Құрметті оқушы!

«Грамматикалық кестелер» атты еңбегімді саған арнаймын.

Бұл оқу құралында менің көп жыл бойы жинақтаған тәжірибемнен туындаған еңбек. Анықтағышта қазақ тілінен сынақ тапсыруда жиі кездесетін грамматика салалары толық қамтылған. Фонетика, морфология, лексика, синтаксис бөлімдері жүйелі түрде кестеге түсіріліп, тілдік анықтамалар мен қағидалар тез де жеңіл түсіну мақсатымен берілген. Әр тақырыптан соң «Өзіңді тексер» атты біліміңді тесеру үшін жаттығулар, шағын тест сұрақтары берілген. Барлық сұрақтар тест жинағы сұрақтарымен сәйкес келеді. Анықтағыш орыс мектептерінде оқитын оқушыларға арналғандықтан екі тілде жазылған. Берілген кестелер сенің өз бетіңше жұмыс істеуіңе, тақырыпты талдауыңа, жіберген қателерді түзетуге көмек береді деп ойлаймын.

Іске сәт, құрметті оқушы.

Кіріспе

Бұл оқу құралы кімдерге арналған?

Сіздердің қолдарыңызға ұсынып отырылған бұл еңбек - «Грамматикалық кестелер» - атты 9-11сынып оқушыларына арналған қысқаша

грамматикалық анықтағыш. Оқу құралы бүгінгі таңда жалпы білім беретін орта мектеп жүйесіне жаппай еніп отырған оқушыларды ОЖСБ мен ҰБТ- ға дайындауға көп көмегін тигізеді. Құралда: 7 тарау берілген. Мысалы: фонетикаға кіретін барлық бөлімдері, олардың ерекшеліктері, морфологиядағы барлық сөз таптарын тез әрі оңай игеруге бағытталған кестелер, синтаксис бойынша да жүйелі және оқуға, түсінуге ыңғайлы кестелер.

Бұл құралды оқудың әр кезеңіндегі қазақ тілін үйренушілер де пайдалана алады.

Бұл құрал тек жоғары сынып оқушылары ғана емес, оқудың әр кезеңіндегі әрі қазақ тілін өз бетінше тіл үйренушілерге екі тілде жазылғандықтан көп көмегін тигізеді.

Бұл құралдың берері не?

Оның құрылысы қандай?

Оқу құралы тіл білімінің барлық саласын қамтиды. Өзіндік ерекшелігі тілдік талдаулар әр саласынан өтілген материалды жасай отырып, теориялық материалдар да жаңаша бір жүйемен беріліп отырады. Бұлай беру оқушыларға әрі түсінікті, әрі қызықты. Өйткені тіл білімінен берілітін теориялық білім мектеп оқулығындағы материалдарды жаңа беріліп, ақпаратты технологияның қай түрімен оқытуға да оңтайлы, практикалық жағынан тиімді. Практикалық тұрғыдан жетік игерілмеген білім құр жаттандылыққа ұрындырады. Есте ұзақ сақталмайды. Тілдің әр саласынан өтілген материалдарды, ондағы түрлі грамматикалық тұлғалардың атқаратын қызметтерін саралап, жинақтап меңгерту белгісін оқу құралының өн бойынан аңғаруға болады.

Сонымен қатар «Өзіңді тексер», «Тақырыптық тесттер» деп аталатын білімін тексеруге қосымша материалдар берілген.

Оқу құралының басқа кітап, анықтағыштардан ерекшелігі неде?

Қазақ тілінің грамматикалық кестелері нақты тірек сызбалар әр түрлі бояулармен, мысалы, дауысты дыбыстар тек қызыл түсті, дауыссыз дыбыстар жасыл, көк, қара түстермен берілген. Сөз таптарының ережесінің барлығы Заттың « атын,

сынын,

санын,

ісін ,қимылын» білдіретін сөз табы деп берілген. Оқушы бір рет жатталған ереже көмегімен барлық сөз таптарының ережесін біледі.

Сөйлем мүшелерінің кестесі де орыс сыныптарының оқушылары үшін ыңғайлы, әрі түсінікті, тест сұрақтарындығы тапсырмалар бойынша қамтылған.

ОЖСБ мен ҰБТ тапсырушыларға оқу құралының берері көп деп ойлаймын.

Грамматикалық

кестелер

1 тарау 1 раздел

Грек сөзі

Тiл туралы ғылымның бір саласы.

Фонетикаға не жатады?

• Қазақ әліпбиі

• Тіл дыбыстары

• Дауысты дыбыстар

• Дауыссыз дыбыстар

• Қазақ тіліне тән дыбыстар

• Буын

• Екпін

• Үндестік заңы

ҚАЗАҚ ӘЛІПБИІ

Казахский алфавит

1.А 2.Ә 3.Б 4.В 5.Г 6.Ғ 7.Д 8.Е 9.Ё 10.Ж 11.З 12.И 13.Й 14.К 15.Қ 16.Л 17.М 18.Н 19.Ң 20.О 21.Ө 22.П 23.Р 24.С 25.Т 26.У 27.Ұ 28.Ү 29.Ф 30.Х 31.Һ 32.Ц 33.Ч 34.Ш 35.Щ 36.Ъ 37.Ы 38.І 39.Ь 40.Э 41.Ю 42.Я

Дыбыстар

(звуки)

Дауысты Дауыссыз

дыбыстар

(гласные звуки) дыбыстар (согласные звуки)

Дауысты дыбыстар

(гласные звуки)

12+(Ё,Ю,Я)=15

А , Ә , О , Ө , Ұ ,

Ұ , І , Ы , Е , И ,

У , Э (Ё , Ю , Я)

Дауысты дыбыстардың жіктелуі

(классификация гласных звуков)

Тілдің қатысына қарай		Жақтың қатысына қарай		Еріннің қатысына қарай
жуан	жіңішке	ашық	қысаң	еріндік	езулік
А О Ы Ұ (У) (И) Э	Ә Ө І Ү (У) Е (И)	А Ә Ө О Е Э	Ы І Ү Ұ У И	О Ө У Ұ Ү	А Ә І Ы Е И Э

