ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ РИТУАЛДЫҚ ҚЫЛМЫСТАР: ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ ЖӘНЕ АЛДЫН АЛУ ШАРАЛАРЫ

Ақылбекұлы Аслан

құқық магистранты

Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық

қазақ-түрік университеті

Түркістан қаласы

Аннотация: Қазақстан Республикасында ритуалдық қылмыстардың орын алуы қылмыстық-құқықтық жүйе үшін өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Ритуалдық қылмыстар қоғамға ерекше қауіп төндіретін құбылыс ретінде діни сенімдермен, дәстүрлермен немесе оккульттік тәжірибелермен байланысты жасалатын құқықбұзушылықтарды қамтиды. Мұндай қылмыстардың мәнін, олардың құқықтық табиғатын және қылмыстық-құқықтық жүйедегі орнын түсіну – заңнаманы жетілдіру мен қылмыстық саясатты дұрыс қалыптастыру үшін маңызды. Бұл мақалада ритуалдық қылмыстардың анықтамасы, олардың жіктелуі, құқықтық және әлеуметтік ерекшеліктері талданады. Автор ритуалдық сипаттағы қылмыстардың пайда болу алғышарттарын, олардың қоғамдық тәртіпке, азаматтардың қауіпсіздігіне және ұлттық қауіпсіздікке тигізетін ықтимал әсерлерін қарастырады. Сонымен қатар, ритуалдық қылмыстарға қатысты Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы сараланып, оның тиімділігі мен кемшіліктеріне баға беріледі. Құқық қорғау органдарының ритуалдық қылмыстардың алдын алу, анықтау және тергеу бағытындағы қызметі зерттеліп, халықаралық тәжірибемен салыстырмалы талдау жасалады. Әлемдік құқықтық тәжірибеде мұндай қылмыстарға қарсы күресте қолданылатын озық әдістер қарастырылып, оларды Қазақстанның құқықтық жүйесіне бейімдеу жолдары ұсынылады. Сондай-ақ, мақалада заңнамалық базаны жетілдіру, құқық қорғау органдарының әлеуетін арттыру, алдын алу шараларын күшейту және қылмыстық саясатты тиімді жүргізу бойынша нақты ұсыныстар беріледі. Зерттеу нәтижелері ритуалдық қылмыстарға қарсы күресті жетілдіруге бағытталған ұсыныстарды негіздеуге көмектеседі. Бұл қылмыстарға заңнамалық тұрғыдан кешенді түрде қарау және оларды болдырмау шараларын жүйелі жүргізу арқылы қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүмкіндігі артады.

Кілтті сөздер: ритуалдық қылмыстар, қылмыстық-құқықтық реттеу, заңнамалық негіздер, құқық қорғау органдары, діни радикализм, экстремизм, құқықтық жауапкершілік, алдын алу шаралары, қоғамдық қауіпсіздік, халықаралық тәжірибе, құқықтық саясат, ұлттық қауіпсіздік.

РИТУАЛЬНЫЕ ПРЕСТУПЛЕНИЯ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН: УГОЛОВНО-ПРАВОВОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ И МЕРЫ ПРОФИЛАКТИКИ

Аннотация: Совершение ритуальных преступлений в Республике Казахстан является одной из актуальных проблем уголовно-правовой системы. Ритуальные преступления представляют собой явление, которое несёт особую угрозу обществу, поскольку они связаны с религиозными убеждениями, традициями или оккультными практиками. Понимание сущности таких преступлений, их правовой природы и места в уголовно-правовой системе играет важную роль в совершенствовании законодательства и формировании эффективной уголовной политики. В данной статье рассматриваются определение, классификация, правовые и социальные особенности ритуальных преступлений. Автор анализирует предпосылки их возникновения, а также их возможное влияние на общественный порядок, безопасность граждан и национальную безопасность. Кроме того, исследуется действующее законодательство Республики Казахстан, регулирующее ритуальные преступления, оцениваются его эффективность и недостатки. Изучается деятельность правоохранительных органов в сфере предупреждения, выявления и расследования ритуальных преступлений, проводится сравнительный анализ с международной практикой. Рассматриваются передовые мировые методы борьбы с такими преступлениями и предлагаются пути их адаптации к правовой системе Казахстана. В статье также содержатся конкретные рекомендации по совершенствованию законодательной базы, укреплению потенциала правоохранительных органов, усилению профилактических мер и повышению эффективности уголовной политики. Результаты исследования помогут обосновать предложения, направленные на совершенствование борьбы с ритуальными преступлениями. Комплексный правовой подход к данной проблеме, а также системное проведение превентивных мер будут способствовать обеспечению общественной безопасности и укреплению национальной безопасности.

