ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ДІНИ ЛЕКСИКА: ҚАЛЫПТАСУЫ, ДАМУЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТІ

Кіріспе

Қазақ тіліндегі діни лексика – ұлттың рухани дүниетанымын, тарихи жадын және мәдени қабаттарын бейнелейтін маңызды тілдік жүйе. Діни ұғымдар мен терминдер халықтың дүниетанымымен, салт-дәстүрімен және әлеуметтік құрылымымен тығыз байланыста қалыптасып, дамыды. Әсіресе ислам дінінің таралуы қазақ тілінің лексикалық құрамына елеулі ықпал етіп, араб және парсы тілдерінен енген көптеген діни терминдердің орнығуына себеп болды. Сонымен қатар, түркілік көне наным-сенімдер мен шамандық элементтер де қазақ тіліндегі діни лексиканың қалыптасуына әсер етті.

Бұл мақалада қазақ тіліндегі діни лексиканың тарихи қалыптасуы, құрылымдық ерекшеліктері, семантикалық топтары және қазіргі қолданыстағы қызметі қарастырылады.

1. Қазақ тіліндегі діни лексиканың қалыптасу көздері

Қазақ тіліндегі діни лексика – көпқабатты тарихи үдерістің нәтижесі. Оның қалыптасуы бір ғана кезеңмен шектелмей, әртүрлі мәдени, діни және тілдік ықпалдардың тоғысуы арқылы жүзеге асты. Бұл тұрғыда діни лексиканың негізгі көздерін бірнеше бағыт бойынша қарастыруға болады.

1.1 Көне түркілік және тәңірлік дүниетаным негізіндегі лексика

Қазақ тіліндегі діни ұғымдардың ең алғашқы қабаты көне түркі дәуірінен бастау алады. Бұл кезеңде түркі халықтарының дүниетанымы тәңірлік сенімге негізделді. Тәңірлік жүйеде аспан, жер, табиғат күштері және ата-баба рухтары ерекше маңызға ие болды.Осыған байланысты қалыптасқан негізгі лексемалар қатарына «Тәңір», «Жер-Су», «Ұмай ана», «аруақ», «кие», «қасиет» сияқты сөздер жатады. Бұл сөздер тек діни мағынада ғана емес, сонымен қатар қазақ халқының этномәдени дүниетанымының негізін білдіреді. Мысалы, «аруақ қолдасын» тіркесі ата-баба рухына деген сенімнің тілдегі көрінісі болып табылады.Бұл қабаттағы лексика ерекшелігі – оның табиғатпен және космологиялық түсініктермен тығыз байланыстылығы. Сонымен қатар, бұл сөздер қазіргі қазақ тілінде де сақталып, исламдық ұғымдармен қатар қолданылады. Бұл құбылыс синкретизм деп аталады, яғни әртүрлі діни жүйелердің тілде қабаттасып өмір сүруі.

1.2 Ислам дінінің ықпалы және араб тілінен енген лексика

Қазақ тіліндегі діни лексиканың негізгі және ең көлемді қабаты ислам дінінің таралуымен байланысты қалыптасты. VIII–X ғасырлардан бастап Орталық Азияға ислам дінінің енуі нәтижесінде араб тіліндегі діни терминдер кеңінен таралды.Араб тілінен енген сөздер көбінесе діни ілімнің негізгі ұғымдарын білдіреді. Олардың қатарына «иман», «ислам», «намаз», «ораза», «зекет», «қажылық», «шариғат», «хадис», «құран», «тақуа», «сауап», «күнә» сияқты лексемалар жатады.Бұл сөздер қазақ тілінде толық игеріліп, фонетикалық және морфологиялық тұрғыдан бейімделді. Мысалы, араб тіліндегі «zakāt» сөзі қазақ тілінде «зекет» түрінде қолданылады, ал «ṣalāh» сөзі «намаз» ұғымымен қатар қолданысқа енді.Араб лексикасының ерекшелігі – оның терминологиялық дәлдігі мен жүйелілігі. Бұл сөздер көбінесе діни мәтіндерде, уағыздарда және ресми діни дискурста қолданылады.