А	-жуан, ашық, езулік
Ә	-жіңішке, ашық, езулік
Е	- жіңішке, ашық, езулік
Ы	-жуан, қысаң, езулік
І	- жіңішке, қысаң, езулік
О	-жуан, ашық, еріндік
Ө	- жіңішке, ашық, еріндік
Ұ	-жуан, қысаң, еріндік
Ү	-жіңішке, қысаң, еріндік
И менУ	-қосынды дауысты

Дауыссыз дыбыстар

Б ,В , Г , Ғ, Д , Ж , З , Й ,К ,Қ , Л , М , Н ,Ң , П, Р , С, Т, У, Ф, Х, Һ, Ц, Ч, Ш, Щ

Қ атаң Үнді Ұяң

( Глухие )	(Сонорные )	( Звонкие )
П Ф К Қ Т Х С Ш Щ Ц Ч Һ	Р Л М Н Ң Й У	Б В Г Ғ Д Ж З

Қазақ тіліне тән дыбыстар

Специфические звуки казахского языка

Ә , Ғ ,Қ , Ң , Ө , Ү , Ұ , Һ ,І

Тән – присущ., специфический.

Буын

слог

Буын түрлері

(виды слогов)

1.Ашық буын-(открытый слог)

Слог,который оканчивается только на гласный звук.

А – А а – на, ә – ке.

В – А бо – та, те – ре – зе.

2. Тұйық буын-(полузакрытый слог)

Слог, которыый начинается только на гласный, а заканчивается на согласный.

А – В аң, өрт, ән.

3.Бітеу буын-(закрытый слог)

Слог, который начинается и заканчивается на согласный звук.

В – В доп, мұз, мек – теп.

А – дауысты ( гласный )

В – дауыссыз ( согласный )

Екпін

(ударение)

Екпін көбіне сөздің соңғы буынына түседі

(большей частью падает на

последний слог.)

А спан, өнер, балалар

Үндестік заңы

(закон сингармонизма)

Буын Дыбыс

үндестігі үндестігі

( слоговой) ( звуковой)

Последний слог При добавлении

корня влияет на окончаний и

выбор суффикса и суфффикса главную

окончания. роль играет

последняя буква.

Дыбыс үндестігі

заңдылығының 3 түрі бар:

1. Ілгерінді ықпал

2. Кейінді ықпал

3.Тоғыспалы ықпал

1.Түбір мен қосымша аралығында дыбыстардың алдыңғысының кейінгі дыбысқа ықпал етіп, игеріп, үндесуі ілгерінді ықпал деп аталады. (қыздар, досқа)

2.Түбір мен қосымша аралығында дыбыстардың кейінгісінің алдыңғы дыбысқа ықпал етіп, игеріп, үндесуі кейінді ықпал деп аталады.

. ..к г шелек + шелегі

. ..п + дауысты б кітап + кітабы

. ..қ ғ тарақ + тарағы

3. Түбір мен қосымша аралығында дыбыстардың ілгерілі кейінді ықпал етуінің нәтижесінде екеуінің де өзгеріске ұшырауы тоғыспалы ықпал деп аталады.

Ескерту:

Түбірдің соңғы буынының жуан, жіңішкелігіне қарамай, өз қалпын сақтап тіркесетін қосымшалар.

- гер, -кер

-дар

-паз

-пен,-бен,- мен

-хана

-қор

-нікі,- дікі, -тікі

2 тарау 2 раздел

• Сөздің лексикалық мағынасы.

( лексическое значение слова)

• Сөздің көпмағыналығы.

( многозначность слов)

• Сөздің тура, ауыспалы мағынасы.

( прямое и переносное значение слова)

• Омоним, антоним, синоним

• Диалект сөздер

( диалектные слова)

• Кәсіптік сөздер

( профессиональные слова)

• Жаңа және көнерген сөздер

( новые и устаревшие слова)

• Кірме сөздер

( заимствованные слова)

Тұрақты сөз тіркестері

( фразеологизмы)

Омонимдер (омонимы)-

Одинаковые по написанию, но разные по значению слова.

Іш – живот, пей, внутренность.

Жас – молодой, слезы.

Антонимдер ( антонимы)-

Противоположные по значению слова.

Кең – тар

(широкий – узкий)

Биік – аласа

(длинный – короткий).

Синонимдер ( синонимы)-

Разные по написанию, но близкие по значению.

Сұлу, әдемі, көрікті, әсем, көркем – красивый, привлекательный.

Үлкен, дәу, зор - большой.

3 тарау 3 раздел

Сөзжасам

Түбір Қосымша

( корень) ( аффикс)

Сөздің бастапқы Түбірге жалғанған бөлшектер мағыналы бөлшегі

Қосымша

Жұрнақ Жалғау

( суффикс) ( окончания)

1.Сөз тудырушы жұрнақтар

2.Сөз түрлендіруші жұрнақтар

Жалғау

(окончание)

Тәуелдік жалғау

(притяжательные окончания)

Септік жалғау

(падежные окончания)

Жіктік жалғау

(личные окончания)

Көптік жалғау

(множественные окончания)

Тәуелдік жалғау

(притяжательная форма)

Указывают на принадлежность предмета тому или иному лицу.в русском языке таких аффиксов нет.