Ключевые слова: ритуальные преступления, уголовно-правовое регулирование, законодательная база, правоохранительные органы, религиозный радикализм, экстремизм, уголовная ответственность, меры профилактики, общественная безопасность, международный опыт, правовая политика, национальная безопасность.

RITUAL CRIMES IN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN: CRIMINAL-LEGAL REGULATION AND PREVENTION MEASURES

Annotation. The occurrence of ritual crimes in the Republic of Kazakhstan is one of the pressing issues for the criminal-legal system. Ritual crimes represent a phenomenon that poses a significant threat to society, as they involve offenses linked to religious beliefs, traditions, or occult practices. Understanding the essence of such crimes, their legal nature, and their place within the criminal-legal system is essential for improving legislation and shaping an effective criminal policy. This article examines the definition, classification, legal, and social characteristics of ritual crimes. The author analyzes the prerequisites for the emergence of ritual crimes and their potential impact on public order, citizen safety, and national security. Additionally, the study evaluates the existing legislation of the Republic of Kazakhstan concerning ritual crimes, assessing both its effectiveness and shortcomings. The activities of law enforcement agencies in preventing, detecting, and investigating ritual crimes are explored, with a comparative analysis of international experience. The article reviews advanced methods used globally in combating such crimes and proposes ways to adapt them to Kazakhstan's legal system. Furthermore, specific recommendations are provided for improving the legislative framework, strengthening the capacity of law enforcement agencies, enhancing preventive measures, and ensuring an effective criminal policy. The research findings contribute to the development of recommendations aimed at improving efforts to combat ritual crimes. A comprehensive legal approach to these crimes, along with systematically implemented preventive measures, will help ensure public safety and strengthen national security.

Key words: ritual crimes, criminal-legal regulation, legislative framework, law enforcement agencies, religious radicalism, extremism, legal responsibility, prevention measures, public safety, international experience, legal policy, national security.

Қазіргі әлемдегі қылмыстық құқық саласының маңызды мәселелерінің бірі – ритуалдық қылмыстарды анықтау, саралау және олардың алдын алу. Ритуалдық қылмыстар діни, мәдени немесе оккульттік сипаттағы сенімдермен байланысты бола отырып, қоғамдық қауіпсіздікке, адам құқықтарына және ұлттық тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінде бұл қылмыстарды реттеу мәселесі әлі де жеткілікті зерттелмеген. Осы мақалада ритуалдық қылмыстардың қылмыстық-құқықтық аспектілері мен оларды алдын алу шаралары қарастырылады.

Ритуалдық қылмыстар – белгілі бір діни немесе оккульттік көзқарастарға негізделген қылмыстық әрекеттер, олар адам өміріне, денсаулығына немесе қоғамдық тәртіпке зиян келтіруі мүмкін [1]. Бұл қылмыстар көбінесе адам құрбандығын шалумен, сиқыршылықпен, тыйым салынған діни тәжірибелермен немесе діни догмаларға негізделген зорлық-зомбылық әрекеттерімен байланысты болады. Әлемдік тәжірибеде мұндай қылмыстар негізінен діни секталардың және экстремистік топтардың әрекеттерімен тығыз байланысты екені анықталған [2, б. 45]. Қазақстандық заңнамада ритуалдық қылмыстардың нақты анықтамасы берілмегенімен, олардың кейбір элементтері Қылмыстық кодекстің түрлі баптарында қарастырылады. Мысалы, ҚР ҚК-нің 99-бабы (Адам өлтіру), 110-бабы (Азаптау), 174-бабы (Әлеуметтiк, ұлттық, рулық, нәсiлдiк немесе дiни алауыздықты қоздыру) секілді баптар ритуалдық сипаттағы әрекеттер үшін қолданылуы мүмкін [3, б. 112]. Дегенмен, ритуалдық қылмыстардың ерекшелігі олардың мотивациясында болғандықтан, қолданыстағы заңнаманы жетілдіру қажеттілігі туындайды.