1.3 Парсы тілінің ықпалы

Қазақ тіліндегі діни лексиканың қалыптасуына парсы тілі де айтарлықтай әсер етті. Бұл әсер ислам мәдениетінің парсы өркениеті арқылы таралуымен байланысты.Парсы тілінен енген діни сөздер көбінесе тұрмыстық және көркем-әдеби қолданыста кездеседі. Мысалы, «пейіш» (жәннат), «дозақ», «періште», «намазхана», «дәруіш», «ғибадат» сияқты сөздер парсы тілінен енген.Парсы лексикасының ерекшелігі – оның эмоционалды-экспрессивті реңкке ие болуы. Бұл сөздер көбінесе халық ауыз әдебиетінде, діни дастандарда және сопылық поэзияда кеңінен қолданылған.

1.4 Түркі-араб-парсы синтезі және шағатай тілінің рөлі

Орта ғасырларда Орталық Азияда шағатай тілі әдеби және діни тіл ретінде қызмет атқарды. Бұл тіл түркі, араб және парсы элементтерінің синтезінен құралған.Қазақ тіліндегі көптеген діни терминдер осы шағатай тілдік дәстүр арқылы қалыптасты. Мысалы, «ғибрат», «насихат», «қиямет», «дүние», «ақырет» сияқты сөздер араб немесе парсы текті болғанымен, қазақ тіліне тікелей емес, шағатай тілі арқылы енген.Бұл кезеңде діни лексика тек терминологиялық жүйе ғана емес, сонымен қатар әдеби стильдің де маңызды бөлігі болды. Сопылық әдебиет, діни қиссалар мен дастандар арқылы бұл сөздер халық санасына кеңінен сіңді.

1.5 Қазақ тілінің ішкі мүмкіндіктері арқылы жасалған діни лексика

Қазақ тіліндегі діни ұғымдардың бір бөлігі ұлттық тілдің ішкі ресурстары арқылы жасалған. Бұл – сөзжасамдық тәсілдер арқылы қалыптасқан төл лексика Мысалы, «құлшылық ету», «тәубе ету», «жаратушы», «жаратқан иесі», «иманды адам», «күнәһар», «сауапты іс» сияқты тіркестер қазақ тілінің грамматикалық және семантикалық заңдылықтары негізінде жасалған.Бұл топтағы сөздердің ерекшелігі – олардың халыққа түсінікті, бейнелі және ұлттық дүниетанымға жақын болуы. Олар көбінесе ауызекі сөйлеуде және халықтық діни дискурста кеңінен қолданылады.

1.6 Қазіргі кезеңдегі жаңа діни терминдер

Қазіргі жаһандану дәуірінде қазақ тіліндегі діни лексика жаңа ұғымдармен толықтырылуда. Бұған «исламтану», «радикализм», «экстремизм», «сәләфизм», «хижаб», «тақлид» сияқты терминдер жатады.Бұл сөздердің бір бөлігі халықаралық ғылыми дискурстан енсе, екінші бөлігі тікелей араб тілінен қазіргі діни ағымдар арқылы қабылдануда.Қазіргі кезеңнің ерекшелігі – діни лексиканың медиалық және цифрлық кеңістікте белсенді қолданылуы. Бұл оның семантикалық өзгерістерге ұшырауына да әсер етуде.

2. Діни лексиканың семантикалық топтары

Қазақ тіліндегі діни лексика мазмұндық (семантикалық) тұрғыдан әртүрлі ұғымдарды қамтиды. Бұл лексиканы жүйелеу үшін оны бірнеше негізгі семантикалық топтарға бөлуге болады. Мұндай жіктеу діни терминдердің қызметін, қолданыс аясын және дүниетанымдық мәнін терең түсінуге мүмкіндік береді.

2.1 Сенімге (ақидаға) қатысты лексика

Бұл топқа адамның діни дүниетанымын, сенім жүйесін білдіретін сөздер жатады. Олар исламдағы негізгі ұғымдарды, яғни Аллаға, періштелерге, пайғамбарларға, ақырет күніне және тағдырға сенімді қамтиды.

Мысалдар: «иман», «ислам», «тәухид», «тағдыр», «құдай», «алла», «періште», «пайғамбар», «кітап», «қиямет».