Жақ		Тәуелдік жалғаулары
1 2 2 С.т 3	Менің Біздің Сенің Сендердің Сіздің Сіздердің Оның Олардың	>м, мыз, міз >ым, ім іміз,ымыз >ң, ңыз, ңіз >іңіз, ыңыз >ңыз, ңіз ңіздер,ңыздар >ыңыз, іңіз ыңыздар,іңіздер >сы, сі >ы, і

Септік жалғау

Атаулары	Сұрақтары	Жалғаулары
1.Атау септік (и.п.)	кім? не? кто? что?	Жоқ
2.Ілік септік (р.п.)	кімнің?ненің? чей?,чья?, чье?,кого?,чего?	ның-нің, дың-дің, тың-тің
3. Барыс септік (д.п.)	кімге?неге?қайда? кому?,чему?,куда?	га, ге, қа, ке, а,е (т.ж. 1,2 ж) на,не( т.ж. 1,2 ж)
4.Табыс септік (в.п.)	кімді?нені? кого?, что?	ды-ді, ты-ті, ны-ні, н (т.ж)
5.Жатыс септік (местный п.)	кімде?неде? қайда?кашан? у кого?, у чего?, где?, когда?	да-де, та-те, нда-нде (т.ж)
6.Шығыс септік (исходный п.)	кімнен?неден? қайдан? от кого?,от чего? откуда?	м , н, ң > нан, нен > дан, ден б ,в,г,д>тан,тен
7. Көмектес септік (вспомог. п. твор)	кіммен ?немен? с кем?, с чем?,	мен, бен, пен

Жіктік жалғау

жақ		Жалғаулары
1	мен	,м,н,ң > мын,мін > бын, бін б,в,г,д > пын, пін
2	сен	> сың, сің
2 С.т	сіз	> сыз, сіз
3	ол	Жоқ

Көптік жалғау

й,у,р > - лар, - лер

л, м, н, ң, з > -дар, - дер

б, в, г, д > -тар, -тер

4 тарау 4 раздел

СӨЗ ТАПТАРЫ

1.Зат есім (имя существительное)

2.Сын есім (имя прилагательное)

3.Сан есім (имя числительное)

4.Есімдік (местоимение)

5.Етістік (глагол)

6.Үстеу (наречие)

7.Шылау (союз)

8.Одағай (междометие)

9.Еліктеу сөздер (подражательные

слова)

Зат есім

(Заттың атын білдіретін сөз табы)

Түрлері	Мысалдар
Мағынасына қарай: (По значению) Жалқы есім (собственное имя сущ.) Жалпы есім (нарицательное)	Бағдат, Айбек, Арай кітап,үй,өзен
Тұлғасына қарай: (По способу образования) Негізгі (непроизводные) Туынды (производные)	жер,су,қала білім,оқушы,айтыс
Құрамына қарай: ( По составу) Дара (простые) Күрделі (сложные)	ауыл,мектеп,сынып ақсу,күнбағыс,белбеу
Сұрақтары: Кім? Кімдер? Не? Нелер?

Жұрнақтар			Существительные, образованные от существительных и прилагательных
1	-шы/ші		Жазу (письмо) – жазушы (писатель) Күзет (охрана) – күзетші (охранник); етік (сапог) – етікші (сапожник)
2	- лас\лес - дас\дес - тас\тес		Жол (дорога) – жолдас (друг); ат (имя) – аттас (люди с одинаковым именем); ауыл – ауылдас (сосед, житель одного села)
3	- лық\лік - дық\дік - тық\тік		Бала (ребенок) – балалық (детство); дос (друг) – достық (дружба); әділ (справедливость) - әділдік (справедливость)
4	- кер\ гер		Қызмет (служба) – қызметкер (служащий), дәрі (лекарство) – дәрігер (врач)
5	-стан		Қазақ-стан, Өзбек-стан
6	-шылық, -шілік		Жұрт-шылық, кем-шілік, бас-шылық, тір-шілік
7	-шақ, шек, -ша, -ше		Мақтан-шақ, маңдай-ша
Жұрнақтар			Существительные, образованные от глагола
1		- ма,\ме - па\пе - ба\бе	Кес (режь) – кеспе (лапша); тоқы (вяжи) – тоқыма (трикотаж); бас (печатай) – баспа (издательство); сүз (цеди) – сүзбе (творог).
2		- ым\ім- м	Бөл (дели) – бөлім (отдел); біл (знай) – білім (знание); таны (узнай) – таным (познание).
3		-қыш\кіш - ғыш\гіш	Бас (наступил) – басқыш (ступенька, лестница); ұш (лети) – ұшқыш (летчик); сүз (сцеди) – сүзгіш (фильтр).

Сан есім

(Заттың санын,ретін білдіретін сөз табы)

Түрлері	Мысалдары
Тұлғасына қарай: Негізгі Туынды	бес,алты,жүз алтау,оныншы, жиырмадай
Құрамына қарай: Дара Күрделі	бес,мың,жүз бес жүз, қырық алты
Мағынасына қарай:6 1.Есептік (количественные) 2.Реттік (порядковые) 3.Жинақтық (Собирательные) 4.Бөлшектік (дробные) 5.Болжалды (предположительные) 6.Топтау (разделительные)	Отыз,қырық,алпыс Бесінші,жүзінші ,бірінші Біреу,екеу,үшеу,жетеу Бестен бір,бір жарым,бір бүтін оннан екі Отыздай,қырықтай, мыңдай, бес жүздей. Бір-бірден, екі-екіден,бес-бестен.

Сын есім

Түрлері	Мысалдары
Мағынасына қарай: Сапалық (качественное) Қатыстық (относительное)	Ақ,қара,әдемі Тұзды,майлы, мәдениетті
Тұлғасына қарай: Негізгі Туынды	Жақсы,сұлу,үлкен Таулы,шуақты,қысқы
Құрамына қарай: Дара Күрделі	Мол,нәзік,тар Ұзын бойлы,қызыл ала
Сұрақтары: Қандай? Қай?

