Автор:

Досанова Ж.А.

Қазақ тілі мен әдебиетінен емтихан тапсырмаларының жинағы (9-сынып). Көмекші құрал. – Ертіс а.:

«№3 Ертіс ЖОББМ» КММ, 2022 жыл. - 42 бет.

Жинаққа 9-сынып бітірушілері емтихан тапсыратын қазақ тілі мен әдебиетінен үлгі тапсырмалар енгізілген.

Жинақ қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімдері мен 9-сынып оқушыларына арналған.

КІРІСПЕ

Қорытынды аттестаттау – мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында қарастырылған білім алушылардың оқу пәндерінің көлемін меңгеру дәрежесін анықтау мақсатында жүргізілетін үдеріс.

2019-2020 оқу жылынан бастап негізгі орта мектеп бітіруші түлектер үшін қорытынды аттестаудың форматы өзгерді. Себебі 9-сыныпты бітіруші түлектер 7-сыныптан бастап үш жыл бойы жаңартылған оқу бағдарламасымен білім алып және оқудағы жетістіктері критериалды жүйеде бағаланып келеді. Орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары үшін білім алушылардың үлгеріміне ағымдағы бақылауды, оларды аралық және қорытынды аттестаттауды өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралыҚазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2008 жылғы 18 наурыздағы №125 бұйрығына өзгерістер мен мен толықтырулар енгізілді.

Атап айтқанда: 9-сынып білім алушылары үшін қорытынды аттестаттау мынадай нысанда өткізіледі:

- орыс, өзбек, ұйғыр және тәжік тілдерінде оқытатын сыныптардағы қазақ тілімен әдебиеті бойынша жазбаша емтихан және қазақ тілінде оқытатын сыныптардағы орыс тілі мен әдебиеті бойынша жазбаша емтихан;

Ұсынылып отырған жинақтағы үлгі тапсырмалар мен нұсқалардың негізінде мұғалімдер өздерінің оқушыларын қорытынды аттестаттауға дайындауына болады.

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ

(орыс тілінде оқытылатын сыныптарға)

Жалпы орта білім беретін мектептерге

1-нұсқа

1-тапсырма Төменде берілген мәтінді оқыңыз.

Қазақ жазуының даму жолы.

Қазақ халқы өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы араб жазуын пайдаланды. Тек ХIХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қана оқығандары, оның ішінде Ыбырай Алтынсарин тәрізді ағартушылар, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілін қалыптастыру үшін оның дыбыстық жүйесін дұрыс бере алатын жаңа алфавит қабылдауды не осы жазуды жетілдіруді күн тәртібіне қоя бастады. Дәл осы пікір ағымын өздерінің мақсаттарына шеберлікпен пайдаланған Н.И.Ильминский бастаған миссионерлер араб жазуын кемшіліктерін сынай отырып, қазақ жазуын бірден орыс графикасына көшіру идеясын қызу уағыздады.

Қазақ халқы 1929 жылы латын графикасының негізіндегі жаңа алфавитті қабылдады. Латын графикасы негізіндегі алфавит сауатсыздықты жоюға негіз болды.Осындай жетістіктер жағы болса да, латын графикасы негізіндегі алфавит  орыс тілінен, орыс тілі арқылы басқа тілдерден енген көптеген сөздер мен терминдердің айтылуын бұрмалау сияқты қолайсыз жағдайларға ұшыратты.

Қазақ тіліндегі дыбыстар жүйесін арнайы зерттеп, әліпби құрастырған қазақтың алғашқы фонологі – Ахмет Байтұрсынұлы. Ол бүкіл саналы өмірін қазақ жазба тілін лексикалық шұбарлықтан, басқа тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартумен айналысып, қазақ тілі ғылымын дамытқан ірі ғұлама. 1910 жылдан бастап, араб жазуының қазақ тілі үшін қолайлы емес жақтарын түзеп, оны тілдің дыбыстық ерекшеліктеріне сай етіп,сингармониялық ұлттық әліпби түзеді. Сөйтіп, А.Байтұрсынұлы полиграфиялық жағынан қолайлы-қолайсыз жерлерін, оқыту процесіндегі тиімді-тиімсіз жақтарын таразылай отырып, 24 әріптен тұратын әліпби құрастырады. А.Байтұрсынов реформалаған  қазақ графикасы ресми түрде 1924 жылы ғана Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш құрылтайында қабылданады.