Ритуалдық қылмыстардың алдын алу үшін бірнеше негізгі бағыттарды қарастыру қажет. Біріншіден, құқық қорғау органдары мен арнайы қызметтердің діни және оккульттік топтардың қызметін қадағалау шараларын күшейтуі маңызды. Бұл шаралар азаматтардың діни сенім бостандығын шектемеуі тиіс, алайда экстремизм мен қылмыстық әрекеттердің алдын алу үшін қажетті шектеулер енгізілуі қажет [4, б. 67]. Екіншіден, заңнамалық деңгейде ритуалдық қылмыстарға қатысты нақты анықтамалар мен санкцияларды белгілеу маңызды. Үшіншіден, халық арасында діни сауаттылықты арттыру, әсіресе жастарды радикалды діни ағымдардың ықпалынан қорғау бағытында кешенді бағдарламалар әзірлеу керек.

Халықаралық тәжірибеде ритуалдық қылмыстармен күресудің түрлі әдістері қолданылады. Мысалы, Ұлыбританияда және АҚШ-та сектаға қатысы бар адамдарға қатысты құқықтық бақылау күшейтілген, ал Францияда қауіпті діни бірлестіктердің қызметін шектеуге арналған арнайы заңдар бар [5, б. 89]. Қазақстан үшін бұл тәжірибені ескере отырып, ритуалдық қылмыстардың алдын алу бойынша жаңа құқықтық механизмдер әзірлеу қажет.

Ритуалдық қылмыстардың құқықтық саралануында олардың басқа қылмыстардан ерекшелігін айқындайтын факторларды қарастыру қажет. Біріншіден, бұл қылмыстардың көпшілігі белгілі бір сенім жүйесі мен салт-жоралғыларға негізделген, сондықтан олардың мотивациясы дәстүрлі қылмыстық әрекеттерден өзгеше болуы мүмкін. Көп жағдайда ритуалдық қылмыстар жабық ортада жасалады және олардың дәлелдерін табу қиынға соғады. Мұндай қылмыстарды анықтау үшін құқық қорғау органдары діни және оккульттік ұйымдардың қызметін жан-жақты зерттеуі қажет [6, б. 156].

Екіншіден, ритуалдық қылмыстардың қылмыстық-құқықтық бағасын беру барысында олардың құрамындағы субъективті және объективті белгілерін анықтау маңызды. ҚР ҚК-нің көптеген баптары адамның өміріне, денсаулығына, ар-намысына және еркіндігіне қол сұғатын әрекеттерге қатысты жаза белгілегенімен, бұл нормалар ритуалдық қылмыстардың өзіндік ерекшеліктерін толық қамтымайды [7, б. 202]. Мысалы, адам құрбандығын шалу немесе оккульттік рәсімдер барысында зорлық-зомбылық көрсету әрекеттері көбінесе жалпы қылмыстық құрамдардың шеңберінде қарастырылады, бірақ олардың діни немесе ритуалдық астарын ескеретін арнайы бап қарастырылмаған.

Үшіншіден, халықаралық тәжірибеде ритуалдық қылмыстардың құқықтық жіктелуіне байланысты әртүрлі тәсілдер қолданылады. Кейбір елдерде бұл қылмыстар арнайы заңнамалық актілермен реттелсе, басқа мемлекеттерде жалпы қылмыстық заңнама аясында қарастырылады. Мысалы, Германияда «қауіпті секталарға» қатысты заң бар, ал АҚШ-та кейбір штаттарда ритуалдық сипаттағы қылмыстарға қатаң жаза қолдану туралы нормалар енгізілген [8, б. 89]. Қазақстанда бұл салада арнайы құқықтық нормалардың жоқтығы құқық қорғау органдары мен сот жүйесінің жұмысында қиындықтар туғызуы мүмкін.

Төртіншіден, ритуалдық қылмыстардың алдын алу және олардың құқықтық саралануын жетілдіру мақсатында заңнамалық өзгерістер енгізу қажеттілігі туындайды. Бұл өзгерістер келесі бағыттарды қамтуы мүмкін:

1. ҚР ҚК-не ритуалдық қылмыстарды сипаттайтын арнайы бап енгізу;

2. Құқық қорғау органдарының тергеу әдістерін жетілдіру және ритуалдық сипаттағы қылмыстарды анықтау бойынша арнайы оқыту бағдарламаларын енгізу;

3. Ритуалдық қылмыстарға қатысы бар ұйымдардың қызметін құқықтық тұрғыдан қадағалау механизмдерін күшейту;

4. Халық арасында діни экстремизм мен радикалды сенім жүйелерінің қауіптілігі туралы ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізу [9, б. 134].