(Заттың сынын, түрін, түсін білдіретін сөз табы)

Сын есімнің жасалу жолдары

Жұрнақтары	Мысалдары
-лы,-лі,-ды,-ді, -ты,-ті	атақ-ты,пайда-лы,су-лы,сүт-ті
-лық,-лік,-дық,-дік, -тық,-тік	ауыл-дық,егіс-тік, шай-лық
-сыз,-сіз	үй-сіз,бала-сыз
-дай,-дей,-тай,-тей	қарай-дай(аппақ), тау-дай,сүт-тей
-шыл,-шіл	ұйқы-шыл,ақ-шыл, көп-шіл
-паз	өнер-паз,білім-паз
-шаң,-шең	ашу-шаң,тар-шең
-и	әдеб-и,тарих-и
-қы,-кі,-ғы,-гі	жаз-ғы,күз-гі, арт-қы

Сын есімнің шырайлары

(Степени сравнения прилагательных)

Шырай түрлері	Жұрнақтары	Мысалдар
1.Жай шырай (положительная степень)		әдемі, жақсы, ақ, көк ...
2.Салыстырмалы шырай (сравнительная степень)	-рақ -рек, ырақ,- ірек -лау, -леу, - дау, -деу, -тау,- теу -қыл, -ғыл, -ғылт, -қылт -шыл,-шіл -ілдір -ақ,- қай, - ғыш	жақсырақ, ағырақ, көгірек жақсылау, ақтау,көктеу бозғыл, ақшылт, көкшілт, көгілдір сарғыш
3.Күшейтпелі шырай (превосходная степень)	1.Күшейткіш буын арқылы 2.өте, тым, аса, тіпті, нағыз, ең, нақ	Жап- жақсы, әп- әдемі, сап- сары Өте әдемі, тым жақсы, аса биік, тіпті жақын

Есімдік

(Есім сөздердің орнына қолданылатын сөз табы)

Түрлері	Мысалдары
Тұлғасына қарай: Негізгі Туынды	мен,сен,ол біреу,барша,барлық
Құрамына қарай: Дара Күрделі	ол,анау,сонау,қанша бірнеше,ешкім,әрбір
Мағынасына қарай:7 1. Жіктеу (личные) 2.Сілтеу (указательные) 3.Сұрау (вопросительные) 4.Өздік (возвратное) 5.Белгісіздік (неопределенное) 6.Болымсыздық (отрицательное) 7.Жалпылау (определительные)	мен, сен, сіз, ол,біз, сендер, сіздер, олар бұл,мынау,осы,анау кім?не?қандай?қай? өз бірнеше,біреу,кейбіреу әлдеқандай, біраз еш,ешкім,ештеңе,түк бәрі,бүкіл,барша

Етістік

(Заттың ісін, қимылын білдіретін сөз табы)

Түрлері	Мысалдары
Тұлғасына қарай: Негізгі Туынды	Оқы, жаз Ойна, ойла
Мағынасына қарай: Салт (непереходный), сочетается со словами в остальных падежах Сабақты (переходный), который сочетается со словами отвечающими на вопросы Табыс септік Болымды (положительная форма) Болымсыз (отрицательная форма) -ма\ме -ба\бе -па\пе жоқ, емес	Төсекте жатыр, үйге кел, машинамен жет. Балаңды оқыт, нанды тура, әкеңді күт Кел, бар, тыңда Барма, келген жоқ, айтқан емес.
Құрамына қарай: Дара Күрделі	Ойна Барып кел
Сұрақтары: Не істеді? Қайтті? Не қылды?

Етіс (Залог)

(Іс- әрекет ,қимыл мен субъект және объект арасындағы қатынастарды білдіретін етістіктің категориясы)

Түрлері	Жұрнақтар	Мысалдар
1.Өздік (возвратный)	-ын,- ін,-н	киінді, таранды, жуынды
2.Ырықсыз (страдательный)	-ыл, -іл, -л -ын, -ін, -н	киілді, таралды,жуылды, салынды, әкелінді
3.Ортақ (совместный)	-ыс, -іс, -с	сөйлесті,ойласты келісті
4.Өзгелік (побудителей)	-дыр, -дір, -тыр,-тір, -ғыз, -гіз, -қыз,-кіз	жуғызды, жаздырды, айтқыздырды, кескіз, әкелдір, келтір, жүгірт

Есімше (Причастие)

(Есімге де, етістіктікке де тән грамматикалық белгілерді қамтитын етістіктің категориясы)

Түрлері	Жұрнақтар	Мысалдар
1.Өткен шақ (Прошедшее)	-ған,- ген, -қан, -кен	Барған, келген, айтқан, кеткен
2.Келер шақ (будущее)	-ар, -ер, -р -с (болымсыздық)	Барар, келер, айтар, кетер, бармас, келмес
3.Дағдылы (обычное)	-атын, -етін, -йтын, -йтін, -ушы, уші	Баратын, келетін, оқитын, барушы, келуші
4.Мақсат (Цели)	-мақ, -мек, -бақ,-бек, -пақ, -пек	Бармақ, келмек, айтпақ, кетпек

Көсемше (Деепричастие)

( Етістіктікке тән қимыл -әрекеттің себебін ,

белгісін, сый - сипатын көрсетіп тұратын етістіктің категориясы)

Түрлері	Жұрнақтар	Мысалдар
1.Өткен шақ (Прошедшее)	-ып,- іп, -п	Барып, келіп, айтып, кетіп
2.Ауыспалы шақ (Переходное)	-а, -е, -й	Бара, келе, айта, кете,
3.Мезгіл (Времени)	-ғанша, -генше, -қанша,-кенше	Барғанша, келгенше, оқығанша
4.Мақсат (Цели)	-ғалы, -гелі, -қалы, -келі	Барғалы, келгелі, айтқалы, кеткелі
Шарт (Условия)	-майынша, -мейінше	Бармайынша, келмейінше

Тұйық етістік

(неопределенная форма глагола, инфинитив)

Мысалы: Сөйле- сөйлеу

Кел – келу

Көр – көру

Жаз - жазу

Етістіктің шақтары

(время глагола)

1. Келер шақ

(будущее время глагола)

> й –

+ жіктік жалғау

> а, е

Сөйлеймін, жазамын, барасың, келесіз бе? көреді.

2. Өткен шақ

(прошедшее время глагола)

> ды, ді

+ тәуелдік жалғау

> ты, ті

Сөйледім, жаздым, бардың, келдің бе? көрді.

3.Осы шақ

(настоящее время глагола)

Нақ осы шақ

(собственное настоящее время глагола)

1. Жай түрі (простая форма) – образуется с помощью 4 слов:

тұр

жүр + жіктік жалғау

отыр

жатыр

2. Күрделі түрі (сложная форма) – образуется с помощью

тұр

+ ып\іп\п + жүр + ж.ж.

