ҚАЗАҚ-ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ ОРТАҚ ДЕНЕ АТАУЛАРЫНЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ СИПАТЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ОҚЫТУ

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛЫҚ

ТҮРКІ ТІЛДЕРІНЕ ОРТАҚ АТАУЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ СИПАТЫ ЖӘНЕ ОНЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ

(Қазақ, түрік тілдеріндегі дене атаулары негізінде)

Құрастырған: Дәулетші Дильназ Рахатқызы

Жетекшісі: Карагулова Б.С.

(Диссертациялық зерттеу материалдары негізінде әзірленген)

Бұл әдістемелік нұсқаулық «Түркі тілдеріне ортақ атаулардың лингвомәдени сипаты және оны оқыту әдістемесі (қазақ, түрік тілдері материалдары негізінде)» атты диссертациялық зерттеу нәтижесінде әзірленді. Құрал қазақ тілді аудиторияға түрік тілін дене атаулары (дене мүшелері) арқылы меңгертуге бағытталған. Туыс тілдердегі ортақ түбірлер мен заңды дыбыстық сәйкестіктерді тану тіл үйренуді жеңілдетіп, уәждемені арттырады. Нұсқаулық тілдік-мәдени негізден, лексикалық минимумнан, грамматикалық анықтамадан (тәуелдік жалғаулары) және 10 практикалық жаттығудан тұрады. Еңбекті сабақ барысында толық немесе бөліп қолдануға болады.

Нұсқаулықтың мақсаты - білім алушыларға қазақ және түрік тілдеріндегі ортақ дене атауларын, тіларалық дыбыстық сәйкестік заңдылықтарын және тәуелдік жалғауларының қолданысын нақты практикалық тапсырмалар жүйесі арқылы меңгертудің тиімді жолдарын көрсету.

Нұсқаулықтың құрылымы:

• Тілдік-мәдени негіз: Дене атауларын меңгертудегі негізгі 6 дыбыстық сәйкестік ережесі мен қолдану жолдары түсіндіріледі.

• Лексика-грамматикалық блок: Адам денесі мүшелерінің 27 сөзден тұратын минимумы және тәуелдік жалғауларының анықтамалығы берілген.

• Практикалық тапсырмалар кешені: Сөздерді танудан бастап, аударма, диалог құрастыру, өзін-өзі сипаттау және тестілік бақылауға арналған 10 деңгейлік жаттығуды орындау нұсқаулары қамтылған.

• Жауаптар кілті: Тапсырмалардың дұрыстығын сабақта немесе өз бетінше тексеруге арналған жауаптар кілті ұсынылған.

Бұл әдістемелік нұсқаулық оқытушыларға практикaлық сабақтарды ұйымдастыруға, студенттер мен түрік тілін үйренушілерге тапсырмаларды орындап, білімін бекітуге арналған.

I. ТІЛДІК-МӘДЕНИ НЕГІЗ: НЕГЕ СОМАТИКАЛЫҚ ЛЕКСИКАДАН БАСТАУ ТИІМДІ?

Дене мүшелерінің атаулары — тілдің ең көне және тұрақты қабатына жатады, сондықтан түркі тілдерінде ең жоғары дәрежеде сақталған ортақ лексика осы топта шоғырланған. Төмендегі кестеде негізгі дыбыстық сәйкестік ережелері көрсетілген — осы ережелерді білу жаңа сөзді бірден танып, есте сақтауға көмектеседі.

Ескерту: Барлық соматикалық атаулар бірдей заңдылыққа бағынбайды — «ерін/dudak», «иық/omuz», «бауыр/karaciğer» сияқты бірқатар сөздер екі тілде мүлдем басқа түбірден келеді. Мұндай сөздерді жеке-дара, қосымша күш салып жаттау қажет болады. Бұл ерекшелік те төмендегі жаттығуларда ескерілген.

