Басқалары сұрақ қояды, пікір айтады.

Бағалау:

ұсыныстың нақтылығы;

негіздеменің логикалығы;

сөйлеу мәдениеті;

шығармашылық элементтер.

Бейімдеу:

Әлсіз оқушыларға алдын ала жоспар түрінде тірек беріледі, ал күшті оқушылардан нақты сабақ үлгісін, тапсырмаларды сипаттап беру сұралады.

17-тапсырма. «3 сұрақ – 3 жауап»

Сыныптар: 6–11-сынып

Мақсаты: сұрақ қою және тез, нақты жауап беру дағдысын қалыптастыру, ауызша тілін дамыту.

Ұйымдастыру барысы:

Оқушылар жұпқа бөлінеді. Әр оқушы өз жұбына сабақ тақырыбы бойынша 3 сұрақ дайындайды. Сұрақтар жай емес, ойландыратын, түсіндіруді қажет ететін болуы тиіс (мысалы, «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?» деп басталатын).

Жұптар кезек-кезек бір-біріне сұрақтарын қояды. Жауапқа тек 10–15 секунд уақыт беріледі. Мұғалім оқушылардың ойды қысқа, нақты жеткізуіне назар аударады.

Жаттығу соңында мұғалім ең қызықты сұрақтарды, ең мазмұнды жауаптарды атап өтеді.

Бағалау:

Қалыптастырушы: ауызша мадақтау, «жарайсың, нақты, түсінікті жауап бердің» сияқты кері байланыс.

Бейімдеу:

Қиындық көретін оқушыларға алдын ала сұрақ үлгілерін беруге болады, ал жоғары деңгейлі оқушыларға «қосымша сұрақ» қою тапсырылады.

18-тапсырма. «Терминді түсіндір!»

Сыныптар: 7–11-сынып

Мақсаты: тіл білімі терминдерінің мағынасын түсіну, ғылыми стильде қарапайым тілмен сөйлеу.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім терминдер жазылған карточкалар дайындайды: морфология, синтаксис, фонетика, стиль, фразеология, интонация, сөзжасам т.б. Оқушыларға бір-бір карточкадан береді.

Тапсырма: оқушы өзіне түскен терминнің атауын айтпай, оның мағынасын қарапайым сөзбен түсіндіруі керек. Мысалы, «сөйлемдегі сөздердің байланысын, қай орында тұратынын, сөйлем құрылысын зерттейтін сала» десе, сынып «синтаксис» екенін табады.

Бұл ойын оқушыларды анық, түсінікті сөйлеуге, күрделі ұғымды жеңіл тілмен жеткізуге үйретеді.

Бағалау:

Терминді қаншалықты нақты, түсінікті түсіндіргеніне қарай ауызша баға беріледі.

Бейімдеу:

Қажет жағдайда мұғалім қысқа анықтама жазылған парақты да қатар береді, оқушы соған сүйене алады.

19-тапсырма. «Әдеби жәрмеңке»

Сыныптар: 5–9-сынып, әдебиет

Мақсаты: оқылған шығарманы қайталау, кейіпкерлерді есте сақтап, образын терең түсіну.

Ұйымдастыру барысы:

Мұғалім алдын ала әр оқушыға оқыған шығармалардан бір кейіпкер таңдауды тапсырады. Сабақта «әдеби жәрмеңке» өтеді: әр оқушы өз кейіпкерінің «рөлінде» сынып ішінде жүреді, өзгелермен сөйлеседі.

Ол өз атынан танысады: «Мен – … шығармасындағы … кейіпкермін», «менің мінезім…», «менің басымнан өткен оқиға…» деп қысқаша айтып береді. Басқа оқушылар сұрақ қояды: «Сен неге олай жасадың?», «Қай сәтте өзіңді бақытты сезіндің?» т.б.

Сабақ соңында оқушылар дәптерлеріне бүгін танысқан басқа кейіпкерлер туралы 2–3 сөйлемнен жазады: аты, қай шығарма, қандай мінез, қандай әрекеті ерекше есте қалды.

Бағалау:

Оқушының рөлге кіруі, образды жеткізуі, мәтін фактілерін дұрыс қолдануы есепке алынады.

Бейімдеу:

Ұялшақ оқушыларға жұппен немесе шағын топпен шығуға мүмкіндік беруге болады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында заманауи педагогикалық технологияларды қолдану – пәннің мазмұнын жаңаша қырынан ашуға, оқушы тұлғасының жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін маңызды бағыт. Коммуникативтік, ақпараттық-коммуникациялық, деңгейлеп-саралап оқыту, жобалық-зерттеушілік және сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологияларын кешенді қолдану

– тілдік білімді өмірлік жағдаяттарда қолдануға;

– оқушының жеке тәжірибесін, қызығушылығын ескере отырып, оқу мотивациясын күшейтуге;

– әдеби мәтіндерді терең талдауға, көркем туындыға эстетикалық қатынас қалыптастыруға;

– заманауи цифрлық ортада еркін бағдарлап, ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдауға жол ашады.

Ұсынылған әдістемелік құрал мұғалімнің шығармашылық ізденісін қолдап, оқу үдерісін технологиялық тұрғыда жобалауға негіз болады. Ең бастысы – қандай технология қолданылса да, оның өзегі – оқушы тұлғасы, ал мақсат – оның тілдік және рухани дамуы екендігін ұмытпау.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Әбдікәрімова Т., Қасымбекова Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

Жұбанова А. Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік технологияны қолдану. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Әлімхан Н. Қазақ әдебиетін оқытуда заманауи әдістер мен технологиялар. – Алматы, 2019.

Мұқанова Б. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және қазақ тілі. – Шымкент, 2022.

Қайырбекова Г. Деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы: теориясы және практикасы. – Қарағанды, 2018.

Зулхаирова А. Жобалық оқыту технологиясы және оқушының зерттеушілік дағдылары. – Павлодар, 2020.

Назарбаев Зияткерлік мектептері. Қазіргі сабақ: тәсілдер, технологиялар, тәжірибе. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Блум Б. Білімді жіктеу таксономиясы: мұғалімге арналған нұсқаулық. – Аударма басылым. – Алматы, 2017.