отыр

жатыр

Мен отырмын (жай түрі)

Мен оқып отырмын (күрделі түрі)

Мен дүкенде тұрмын (жай түрі)

Мен хат жазып отырмын (күрделі түрі)

Етістіктің райлары

(наклонение глагола)

4

Бұйрық рай

Повелителное наклонение

1. Мен айт+ айын,ейін Біз айт +айық,ейік

2. Сен айт Сендер айт +ыңдар,іңдер

3. Сіз айт +ыңыз,іңіз Сіздер айт +ыңыздар,іңіздер

4. Ол айт +сын,сін Олар айт +сын,сін

Шартты рай

Условное наклонение

Образуется путем прибавления к основе суффиксов-са,се + тәуелдік жалғау.

Мен барсам Біз барсақ

Сен барсаң Сендер барсаңыздар

Сіз барсаңыз Сіздер барсаңыздар

Ол барса Олар барса

Қалау рай

Желательное наклонение

Образуется путем прибавление к основе суффиксов-

ғы,гі,қы кі + тәуелдік ж.+ вспомог. глагол «кел»

Менің айт +қы+м келеді

Сенің айт +қы +ң келеді

Сіздің айт +қы +ңыз келеді

Оның айт +қы +сы келеді

Еліктеу сөз

(подражательные слова)

Айналадағы әр түрлі құбылыстардың дыбыстарына,қимыл-әрекеттеріне еліктеумен немесе олардың бейнелерімен байланысты туған сөздер еліктеу сөздер деп аталады.

Еліктеуіш сөздер

(звукоподражательные слова)

Мысалы:сыбдыр-сыбдыр(шуршание),сылдыр-сылдыр(журчание),сықыр-сықыр(скрип-скрип)қарқ-қарқ(кар-кар),тарс-тарс(стук-стук),сақ-сақ(подражание смеху) тық-тық(тук-тук)

Бейнелеуіш сөздер

(Образоподражательные слова)

Мысалы:жалт-жалт,жалт-жұлт(выражающее блеск),бүрсең-бүрсең(ходить съежившись от холода),қараң-қараң,шошаң-шошаң.

Үстеу

(Қимылдың, іс-әрекеттің әр түрлі белгісін, амалын, мекенін т.б. сипаттарын білдіретін сөз табы)

Түрлері	Мысалдары
Тұлғасына қарай: Негізгі Туынды	Тез, ерте, кеш Ақшалай, көзінше, айтпайынша
Мағынасына қарай: Мезгіл Мекен Сын – қимыл Мөлшер Күшейткіш Мақсат Себеп-салдар	Бүгін, ертең Ілгері, әрі, алға Тез, жылдам Сонша, онша Ең, өте, тым Тура, жорта Босқа, текке
Құрамына қарай: Дара Күрделі	Ерте, кеш Анда-санда, қолма-қол
Сұрақтары: Қашан? Қалай? Қайда?

Үстеудің мағыналық түріне қарай бөліну кестесі

Үстеудің түрлері	Сұрақтары	Мысалдары
Мезгіл үстеуі (времени)	қашан? қашаннан?	бүгін, былтыр, биыл, ертең, таңертең, кешке, қазір, енді, ендігәрі, бұрын, күндіз, ертеден, бүрсігүні, күні бүгін, қыстай, ала жаздай, бағана, күні-түні бойы, қыстыгүні, әлгінде, таң сәріде, баяғыдан
Мекен үстеуі (места)	қайда? қайдан?	ілгері, кейін, әрмен, мұнда, осында, сонда, әрі, бері, жоғары, төмен, алға, тысқары, артта, арттан т.б.
Сын-қимыл (бейне) үстеуі (образа действия)	қалай? қайтіп? қалайша? кімше?	әрең, ақырын, бірден, бірге, бірте-бірте, бұрынғыша, қолма-қол, осылай, сөйтіп, өйтіп-бүйтіп, әрең-әрең, келе сала, емін-еркін, лезде, қаннен-қаперсіз т.б.
Мөлшер үстеуі (меры)	қанша? қаншама? қаншалық? қаншалап? қалай?	онша, сонша, соншалық, мұнша, неғұрлым, мұншама, соғұрлым, анағұрлым, әжептәуір, қыруар, бірқыдыру, талай, бірталай
Күшейткіш үстеуі (усилительное)	қалай? (қандай?)	әбден, тым, ең, ылғи, кілең, сәл, өңкей, тіпті, нақ, әнтек, мүлдем, дәл, нағыз, керемет, орасан, ерен, әрең, аса, өте
Мақсат үстеуі(цели)	қалай? не мақсатпен?	әдейі, әдейілеп, жорта, қасақана т.б.
7. Себеп-салдар үстеуі (причины)	не себепті? неге? қалай?	босқа, бекерге, жоққа, құр босқа, лажсыздан, амалсыздан, шарасыздан

Шылау

союзы

(Өз алдына толық мағынасы жоқ,сөзге қосымша мағына беріп,байланыстырып тұратын көмекші сөздерді атайды)

Септеуліктер

(Послелоги)

Жалғаулықтар

(Союзы) Д

Демеуліктер

(Частицы)

Атау септігімен келетін шылаулар:

Туралы

Арқылы

Сияқты

Жайында

Жайлы

Жөнінде

Үшін

Барыс септігімен келетін шылаулар:

Дейін

Шейін

Төмен

Қарай

Тарта

Жуық

Таяу

Шығыс септігімен келетін шылаулар:

Бері

Кейін

Соң

Гөрі

Басқа

Бөлек

Бұрын

Әрі

Өзге

Көмектес септігімен:

Қатар

Бірге

Қабат

Қоса.