II. ЛЕСИКА: ДЕНЕ МҮШЕЛЕРІНІҢ АТАУЛАРЫ (27 СӨЗ)

III. ГРАММАТИКАЛЫҚ АНЫҚТАМА: ТӘУЕЛДІК ЖАЛҒАУЛАРЫ

Түрік тілінде дене мүшесін атау кезінде міндетті түрде тәуелдік жалғауы қосылады. Осы жалғауларды білмей, сөздерді сөйлемде дұрыс қолдану мүмкін емес, сондықтан төмендегі кестені жаттығулар алдында мұқият қараңыз.

Дене мүшесінің ауырғанын білдіру үлгісі: [дене мүшесі + тәуелдік жалғауы] + ağrıyor.

Мысалы: Başım ağrıyor (Басым ауырады), Gözlerim ağrıyor (Көздерім ауырады), Dişim ağrıyor (Тісім ауырады).

IV. ЖАТТЫҒУЛАР ЖҮЙЕСІ

1-жаттығу. Сәйкестендіріңіз

Қазақша сөзге сәйкес түрікше атаудың әрпін жазыңыз:

2-жаттығу. Дыбыстық сәйкестік ережесін қолдану

Дыбыстық сәйкестік ережесін пайдаланып, бос орынды толтырыңыз:

3-жаттығу. Ретьпен орналастыру

Дене мүшелерін жоғарыдан төменге қарай ретімен нөмірлеп, әрқайсысының түрікше атауын жазыңыз:

аяқ • бас • қол • кеуде • мойын

1. ________________ — ________________

2. ________________ — ________________

3. ________________ — ________________

4. ________________ — ________________

5. ________________ — ________________

4-жаттығу. Бос орынды толтыру

Бос орынды қорап ішіндегі сөздермен толтырыңыз:

Başım   •   Gözlerim   •   Elim   •   Ayağım   •   Kulaklarım   •   Dişim

1. ______ ağrıyor. (Басым ауырып тұр.)

2. ______ mavi. (Көздерім көк.)

3. ______ büyük. (Қолым үлкен.)

4. ______ küçük. (Аяғым кіші.)

5. ______ iyi duyuyor. (Құлақтарым жақсы естиді.)

6. ______ ağrıyor, dişçiye gitmeliyim. (Тісім ауырады, тіс дәрігеріне баруым керек.)

5-жаттығу. Диалогпен жұмыс

Диалогты оқып, бос орындарды тиісті сөздермен толтырыңыз (baş, boğaz, ateş):

Doktor: Merhaba, nasılsınız? Neyiniz var? (Дәрігер: Сәлеметсіз бе, қалыңыз қалай? Не болды?)

Hasta: Merhaba doktor bey. ______ım çok ağrıyor. (Науқас: Сәлеметсіз бе, дәрігер мырза. Басым қатты ауырады.)

Doktor: Peki, gözleriniz de ağrıyor mu? (Дәрігер: Жарайды, көздеріңіз де ауырады ма?)

Hasta: Hayır, gözlerim iyi. Ama ______ım ağrıyor. (Науқас: Жоқ, көздерім жақсы. Бірақ тамағым ауырады.)

Doktor: Anladım. ______iniz var mı? (Дәрігер: Түсінікті. Қызуыңыз бар ма?)

Hasta: Evet, biraz ______im var. (Науқас: Иә, аздап қызуым бар.)

Doktor: Tamam, size ilaç yazıyorum. Geçmiş olsun! (Дәрігер: Жарайды, сізге дәрі жазып беремін. Жылдам жазылып кетіңіз!)

6-жаттығу. Аударма жаттығуы

Қазақша сөйлемдерді түрік тіліне аударыңыз:

1. Менің басым ауырады. → ________________________________________________

2. Оның көздері қоңыр. → ________________________________________________

3. Біздің қолдарымыз суық. → ________________________________________________

4. Сенің тісің ақ. → ________________________________________________

5. Ол аяғын жаралады. → ________________________________________________

7-жаттығу. Тұрақты тіркестерді сәйкестендіру

Түрікше тұрақты тіркестерді мағынасымен сәйкестендіріңіз:

8-жаттығу. Өзін-өзі сипаттау (Мәтін құрау)

Үлгі мәтінді оқып, содан кейін өзіңізді сипаттап, кемінде 4 сөйлемнен тұратын мәтін жазыңыз:

Үлгі: Benim adım Aygerim. Boyum uzun, saçlarım siyah ve uzun. Gözlerim kahverengi. Kulaklarım küçük.