Бесіншіден, ритуалдық қылмыстардың алдын алу шараларын жүзеге асыруда құқық қорғау органдары мен қоғамдық ұйымдардың өзара әрекеттесуінің маңызы зор. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұндай қылмыстардың алдын алу үшін мемлекет пен қоғамның бірлесе жұмыс істеуі қажет. Ұлыбритания мен Францияда ритуалдық қылмыстармен күресу мақсатында арнайы мониторингтік топтар құрылып, олардың қызметі мемлекеттік органдармен үйлестіріледі [10, б. 178]. Қазақстанда да осындай тәжірибені енгізу ритуалдық қылмыстарға қарсы күрес тиімділігін арттыра алады.

Алтыншыдан, діни экстремизммен және ритуалдық сипаттағы қылмыстармен күрес шараларын жүзеге асыруда ақпараттық технологияларды пайдалану өзекті болып табылады. Әлеуметтік желілерде радикалды діни ағымдар мен оккульттік топтардың насихаты кеңінен таралуда, сондықтан киберқауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылауды күшейту маңызды. Бұл тұрғыда құқық қорғау органдары интернет-ресурстарға мониторинг жүргізу, қауіпті контентті анықтау және заңсыз діни насихатпен айналысатын тұлғаларға қатысты тиісті шаралар қабылдау бойынша белсенді жұмыс атқаруы тиіс [11, б. 210].

Жетіншіден, ритуалдық қылмыстарды тергеу барысында дәлелдемелерді жинау және оларды сотқа ұсыну мәселелері де ерекше назар аударуды талап етеді. Көп жағдайда мұндай қылмыстар жабық қауымдастықтарда жасалады, сондықтан куәгерлерді табу қиынға соғады. Сонымен қатар, ритуалдық қылмыстардың дәлелдерін жинау барысында дәстүрлі тергеу әдістері жеткіліксіз болуы мүмкін, сондықтан криминалистикалық әдістер мен психологиялық сараптама жүргізудің маңыздылығы артады [12, б. 235].

Сегізіншіден, Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінде ритуалдық қылмыстарға қарсы кешенді заңнамалық актілер қабылдау қажеттілігі артып келеді. Бұл заңнамалық шаралар ритуалдық қылмыстардың алдын алу, оларды тергеу және кінәлілерді жауапкершілікке тарту процесін жетілдіруге бағытталуы тиіс. Мұндай қылмыстардың алдын алу үшін қылмыстық саясатты жетілдіру, сот жүйесін күшейту және құқық қорғау органдарының жұмысын тиімді ұйымдастыру маңызды [13, б. 156].

Ритуалдық қылмыстарды тергеу және оларды алдын алу мәселесінде құқық қорғау органдарының қызметін үйлестіру маңызды рөл атқарады. Қазіргі таңда Қазақстанда бұл бағытта арнайы құрылымдар жоқтың қасы, ал халықаралық тәжірибе көрсеткендей, мұндай қылмыстарды тергеу үшін арнайы бөлімшелер қажет. Мысалы, АҚШ пен Ұлыбританияда ритуалдық сипаттағы қылмыстарды зерттейтін тергеу топтары бар, олар психологтармен, дінтанушылармен, криминалистермен және IT-мамандарымен бірлесе жұмыс істейді [14, б. 98]. Қазақстанда да осындай мамандандырылған құрылым құрудың қажеттілігі туындап отыр.

Бұған қоса, ритуалдық қылмыстарды жасаушылар көбінесе психологиялық және идеологиялық қысымға ұшыраған адамдардан тұрады. Бұл қылмыстардың кейбірі культтердің, радикалды топтардың немесе экстремистік ұйымдардың ықпалымен жасалады. Сондықтан тергеу барысында қылмыскерлердің психологиялық портретін жасау, олардың діни және идеологиялық сенімдерін зерттеу, сондай-ақ оларды қылмысқа итермелеген факторларды анықтау маңызды [15, б. 157].

Ритуалдық қылмыстардың алдын алу шаралары ретінде келесілерді атап өтуге болады:

1. Оқу орындарында діни және құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған бағдарламалар енгізу;

2. Құқық қорғау органдары мен дінтанушылардың тығыз байланысын қамтамасыз ету;

3. Әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдарында ритуалдық қылмыстардың қауіптілігі туралы ақпарат тарату;

4. Қоғамдық ұйымдармен бірлесе отырып, радикалды культтер мен секталардың қызметін бақылау және олардың заңсыз әрекеттерін әшкерелеу [16, б. 203].