Ыңғайластық қатынасты:

Мен,бен, пен

Да,де та,те

Және

әрі

Қарсылықты қатынасты:

бірақ

алайда

дегенмен

сонда да

Талғаулықты қатынасты:

әлде

біресе

бірде

не

немесе

я

яки

болмаса

кейде

Себеп –салдарлық қатынасты:

өйткені

себебі

сондықтан

Шарттық:

Егер

Онда

Егер де

Сұраулық демеуліктер:

Ма,ме,ба,бе,

па,пе

Күшейткіш:

Ақ

Ау

Ай

әсіресе

Шектік, тежеу:

Ғана(қана)

Тек

Кейде

Ақ

Болжалдық:

Мыс,міс

кейде

Ау

Болымсыздық:

Түгел

Тұрсын

Тұрмақ

Нақтылау:

Қой(ғой)

Ды,ді,ты,ті

Оқшау сөздер

(Сөйлем құрамында айтылса да, оның мүшелерімен грамматикалық байланысқа түспейтін, сөйлем мүшесі болмайтын сөздер)

3

Қаратпа сөз

(обращение)

Қыстырма сөз

(вводное сл.)

Одағай сөз

(междометие)

1. Қаратпа сөз

Сөйлеуші тыңдаушының назарын аудару үшін атын атайды, лайық сөздерді қолданады.

Тыныс белгілері: үтір, леп белгісі.

Мысалы: Абай, осы сен ақынсың-ау!

Айта беріңіз, ана.

Кел, балалар, оқылық!

2. Қыстырма сөз

Сөйлемде айтылған ойға айтушының түрліше көзқарасын білдіретін оқшау сөз.

Мағынасына қарай:

1. Қуаныш, реніш, аяушылық, өкінішті білдіреді.

Бақытыма қарай

Амал қанша

Өкінішке орай

2. Растау, теріске шығару мағынасын білдіреді.

Сөз жоқ

Әлбетте

Шынында

Рас

Бәсе

Әрине

Дау жоқ

Дұрысында

3. Ойдың кімнен шыққанын білдіреді.

Меніңше

Оның пікірінше

Мараттың айтуынша

4. Күмәнді ойды білдіреді.

Сірә

Мүмкін

Бәлкім

Кім біледі

Байқаймын

5. Ой тәртібін білдіреді.

Біріншіден

Екіншіден

Алдымен

Ақырында

Қорыта айтқанда

Ең әуелі

6. Бір ойдың алдынғы оймен байланысын қорыту ретінде айтылады.

Олай болса Қысқасы

Демек Әйтеуір

Сөйтіп Айтпақшы, сонымен

3. Одағай

Сөйлемдегі айтылған ойға байланысты түрліше көңіл-күйін білдіретін сөздер

I. Тұлғасына қарай (по способу образования)
1. Негізгі (непроизводные)	Ой, ей, оһ, аһа, уа, уай, я, е, әй, ә, о, а, пай, беу, жә, тәй, тек, т.б.
2. Туынды (производные)	Бәрекелді, япырай, япырмай, ой, алла-ай, әттеген-ай, о, тоба, астапралла, т.б.
II. Құрамына қарай (По составу)
1. Дара (Простые)	А, ә, е, я, ей, әй, уа, пай, оһ, алақай, шіркін, ойбай, тәйт, жә, тек, әйт, т.б.
2. Күрделі (Сложные)	Тәй-тәй, қаз-қаз, әлди-әлди, аухау-аухау, құрау-құрау, пұшайт-пұшайт, т.б.

Одағайдың мағыналық түрлері

(разряды междометия)

Түрлері (типы)	Одағайлар (междометия)	Мысалдар (примеры)
1. Көңіл-күй одағайлары (Эмоциональные) а) қуанышты білдіретін одағайлар ә) таңдау, сүйсінуді білдіретін одағайлар б) өкінішті білдіретін одағайлар	Ой! (Ой!) Бәрекелді! (Браво) Опырмай (Ох!) Құдай-ай! (Боже мой!)	- Ой, қандай тамаша! - Ой, какая прелесть! - Бәрекелді, өлеңді жақсы айтасың! – Браво, хорошо поешь! - Опырмай, не болар екен! - Ох, что теперь будет! - Құдай-ай, бұл не дегені? - Боже мой, что это значит!
2. Жекіру, ишарат одағайлары (Императивные)	Жә! (Хватит!) Тайт! (Цыц!) Тек! (Цыц!)	Жә, күңкілдеме! Хватит, не ворчи! Тәйт! Кет!, Жоғал! Цыц! Вон!, Отсюда! Тек! Олай ойнаушы бол! Цыц! Не смей так шутить!
3. Шақыру одағайлары (Призывные) а) адамға бағытталған (қолдау, уату одағайлары) (обращение к людям) ә) малға бағытталған одағайлар (обращение к животным)	Әй! (Эй!) Әлди-әлди! (Баю-баю!) Аухау-аухау!	Әй, Ерік, қайдасың? Бері кел! Эй, Ерик, где ты? Иди сюда! Әлди-әлди, әй, бөпем! Баю-баю, баюшки! Аухау-аухау! Әукім-Әукім! (корове)
4. Тұрмыс-салт одағайлары (Бытовые)	Ассалаумағалейкум! (Здравствуйте! Кеш жарық! (Добрый вечер! Рахмет (Спасибо)	-Ассалаумағалейкум, Абай аға! - Здравствуйте, Абай ага! - Кеш жарық! – деді ол. - Добрый вечер! – сказал он. - Берген ақылыңызға рахмет! - Спасибо за совет!

5 тарау 5 раздел

Синтаксис

Сөз тіркестері мен сөйлем, сөйлемнің түрлерін зерттейтін тіл туралы ғылымның бір саласы.

Не жатады?

• Сөз тіркесі

словосочетание

• Жай сөйлем

простое предложение

• Құрмалас сөйлем

сложное предложение

Сөйлем

(предложение)

Тиянақты ойды білдіретін синтаксистік бірлік

Айтылу мақсатына қарай сөйлем 4 түрге бөлінеді.