Бұл топтағы сөздер көбінесе абстрактілі мағынаға ие және адамның ішкі рухани әлемімен байланысты. Сонымен қатар, олар діни мәтіндерде, уағыздарда және ғылыми-теологиялық еңбектерде жиі қолданылады.

2.2 Ғибадатқа қатысты лексика

Бұл топқа діни амалдарды, құлшылық түрлерін білдіретін сөздер кіреді. Исламдағы бес парыз осы топтың негізгі өзегін құрайды.

Мысалдар: «намаз», «ораза», «зекет», «қажылық», «құлшылық», «дұға», «тәубе», «тасбих», «зікір».

Бұл лексика нақты әрекеттер мен рәсімдерді білдіреді. Сондықтан олар көбінесе етістік формаларымен бірге қолданылады: «намаз оқу», «ораза ұстау», «дұға жасау».

2.3 Моральдық-этикалық лексика

Діни лексиканың бұл тобы адам мінез-құлқын, іс-әрекетін бағалауға арналған ұғымдарды қамтиды. Ол исламдағы адалдық, әділдік, тақуалық сияқты құндылықтармен байланысты.

Мысалдар: «сауап», «күнә», «адал», «харам», «тақуалық», «әділдік», «сабыр», «шүкір», «ниет».

Бұл сөздер тек діни ғана емес, жалпы қоғамдық-этикалық нормаларды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Қазақ тіліндегі көптеген мақал-мәтелдер осы топтағы ұғымдарға негізделген.

2.4 Діни тұлғалар мен әлеуметтік институттарға қатысты лексика

Бұл топқа дін қызметкерлерін, діни білім беру орындарын және діни құрылымдарды білдіретін сөздер жатады.

Мысалдар: «имам», «молда», «қазы», «әзірет», «шейх», «мешіт», «медресе», «жамағат».

Бұл лексика қоғамдағы діннің әлеуметтік институт ретінде қызметін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл сөздер тарихи және қазіргі контексте әртүрлі мағыналық реңктерге ие болуы мүмкін.

2.5 Ақырет және метафизикалық ұғымдарға қатысты лексика

Бұл топқа адамның өлімнен кейінгі өмірі, рухани әлем және көрінбейтін болмысқа қатысты сөздер кіреді.

Мысалдар: «жәннат», «тозақ», «ақырет», «қиямет күні», «рух», «жан», «қабір», «азап», «сауап».

Бұл лексика адамның өмір мен өлім туралы түсінігін қалыптастырады және көбінесе тәрбиелік, моральдық мәнге ие.

2.6 Діни уақыт пен кеңістікке қатысты лексика

Бұл топқа діни күнтізбе, уақыт өлшемдері және қасиетті орындарға қатысты сөздер жатады.

Мысалдар: «жұма», «рамазан», «құрбан айт», «ораза айт», «мешіт», «қасиетті жер», «қабірстан».

Бұл сөздер діни өмірдің ұйымдастырылуымен байланысты және халықтың тұрмыс-тіршілігінде маңызды орын алады.

2.7 Діни рәсімдер мен дәстүрлерге қатысты лексика

Бұл топқа халықтық және діни дәстүрлерге қатысты сөздер кіреді.

Мысалдар: «құрбандық шалу», «жаназа», «бата», «құран оқу», «ас беру».

Бұл лексика қазақ халқының ислам дінімен сабақтасқан дәстүрлі мәдениетін көрсетеді. Мұнда діни және этнографиялық элементтер тығыз байланыста болады.

2.8 Қазіргі діни дискурсқа қатысты лексика

Қазіргі кезеңде діни лексика жаңа ұғымдармен толықтырылып отыр. Бұл топқа қазіргі діни, саяси және ғылыми терминдер кіреді.

Мысалдар: «экстремизм», «радикализм», «исламтану», «конфессия», «сәләфизм», «хижаб».

Бұл сөздер қазіргі қоғамдағы діни процестерді сипаттауға бағытталған және көбінесе ғылыми немесе медиалық контексте қолданылады.