1910 жылдан бастап А.Байтұрсынов араб жазуын қазақ халқының үндестік заңына ыңғайластырып реформалады,оның реформалаған жазуын түркі жұрты ең озық жүйе деп таныса да, орыс жазуын бірден алу түркі тілді халықтардың қарсылығын туғызатындығын түсінген жаңа түркі (латын) орталық уақытша латын жазуын уағыздап, түркі халықтарына алғаш латын жазуын қабылдатты. 1937-1938 жылдардағы қуғын-сүргіннен кейін латын жазуынан орыс графикасына көшу идеясы көтеріліп,1940 жылдан бастап түркі халықтары,оның ішінде қазақтар да орыс графикасына халықтардың тілегі бойынша деген сылтаумен көшірілді.Орыс алфавитіндегі 33 әріп түгелдей қабылданып,оған қоса орыс тілінде жоқ дыбыстарды таңбалайтын 9 әріп алынды да,әріп саны 42-ге жетті.Орыс тілінде жоқ дыбыстардың қазақша таңбалары(қ,ғ,ә,ө,ұ,ү,і,ң,һ).

Қорыта келгенде,қазақ жазуы - қазақ тілінің әріп таңбалaрынан тұратын жазу жүйесі. Әлемдегі қазақтар өздерінің тұратын мeмлекеттеріне қарай аpаб, латын, кирилица таңбалaрына негізделгeн әліпбиді қолдануда. Осы тұрғыдан келгeнде оpтақ әліпбидің болуы халқымыздың бір-бірін түсінісуіне oң ықпал етпек.

(332 сөз)

Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз.

Басқа –__________________________________________________________ [1]

Құртуға – _______________________________________________________ [1]

Бірінші – _______________________________________________________ [1]

Халқы – ________________________________________________________ [1]

Дүниедегі _______________________________________________________ [1]

Барлығы: [5 балл]

2-тапсырма.

Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз.

1. Қазақ халқы өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы араб жазуын пайдаланды.

Өзге түркі халықтары________________________________________________

________________________________________________________________ [1]

2. Қазақ халқы 1929 жылы латын графикасының негізіндегі жаңа алфавитті қабылдады.

1929 жылы_________________________________________________________

________________________________________________________________ [1]

3. Латын графикасы негізіндегі алфавит сауатсыздықты жоюға негіз болды.

Алфавит сауатсыздықты_____________________________________________

________________________________________________________________ [1]

4.Осындай жетістіктер жағы болса да, латын графикасы негізіндегі алфавит  орыс тілінен, орыс тілі арқылы басқа тілдерден енген көптеген сөздер мен терминдердің айтылуын бұрмалау сияқты қолайсыз жағдайларға ұшыратты.

Латын графикасы негізіндегі алфавит  орыс тілінен_______________________

______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ [1]

5. Қазақ тіліндегі дыбыстар жүйесін арнайы зерттеп, әліпби құрастырған қазақтың алғашқы фонологі – Ахмет Байтұрсынұлы.

Ахмет Байтұрсынұлы________________________________________________

________________________________________________________________ [1]

6. 1910 жылдан бастап, араб жазуының қазақ тілі үшін қолайлы емес жақтарын түзеп, оны тілдің дыбыстық ерекшеліктеріне сай етіп,сингармониялық ұлттық әліпби түзеді.

Тілдің дыбыстық ерекшеліктеріне сай етіп,______________________________

___________________________________________________________________________________________________________________________________ [1]

7. А.Байтұрсынов реформалаған  қазақ графикасы ресми түрде 1924 жылы ғана Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш құрылтайында қабылданады.

1924 жылы ғана Орынборда өткен_____________________________________

___________________________________________________________________________________________________________________________________ [1]

8. 1937-1938 жылдардағы қуғын-сүргіннен кейін латын жазуынан орыс графикасына көшу идеясы көтеріліп,1940 жылдан бастап түркі халықтары,оның ішінде қазақтар да орыс графикасына халықтардың тілегі бойынша деген сылтаумен көшірілді.

Латын жазуынан орыс графикасына ___________________________________

___________________________________________________________________________________________________________________________________ [1]

9. Қорыта келгенде,қазақ жазуы - қазақ тілінің әріп таңбалaрынан тұратын жазу жүйесі.

Қазақ жазуы________________________________________________________

________________________________________________________________ [1]

10. Әлемдегі қазақтар өздерінің тұратын мeмлекеттеріне қарай аpаб, латын, кирилица таңбалaрына негізделгeн әліпбиді қолдануда.

Өздерінің тұратын мeмлекеттеріне қарай________________________________

___________________________________________________________________________________________________________________________________ [1]

Тіл сапасына қосымша 5 балл беріледі. Барлығы: [10+5=15 балл]

3-тапсырма

Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз.

1. Қашан жаңа алфавит қабылдауды күн тәртібіне қоя бастады?