Түрі	Тыныс белгісі	Мысалдар
Хабарлы сөйлем (повествователные)	Нүкте (.)	Сағат тоғызда жұмыс басталады.
Сұраулы сөйлем (вопросительные)	сұрау белгісі (?)	Бүгін сабақта кімдер жоқ?
Лепті сөйлем (восклицательные)	леп белгісі (!)	Алақай,әжем келді!
Бұйрықты сөйлем (побудительные)	нүкте,леп белгісі (!)	Балам, жылы киін. Жап аузыңды!

С өздердің байланысу түрлері

1.қиысу 2. меңгеру 3. матасу 4. қабысу 5. жанасу.

1. Қиысу (согласование)	Атау септікте тұрған сөздің жіктік жалғаулы сөзбен байланысы. Бастауыш пен баяндауыштың байланысы.	1-жақ. Мен сөйлеймін. Біз сөйлейміз. 2-жақ. Сен сөйлейсің. Сендер сөйлейсіңдер. (Сыпайы түрі) Сіз сөйлейсіз. Сіздер сөйлейсіздер. 3-жақ. Ол сөйлейді. Олар сөйлейді.
2. Матасу (соподчинение)	Ілік септіктегі сөз бен тәуелдік жалғаулы сөздің байланысы.	1-жақ. Менің кітабым. Біздің кітабымыз. 2-жақ. Сенің кітабың. Сендердің кітаптарың.. (Сыпайы түрі) Сіздің кітабыңыз.
3. Меңгеру (управление)	Сөз бен сөздің атау мен ілік септіктен басқа септік жалғаулары арқылы байланысуы.Бұл сөздер бірін-бірі бағындырады.Бағынатын сөздер меңгерілетін(барыс,табыс,жатыс,шығыс,көмектесептіктеріндегі сөздер),бағындыратын сөздер-меңгеретін(етістік) сөздер.	Үйге бардым,үйді көрдім,үйде болдым.
4. Қабысу (примыкание)	Орын тәртібімен байланысқан сөз тіркесі.Мұнда сөз тіркесінің алдыңғы компоненті соңғысын айқындап,анықтап тұрадыда,қандай?,қай?,қанша?,қалай?,қайтіп?деген сұрақтарға жауап береді.	Темір күрек,биік тау,үш кісі,оқыған адам.
5. Жанасу (сопричастность)	Үстеудің (қимыл-сыннан басқа )немесе шылаудыңөзінен кейінгі сөзбен байланысуы.Жанаса байланысқан сөздер сөйлемде пысықтауыш пен баяндауыш болады.	Кеше қарындасым келді.Шығысқа дейін жүретін ұзақ жол.

Сөйлем мүшелері

(члены предложения)

Сөйлем құруға қатысқан сөздерді

сөйлем мүшелері дейміз.

Сөйлем мүшелерінің белгілері:

1.Толық мағыналы сөз болуы керек;

2.Сөйлемдегі басқа сөзбен байланысып

тұруы керек.

3.Сөйлем мүшелерінің бірінің сұрауына

жауап беруі керек.

Сөйлем құрамында тұрса да,сөйлем мүшесі бола алмайтындар:

1.Шылау сөздер.

Одағай сөздер.

Көмекші етістіктер

2.Қаратпа сөздер.

Сөйлем мүшелерінің шартты сызық белгілері:

Б астауыш

бір түзу сызық

Б аяндауыш қос түзу

сызық

Толықтауыш _ _ _ _ үзік сызық

Анықтауыш

ирек сызық

Пысықтауыш

пунктир

Тұрлаулы мүшелер

(главные члены предложения)

Сөйлем мүшесі	Грамматикалық-мағыналық белгілері.	Мысалдар
Б А С Т А У Ы Ш	Атау септік тұлғасында тұрады. Іс- оқиғаның иесін білдіреді. Сұрақтары:Кім? Кімдер? Не? Нелер? Баяндауышпен қиыса байланысады. Құрамына қарай дара , күрделі болып бөлінеді	Мұрат(кім?) қалаға келді. Есік(не?) ашық тұр. Бүгін күн(не?) жылы. Ақылды(кім?) ісіне сенеді. Үшеуі(кімдер? кетіп қалды. Үлкендер(кім-дер?) балаға қарады. Оқыған(кім?) білер әр сөзді.
Сөйлем мүшесі	Грамматикалық-мағыналық белгілері	Мысалдар
Б А Я Н Д А У Ы Ш	Бастауыштың ісін, жай-күйін білдіреді. Іс-оқиғаның қай шақта болғанын көрсетеді. Сөйлемді тиянақтап тұрады. Кейде бастауышсыз-ақ сөйлемге ұйытқы болады. Сұрақтары: Не істеді? Қайтті?	Мерей Алматыда тұрады. Ол қуанды. Айнұр әдемі. Мектеп үлкен. Мен баспа қызметкерімін. Далаға шықтым. Берік машинамен келе жатыр.

Тұрлаусыз мүшелер

Сөйлем мүшесі	Грамматикалық-мағыналық белгілері	Мысалдар
Т О Л Ы Қ Т А У Ы Ш П Ы С Ы Қ Т А У Ы Ш	Сөйлемде іс-оқиғаны заттық мағына жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүше. Тұлға жағынан: барыс,табыс,жатыс, шығыс,көмектес септіктерінің жалғаулары жалғанады. Түрлері: Тура (прямое) Табыс септік тұлғасында тұрады. Жанама (косвенное) Табыстан басқа септіктерде және туралы,жөнінде,жайында шылаулары тұлғасында болады. Сұрақтары: Кімге?Неге? Кімді?Нені? Кімде?Неде? Кімнен? Неден? Кіммен? Немен? Сөйлемде іс-оқиғаны мекен, мезгіл, сын-қимыл, себеп, мақсат жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүше Жасалу жолдары: Сөйлемде пысықтауыштың қызметін үстеу атқарады. Барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде тұрған сөздер. Етістіктің көсемше түрінен болады. Пысықтауыштың негізгі белгілері: Іс-оқиғаның жүзеге асуындағы алуан түрлі жағдайын білдіреді. Сұрақтары: Қашан? Қалай? Неге? Не үшін? Байланысу түрлері – меңгеру, жанасу және қабысу.	Қанат саған хат жазды. Олар Медеуді аралады. Ерсұлтан-да шана бар. Майра кітапхана-дан келді. Әкесі баласы-мен отыр. Ертеңіне екі өзен аралығына екі бірдей тікұшақ келіп қонды. Елена біраз үнсіз отырды. Қырман басынан электр жарығы көрінеді. Шай әлдеқашан жиналған.

