Қазақ тілінен ережелер жинағы

1.Сөз сөйлем, дыбыс, әріп.

Сөз дыбыстардан құралады.

Дыбыстар әріппен таңбаланып жазылады.

Дыбыстарды айтамыз, естиміз, әріптерді көреміз, жазамыз.

Сөйлем сөздерден құралады.

Сөйлемдегі сөзедер бір-бірінен бөлек жазылады.

Аяқталған ойды білдіреді.

Мысалы: Бидай жайқалып тұр.

Мереке құтты болсын!

Сөйлемнің бірінші сөзі бас әріппен басталып жазылады.

Сөйлемнің соңына нүкте қойылады (.,?.!) қойылады.

2. Дауысты дыбыс әріптер:

а,ә,е,о,ү,ұ,ы,і,и,(у),ю,я,ё,э,ө

Дауыссыз дыбыстар әріптер:

б,в,г,ғ,д,ж,з,й,к,қ,л,м,н,ң,п,р,с,т,ф,х,һ,ц,ч,ш,щ,(у),

3. Алфавит.

Қазақ алфавитінде 42 әріп және екі таңба бар.

Алфавитте әріп аты аталып, орын реті белгіленеді.

4. Жуан дауыстылыр: а, о, ы, ұ.

Жіңішке дауыстылар: ә, е, ө, і, ү.

Жұп дауыстылар: а - ә, о – ө, ы – і, ү – ұ.

5.Буын

Сөзде қанша дауысты дыбыс болса, сонша буын болады:

мысалы: ат, а –та, ба –ла- лар.

6. Сөздегі дауысты дыбыстар жуан болса, сөз жуан айтылады:

Қозы, лақ, т.б

Сөздегі дауысты дыбыстар жіңішке болса, сөз жіңішке айтылады: өзен, күрек, т.б

7. й, ң, у екі дауыстының ортасында келсе, екінші буынның басында айтылады: қа-йық, та –уық, жа –ңа.

8.Тасымал.

Жазу жолына сыймаған сөз буынға бөлініп тасымалданады. Сөздердің тасымалданбаған бөлігінен соң жарты сызықша (дефис) қойылады. Мысалы:қар- лы –ғаш, қарлы- ғаш т.б

9.Тасымалдауға болмайтын сөздер: от, сүт,қант, о –рақ, ө –зен.

10. Сөздегі дауысты дыбыстар жуан болса, ондағы дауыссыз дыбыстар да жуан болып айтылады: Дала, домбыра.

11.Сөздегі дауысты дыбыстар жіңішке болса, дауыссыз дыбыстар да жіңішке болып айтылады: өзен, темір.

12. Зат есім.

Заттың атын білдіретін сөзді зат есім дейміз. Зат есімдерге Кім? Кімдер? Не? Нелер? деген сұрақтар койылады.

13. Бас әріптен басталып жазылатын сөздер.

Кісінің аты –жөні, жер –су аттары, үй жануарларына қойылатын аттар бас әріптен басталып жазылады. Мысалы: Серік, Айгүл, Астана, Шардара, Мойнақ.

14. Етістік.

Заттардың қимылын іс әрекетін білдіретін сөздерді етістік дейміз. Не істеді? Қайтті? Не қылды? деген сұрақтар қойылады.

Мысалы: өсті, ойнады, сайрады. т.б

15. Сын есім.

Заттың түрін, сапасын білдіретін сөздерді сын есім дейміз. Оларға Қандай? Қай? деген сұрақтар қойылады. Мысалы: тәтті, жақсы, биік, арзан, т.б

16. Сан есім.

Заттың санын, ретін білдіретін сөздерді сан есім дейміз. Сан есімдерге Қанша? Неше? Нешінші? деген сұрақтар қойылады.

Мысалы: бес, алтыншы, жеті, т.б

17. Сөйлем. Хабарлы сөйлем.

Сөйлемдегі сөздер бір –бірімен байланысты болады. Олардың байланысын сұрақ қойып білеміз.

Сөйлемнің үш түрі бар:

Хабарлы сөйлем, сұраулы сөйлем, лепті сөйлем.

18. Бірдеңенің жайын хабарлау мақсатымен айтылған сөйлемді Хабарлы сөйлем деп айтамыз. Хабарлы сөйлемнің соңына нүкте (.) қойылады.

Мысалы: Оқушылар мектепке келді.

19. Сұраулы сөйлем.