______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ [1]

2. Ахмет Байтұрсынұлы бүкіл саналы өмірінде немен айналысқан? 2 мысал келтіріп жазыңдар.

______________________________________________________________________________________________________________________________________

________________________________________________________________ [2]

3. Қазақ жазуы деген не? 2 дәлел келтіріңдер

___________________________________________________________________________________________________________________________________ [2]

Тіл сапасына қосымша 5 балл беріледі. Барлығы: [5+5=10 балл]

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ

(орыс тілінде оқытылатын сыныптарға)

Жалпы орта білім беретін мектептерге

2-нұсқа

1-тапсырма Төменде берілген мәтінді оқыңыз.

Алматы метрополитені.

Қазақстандағы бірден˗бір метрополитен құрылысының тым ұзаққа созылуына 1991 жылы  КСРО˗ның ыдырауы, шаруашылық және экономикалық байланыстардың тоқырап қалуы басты себеп еді. Сондай-ақ, Алматы  метрополитенінің құрылысын жүргізуде құрылысшылар талай қиындықтарға тап болған. Ең басты қиындық Алматының сусымалы және құм аралас топырағы. Бұл жағдай кей бекеттерде тәулігіне 3 метр ғана қазуға мүмкіндік жасады. Әлемде мұндай топырақ түрлерімен осыған дейін тек австриялықтар ғана жұмыс істеген көрінеді.

Еліміз егемендігін алған уақыттан бастап нарықтың қиын-қыстау кезеңіне, экономикалық тұрақсыздыққа қарамастан метрополитен құрылысы тоқтаған жоқ. Өйткені 30 жыл бұрын басталған  құрылысты тоқтатса, оны қайта жаңғыртуға бірнеше есе көп қаражат кетері сөзсіз. Қалыптасқан жағдайдың бірден-бір дұрыс шешімі де осы болды. Оның дұрыстығын уақыт көрсетті, нарық заманында жекеменшіктің пайда болуы, қалада автокөліктің көбеюі, кептелістің, экологиялық жағдайдың нашарлауы, халықтың мегаполиске көптеп тартылуы Алматының басқаша өзгеруін талап етті.

Қала тұрғындарын көп күттірген метрополитеннің бірінші желісі 2011 жылдың 1 желтоқсанында іске қосылды. Оған жалпы ұзындығы 8,56 шақырымды құрайтын жеті бекет: «Райымбек батыр», «Жібек жолы», «Алмалы», «Абай», «Байқоңыр», «М.Әуезов атындағы драма театры» және «Алатау» кірген. Нысан Қазақстандағы алғашқы, Орталық Азияда екінші (Ташкент метрополитенінен кейін) және ТМД-дағы 16-шы метрополитен саналады. Әр аялдаманы безендiруде ұлттық өрнек, оюларға басымдық берiлген. Сондай-ақ, қазақтың тарихи болмысынан сыр шертетiн композициялық суреттер жерасты жолын түрлендiріп тұр. Мәселен, «Абай» бекетiнде қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбайұлының тұлғасы бейнеленген. Платформаның көркемдiк панносы қоладан жасалып, Абайдың өлеңдерi мен қара сөздерi тасқа қашалып жазылған. Ал «Байқоңыр» бекетінің дизайны Байқоңыр ғарыш алаңы стилінде жасалған. Жоғары технология стилінде салынған бұл бекетте адам өзін ғарыш кемесі ішінде жүргендей сезінеді.

2015 жылы «Сайран» және «Мәскеу» бекеттері ашылды. Соңғы екі бекет іске қосылғаннан кейін жолаушылар ағыны екі есе өсіп, тәулігіне 40-45 мың адамға дейін жетті. 2011 жылы Мәскеу үкіметі мен Қазақстан елшілігінің келісімі бойынша, бекеттер атауларын өзара алмасу туралы шешім қабылданған болатын. Мәскеудің Братеево ауданындағы метро бекеті «Алма-Атинская» деп аталады. «Мәскеу» бекетінің қабырғалары қызыл түспен боялып, едендері түрлі мрамордан жасалған.

Қазір Алматы метросының бірінші линиясында 9 бекет бар. «Райымбек батыр», «Жібек жолы», «Алмалы», «Абай», «Байқоңыр» «Әуезов атындағы драма театры», «Алатау», «Сайран», соңғы бекет – «Мәскеу» бекеті.

Метрополитен құрылысының негізгі мақсаты – көлік инфрақұрылымын жетілдіру, жолаушылар тасымалының көлемін көбейту, көлік байланысын ұлғайту, ілеспе инфрақұрылымды дамыту, қаланың экологиясын жақсарту.

(344 сөз)

өз)

Жүктеу

ЖИ арқылы жасау

ЖИ арқылы жасау

Бөлісу