Сөйлем мүшесі	Грамматикалық-мағыналық белгілері.	Мысалдар
А Н Ы Қ Т А У Ы Ш	Сөйлемде зат есімнен не заттанған басқа сөз таптарынан болған мүшені сындық,сандық, иелік, қатыстық жағынан сипаттайтын тұрлаулы мүше. Сұрақтары: Қандай? Қай? Қанша? Неше? Кімнің? Ненің? Құрамына қарай: Дара Күрделі Анықтауыштар Өзі анықтайтын мүшелермен қабыса және матаса байланысады	Сурет аудандық газетке де жарияланды. Бұл жолғы бірінші кезек біздікі болады. Ол Жомартың кабинетіне кірді. Екі ұшқыш келген шаруаларын айтты.

Жай сөйлемнің түрлері

(виды простых предложений)

• Жақты (личное)

• Жақсыз (безличное)

• Толымды (полное)

• Толымсыз (неполное)

• Жалаң (нераспространенное)

• Жайылма (распрастраненное)

• Атаулы (назывное)

1. Жақты сөйлем - бастауышы бар, кейде айтылмай тұрса да баяндауыш арқылы табуға болатын жай сөйлемнің түрі.

Бастауышы бар жақты сөйлем:

Кәсіпкерлік (не?) жылдам (қалай?) дамыды (не істеді?).

Бастауышы түсіп қалып айтылған жақты сөйлем:

Жұмысты (нені?) Қысқа мерзім ішінде (қалай?) орындаймыз (не істейміз?)

2. Жақсыз сөйлем – бастауышы мүлде жоқ және баяндауышы арқылы табуға болмайтын, баяндауыштың өзі ғана сөйлемге ұйтқы болатын сөйлемнің жай түрі.

Баяндауыштың формалары

1. Тәуелдік жалғаулы қалау рай мен кел етістігі	Жақсы үйге, жақсы орынға жатқым келеді.
2. Тұйық етістік	Бірлесіп кітап оқуымыз керек
3. Бол, керек, тиіс, жөн, лайық, мүмкін сөздері.	Оның келмей қалуы мүмкін еді.
4. Бол, еді сияқты етістіктердің тіркесуі.	Бұл жерде суға түсуге болмайды.

3.Толымды сөйлем – ойға қатысты сөйлем мүшелері, толық айтылған сөйлем.

4. Толымсыз сөйлем – ойға қатысты сөйлем мүшесінің бірі түсіп қалған сөйлем.

5. Жалаң сөйлем бастауыш пен баяндауыштан ғана құралған сөйлем.

Мысалы: Жұмыс жүріп жатыр.

Жалаң сөйлем

Бастауыш

Баяндауыш

6. Жайылма сөйлем – тұрлаулы мүшелерімен бірге тұрлаусыз мүшелері де бар сөйлем.

Құрмалас сөйлем

(сложное предложение)

Салалас құрмалас сөйлем (сложносочиненное предложение) – состоит из двух независимых друг от друга предложений.

Түрлері (виды)	Шылаулары (союзы)	Мысалдар
Ыңғайлас (соеднит.)	Және, да, де, әрі, тағы т.б.	Аспанды бұлт басты да, жаңбыр жауды.
Қарсылықты (противит.)	Бірақ, алайда, әйтсе, әйткенмен, дегенмен, онда да т.б.	Мен ерте тұрдым, әйтсе де сабаққа кешіктім.
Себеп-салдар (причинное)	Себебі, өйткені, неге десең, не үшін т.б.	Асан театрға бармады, себебі үақыты жоқ.
Талғаулы (разделит.)	Немесе, я, бірде, болмаса, әлде т.б.	Гүлмира, апаңа көмектес немесе сабағыңды қара.
Кезектес (чередов.)	Кейде, бірде, біресе т.б.	Кешке ол кітап оқиды, кейде теледидар көреді
Іліктес (указат.)	Сонша, сондай, мынау т.б.	Сендерге айтарым мынау, жақсы оқыңдар.

Сабақтас құрмалас сөйлем

(сложноподчиненные предложения)

В Сабақтас құрмалас сөйлем первое простое предложение бағыныңқы сөйлем

(придаточное предложение) по смыслу подчиняется второму простому предложению басыңқы сөйлем (главное предложение).

Түрлері	Жасалу жолы	Мысалы
Шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем	- са/се + - ме/бе/пе + ген - де - ма/ба/па+ - ған/да	Күн жылы-са, жер көгереді. Сен келме-ген-де, әжем ренжитін еді.
Қимыл-сын сабақтас құрмалас сөйлем	-ып/іп,-п -а/е -атын/йтын + дай -етін/йтін + дей	Жел күшей-іп ауа райы жылынды. Бәрі ест-итін-дей қатты сөйледі.
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем	-ған/қан + да -ген/кен + де -ген/кен + ше -ған/қан + ша -ған/ген, қан/кен + кезде -ғалы/гелі/қалы/келі	Арнат Астанаға кет-кен-де, інім екі жаста еді. Анам кел-ген-ше, мен тамақ істедім.
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем	-са/се + да/де -ған/ген/қан/кен + мен - бола тұра, - бола, тұра	Лекция бастал-са да, студенттер толық жиналған жоқ.
Себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем	-ған/қан + дықтан -ген/кен + діктен -ған/ген/қан/кен + себепті	Күн суы-ған-дықтан, біз жылы киіндік.
Мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем	-у үшін повел. форма. глаг + деп	Қазақ тілін біл-у үшін, көп оқу керек.