Жауап алу мақсатымен айтылған сөйлемді сұраулы сөйлем дейміз. Сұраулы сөйлемнің соңына сұрау белгісі (?) қойылады.

Мысалы: Сен сабақтан қалдың ба?

20. Лепті Сөйлем.

Адамның көңіл-күйін , сезімін білдіретін сөйлемді лепті сөйлем дейміз. Олар көтеріңкі дауыспен айтылады. Сөйлем соңына леп белгісі (!) қойылады.

Мысалы: Алақай, әкем шаңғы әкелді!

Мына гүлдің иісін –ай!

21. Тілмен сөйлесу.

Тіл арқылы адамдар бір-біріне хабар береді, білмегенін сұрайды, кеңеседі.

22. Сөйлеу

Сөйлеу

Ауызекі Жазбаша

сөйлеу сөйлеу

Ауызекі сөйлеу өте ертеде пайда боды.

Олар – біз дыбыстап айтатын немесе құлағымызбен еститін сөйлемдер.

Сөйлеу қызыметін ауыз атқаратыны белгілі.

Сондықтан сөйлеудің бұл түрін «ауызекі сөйлеу» деп атайды.

Сөйлеуге тіл, тіс, ерін қатысты.

23. Жазбаша сөйлеу

Жазылып берілетін хабарды айтамыз.

Жазу үшін әріпті немесе басқада таңбаларды пайдаланады.

Ертеде тасқа сурет салып білдіретін болған.

Қазір жазуды жол белгілерінен байқауға болады.

24. У дыбысының дауысты болуы.

Дауыссыздан соң және сөз басында дауыссыздан бұрын келген У дыбысы дауысты болады.

Мысалы: Сурет, жазу.

25. Дауыссыз У.

Дауыстыдан соң және сөз басында дауыстыдан бұрын келген У дыбысы

дауыссыз болады.

Мысалы: Әуе, уақыт, Зәуре, ауылдас, т.б.

26. У әріпінің жазылуы.

Ы, І, әріптеріне аяқталған сөздерге У әрпі қосылса,

Ы, І, әріптері түсіп қалады.

Мысалы: оқы-оқу, тоқы - тоқу, т.б.

27. И әрпінің жазылуы.

И дыбысының алдында Ы, І естілгенімен, олар жазылмайды.

28. Сый, Тый, және бұлардан тараған сөздерде тек ый жазылады.

Мысалы : Сыйлық, тыйым, сыйды, т.б.

29. Я әріпінің жазылуы.

Сөзде йа дыбыстары естілгенімен жазуда олардың орнына Я әріпі жазылады.

Мысалы: Мая, таяқ, Жансая, қоян, т.б.

30. Ю әріпінің жазылуы.

Сөзде йу дыбыстары естілгенмен жазуда олардың орнына ю әріпі жазылады.

Мысалы: аю, көркею, еңкею.

Сөздегі и әріпінен соң у жазылмайды, ю жазылады.

Мысалы: Кию, қию, жию.

31. Дауыссыз дыбыстардың түрлері.

Дауыссыз дыбыстар үшке бөлінеді:

Үнді: л,м,н,ң,р,й,(у).

Ұяң: б,в,г,ғ,д,ж,з.

Қатаң: қ,к,п,с,т,ф,х,ц,ч,щ,ш.

32.Дауыссыз б мен п.

Сөз соңынды б естілгенімен, п әрпі жазылады.

Мысалы: кітап, доп, қап.

П дыбысынан аяқталған сөзден кейін дауысты дыбыс келсе, п дыбысы б-ға айналады.

Мысалы: кітап- кітабы, доп- добы.

33. Дауыссыз к мен ғ

Ғ әріпі сөздің соңында жазылмайды.

Қ –ға аяқталған сөзден кейін дауысты дыбыс келсе, Қ дыбысы Ғ- ға айналады.

Мысалы: қабақ – қабағы, атақ – атағы.

34. Дауыссыз к мен г

Сөз соңында к дыбысынан кейін дауысты дыбыс келсе, ол г –ге айналады.

Мысалы: елек – елегі, бүйрек –бүйрегі.

35. дауыссыз л мен р

Сөз басындағы л, р әріптерінің алдынан ы, і естілгенімен олар жазылмайды.

Мысалы: лақ, рет, рас, лай, т.б

36. Дауыссыз н мен ң

Ң әріпі сөз басында келмейді. Ң әріпін