__________________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________

9-жаттығу. Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беру

Мәтінді оқып, сұрақтарға жауап беріңіз:

«İnsan Vücudu» — İnsan vücudunda birçok organ vardır. Baş, vücudun en üst kısmıdır. Başta gözler, kulaklar, burun ve ağız bulunur. Gövdede kalp, ciğerler ve karaciğer gibi önemli organlar vardır. Kollar ve bacaklar sayesinde hareket ederiz. Sağlıklı olmak için vücudumuza iyi bakmalıyız.

1. Başta hangi organlar var? (Баста қандай мүшелер бар?)
   → ________________________________________________

2. Gövdede hangi önemli organlar bulunur? (Дене қуысында қандай маңызды ағзалар бар?)
   → ________________________________________________

3. Neden vücudumuza iyi bakmalıyız? (Неге денемізге жақсы қарауымыз керек?)
   → ________________________________________________

10-жаттығу. Өзін-өзі тексеру тесті

Дұрыс жауапты белгілеңіз:

1. «Көз» сөзінің түрікшесі: a) kulak    b) göz    c) diş    d) kol

2. «Kalp» сөзінің қазақшасы: a) бауыр    b) өкпе    c) жүрек    d) бас

3. «Тіс» сөзінің түрікшесі: a) diş    b) dil    c) diz    d) dudak

4. «Burun» сөзінің қазақшасы: a) мойын    b) мұрын    c) құлақ    d) иек

5. «Ellerimiz soğuk» сөйлемінің қазақшасы: a) Қолдарымыз ыстық    b) Аяғымыз суық    c) Қолдарымыз суық    d) Басымыз ауырады

6. «Менің» тәуелдік жалғауы: a) -ın    b) -ımız    c) -ım    d) -ları

7. «Ayak» сөзінің қазақшасы: a) қол    b) аяқ    c) бас    d) мойын

8. «Gözü açık» тіркесінің мағынасы: a) көзі ауырады    b) сергек, көреген    c) көзі көк    d) көрмейді

9. «Тырнақ» сөзінің түрікшесі: a) tırnak    b) taban    c) tuz    d) diz

10. «Dişim ağrıyor» сөйлемінің қазақшасы: a) Басым ауырады    b) Тісім ауырады    c) Аяғым ауырады    d) Көзім ауырады

V. ЖАУАПТАР КІЛТІ

1-жаттығу: 1-ә, 2-б, 3-г, 4-в, 5-а, 6-д, 7-ғ, 8-е

• 2-жаттығу: boyun, diş, kaş, burun, diz

• 3-жаттығу: 1) бас — baş, 2) мойын — boyun, 3) кеуде — göğüs, 4) қол — kol, 5) аяқ — ayak

• 4-жаттығу: 1) Başım, 2) Gözlerim, 3) Elim, 4) Ayağım, 5) Kulaklarım, 6) Dişim

• 5-жаттығу (диалог): baş, boğaz, ateş, ateş

• 6-жаттығу: 1) Başım ağrıyor. 2) Onun gözleri kahverengi. 3) Ellerimiz soğuk. 4) Dişin beyaz. 5) Ayağını yaraladı.

• 7-жаттығу: 1-б, 2-г, 3-а, 4-ә, 5-в

• 9-жаттығу: 1) gözler, kulaklar, burun, ağız; 2) kalp, ciğerler, karaciğer; 3) sağlıklı olmak için.

• 10-жаттығу (тест): 1-b, 2-c, 3-a, 4-b, 5-c, 6-c, 7-b, 8-b, 9-a, 10-b

ПАЙДАЛАНыЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977.

2. Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. – Алматы: Ғылым, 1989.

3. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. – М.-Л., 1956.

4. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. – М.: Наука, 1974–2003.

5. Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. – Ankara: TDK Yayınları, 2011.

6. Yeni Hitit 1: Yabancılar için Türkçe Ders Kitabı. – Ankara Üniversitesi TÖMER, 2011.