Қазақ тілінің лексикалық байлығы – ұлттың рухани қазынасы

Әрбір ұлттың өміршеңдігі оның тілінің байлығымен, сөздік қорының тереңдігімен өлшенеді. Қазақ тілі – ғасырлар бойы халықпен бірге жасасып келе жатқан, өзінің қайнар көзін көне түркі дәуірінен алатын, сөздік қоры аса мол тілдердің бірі. Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, дүниетанымы, рухани болмысы тіл арқылы сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отыр. Сол себепті қазақ тілінің лексикалық байлығын – ұлттың рухани қазынасы деп бағалау әбден орынды.

Қазақ тілінің лексикалық байлығының қалыптасу негіздері

Қазақ тілінің сөздік қоры халықтың тарихымен тығыз байланысты. Көшпелі өмір салты, мал шаруашылығы, табиғатпен етене тіршілік ету қазақ тілінің сөз байлығын ерекше дамытты.

Мал шаруашылығына қатысты сөздер: Қазақ халқының төрт түлікке деген қатынасы тілде айрықша орын алған. Жылқыға байланысты жүздеген атау («қазанат», «тұлпар», «жабы», «құнан», «тай») – соның дәлелі.

Жер-су атаулары: Қазақстан кең даласында әрбір төбе, өзен, көл, жайлау ерекше аталған. Бұл атаулар географиялық қана емес, тарихи әрі рухани мәнге ие.

Салт-дәстүрге байланысты сөздер: «Шаңырақ», «төсек-жаулық», «жоралғы», «сауға», «сырға салу» сияқты сөздер қазақтың тұрмыс-салт ерекшеліктерін айқындайды.Лексикалық байлық – халық дүниетанымының көрінісі.

Қазақ тілі тек тұрмыс пен шаруашылықты ғана емес, халықтың ойлау жүйесін, дүниетанымын бейнелейді.1. Мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестер – халық даналығының қоймасы. Мысалы, «Ер қанаты – ат», «Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі ілім біл» деген мақалдардан халықтың өмірлік тәжірибесі көрінеді.2.Көркемдік қуат – шешендік өнер, жыраулардың толғаулары, ақын-жазушылардың шығармалары тілдің сөз байлығын шексіз етеді.3.Рухани әлемнің айнасы – діни ұғымдар, наным-сенімдер, табиғатқа деген құрмет те тілде өз өрнегін тапқан.

Қазіргі кезеңдегі дамуыБүгінгі жаһандану заманында қазақ тілінің лексикалық қоры жаңа мазмұнмен толығып отыр. Ғылым мен техникаға, мәдениетке, саясатқа байланысты көптеген жаңа сөздер пайда болды. Олар кейде кірме сөздер арқылы, кейде төл тіліміздегі баламалар арқылы қалыптасып, тіл байлығын арттыруда.Мысалы, «ғаламтор», «ұялы телефон», «деректер қоры», «бағдарлама» сияқты сөздер қазақ тілінің жаңа дәуір талабына бейімделе алатынын көрсетеді. Бұл – тілдің өміршеңдігінің, икемділігінің белгісі.

Лексикалық байлықтың рухани маңызыҚазақ тілінің сөздік қоры – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ұлттың рухани болмысының айнасы. Әрбір сөз – халық жадындағы тарихтың бір бөлшегі. Егер біз сол сөздерді ұмытсақ, онда өткенімізден, болмысымыздан айырыламыз. Сондықтан лексикалық байлықты сақтау, дамыту – ұлттық руханиятты сақтаудың басты кепілі.Қазақ тілінің лексикалық байлығы – ұлттың ғасырлар бойғы тәжірибесін, мәдениетін, дүниетанымын, тарихын бойына жинаған асыл қазына. Ол – халқымыздың ойлау жүйесін, өмір сүру салтын, рухани құндылықтарын айқындайтын басты көрсеткіш. Тілдің байлығын сақтау – ұлттық болмысты сақтаумен тең.Сондықтан біз, жас ұрпақ, ана тіліміздің лексикалық қорын қастерлеуге, оны байытуға, рухани мұра ретінде келер ұрпаққа жеткізуге міндеттіміз. Өйткені тіл – халықтың жаны, ал сол жанның байлығы – оның лексикалық қоры.