Қорытынды (тарау бойынша)

Қазақ тіліндегі діни лексика семантикалық тұрғыдан өте бай және көпқырлы жүйе болып табылады. Оны әртүрлі топтарға бөлу арқылы біз оның мазмұндық құрылымын, қызметін және қоғамдағы орнын тереңірек түсіне аламыз. Әсіресе, сенім, ғибадат, мораль, әлеуметтік институттар және метафизикалық ұғымдарға қатысты лексика діни дүниетанымның негізгі өзегін құрайды.

Бұл жіктеу қазақ тіліндегі діни лексиканың тек тілдік емес, сонымен қатар мәдени, әлеуметтік және философиялық мәнін айқындайды.

3. Қазақ тіліндегі діни лексиканың құрылымдық ерекшеліктері

Қазақ тіліндегі діни лексика құрылымдық тұрғыдан әртүрлі деңгейде көрінеді. Біріншіден, дара сөздер түрінде кездеседі. Мысалы, «иман», «намаз», «құдай».

Екіншіден, күрделі сөздер мен тіркестер арқылы беріледі. Мысалы, «ақырет күні», «құлшылық ету», «тағдыр жазуы».

Үшіншіден, тұрақты тіркестер мен фразеологизмдер құрамында көрінеді. Мысалы, «құдай қаласа», «тәубесіне келу», «иман жүзді».

Сонымен қатар, араб және парсы сөздері қазақ тілінің фонетикалық және морфологиялық заңдылықтарына бейімделіп өзгерген. Мысалы, «салат» сөзі «намаз» ұғымымен қатар қолданылса, «зекат» сөзі «зекет» түрінде өзгерген.

Бұл ерекшеліктер діни лексиканың қазақ тілінің ішкі жүйесіне бейімделгенін көрсетеді.

4. Діни лексиканың мәдени және әлеуметтік қызметі

Діни лексика тек тілдік құбылыс қана емес, сонымен қатар мәдени және әлеуметтік функция атқарады. Біріншіден, ол халықтың рухани құндылықтарын сақтайды. Қазақ халқының мақал-мәтелдері мен тұрақты тіркестерінде діни ұғымдар кеңінен қолданылады.

Екіншіден, діни лексика моральдық нормаларды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. «Адал бол», «күнәдан сақтан» сияқты тіркестер адамның мінез-құлқын реттеуге бағытталған.

Үшіншіден, ол ұлттық бірегейлікті нығайтады. Ислам діні қазақ халқының мәдениетінің ажырамас бөлігі болғандықтан, діни терминдер ұлттық тілдік санада ерекше орын алады.

5. Қазіргі қазақ тіліндегі діни лексиканың даму үрдістері

Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі діни лексика жаңа даму сатысына көтерілуде. Бір жағынан, дәстүрлі діни терминдер сақталып, қолданыста кеңінен пайдаланылуда. Екінші жағынан, жаңа ұғымдарға байланысты жаңа терминдер пайда болуда.

Мысалы, «исламтану», «діни экстремизм», «радикализм», «конфессияаралық диалог» сияқты терминдер қазіргі заманның талаптарына байланысты қалыптасты.

Сонымен қатар, интернет пен әлеуметтік желілердің әсерінен діни лексика жаңа контексте қолданыла бастады. Бұл оның функционалдық аясын кеңейтуде.

Қорытынды

Қазақ тіліндегі діни лексика – тарихи, мәдени және тілдік тұрғыдан күрделі әрі бай жүйе. Оның қалыптасуы көне түркілік сенімдерден бастап, ислам дінінің ықпалымен жалғасып, қазіргі заманға дейін дамып келеді.

Діни лексика тек тілдік құрал ғана емес, ол халықтың дүниетанымы мен мәдени кодының маңызды бөлігі. Сондықтан оны зерттеу қазақ тіл білімінің өзекті бағыттарының бірі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері.

2. Сыздық Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы.

3. Әбдрахманов А. Түркі тілдерінің тарихи грамматикасы.

4. Халифа Алтай. Құран Кәрім қазақша мағынасы.

5. Ибрагимов Н. Ислам мәдениеті және қазақ қоғамы.

6. Бартольд В.В. Ислам мәдениетінің тарихы.

7. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер.

8. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклоры және дін.