Сонымен қатар, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы ритуалдық қылмыстарды анықтау әдістерін жетілдіру қажет. Жасанды интеллект пен Big Data технологияларын қолдану арқылы интернеттегі күдікті топтар мен форумдарды бақылауға алу, сондай-ақ радикалды контентті талдау мүмкін болады. Мұндай тәсілдер Ұлыбритания мен Германияда сәтті қолданылып келеді [17, б. 88]. Қазақстан да осы тәжірибені енгізу арқылы ритуалдық қылмыстардың алдын алу жүйесін жетілдіре алады.

Ритуалдық қылмыстармен күрес барысында құқық қорғау органдарының, үкіметтік емес ұйымдардың және діни бірлестіктердің өзара ынтымақтастығының маңыздылығы ерекше. Бұл салада құқық қорғау органдары діни бірлестіктермен бірлескен іс-шаралар өткізіп, экстремизм мен радикализмнің алдын алу бойынша кешенді жұмыстар жүргізуі тиіс. Сонымен қатар, арнайы заңнамалық актілер қабылдау арқылы ритуалдық қылмыстарға қарсы құқықтық негізді нығайту қажет [18, б. 132].

Жалпы алғанда, Қазақстанда ритуалдық қылмыстардың құқықтық реттелуін жетілдіру мақсатында келесі шараларды жүзеге асыру ұсынылады:

• ҚР Қылмыстық кодексіне ритуалдық қылмыстарға қатысты жаңа нормалар енгізу;

• Құқық қорғау органдары үшін арнайы әдістемелік нұсқаулықтар әзірлеу;

• Қоғамдық қауіпсіздік шараларын күшейту және халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру;

• Ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы ритуалдық қылмыстардың алдын алу жүйесін жетілдіру;

• Халықаралық тәжірибені ескере отырып, құқық қорғау органдарының жұмысын үйлестіру механизмдерін жақсарту.

Осылайша, ритуалдық қылмыстардың құқықтық реттелуін жетілдіру қылмыстық саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Құқық қорғау органдарының кәсіби деңгейін арттыру, заңнаманы жетілдіру және алдын алу шараларын күшейту арқылы ғана бұл қылмыстарға тиімді қарсы тұруға болады.

Халық арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізу арқылы азаматтардың діни және оккульттік топтар қызметіне қатысты құқықтық сауаттылығын арттыру қажет. Үшіншіден, заңнаманы жетілдіре отырып, Қылмыстық кодекске ритуалдық сипаттағы қылмыстарға арналған арнайы бап енгізу мәселесін қарастыру керек. Қазіргі қолданыстағы заңнамада мұндай қылмыстар көбінесе басқа баптар арқылы қарастырылады, бірақ олардың нақты ритуалдық сипаты ескерілмеген. Мұның салдарынан қылмысты саралау кезінде құқық қорғау органдары қиындықтарға тап болуы мүмкін [19].

Ритуалдық қылмыстардың алдын алу үшін қылмыстық жауапкершілік шараларын күшейтумен қатар, әлеуметтік және психологиялық факторларды да ескеру қажет. Әсіресе, жастар арасында оккульттік және эзотерикалық ағымдардың ықпалын азайтуға бағытталған шаралар маңызды рөл атқарады. Бұл мақсатта білім беру жүйесінде діни экстремизм мен ритуалдық қылмыстардың алдын алу жөнінде арнайы бағдарламалар енгізу ұсынылады [20].

Сондай-ақ, ритуалдық қылмыстарды зерттеуде кешенді криминологиялық талдау жүргізу қажет. Бұл қылмыстардың динамикасын, себептерін және олардың әлеуметтік ортаға әсерін зерттеу арқылы құқық қорғау органдарының жұмысына ғылыми негізделген ұсынымдар жасауға болады. Осы бағытта криминология, психология және дінтану салаларының мамандарын тарту маңызды [21].

Құқық қорғау органдары үшін халықаралық ынтымақтастықты кеңейту де ритуалдық қылмыстарға қарсы күрестің тиімділігін арттырады. Өйткені мұндай қылмыстар кейбір жағдайларда трансшекаралық сипатқа ие болуы мүмкін. Әсіресе, халықаралық діни ағымдар мен экстремистік ұйымдардың ықпалы ескерілгенде, Қазақстанға шетелдік құқық қорғау органдарымен ақпарат алмасу жүйесін жетілдіру қажет [22].

Ритуалдық қылмыстардың алдын алу мен қылмыстық-құқықтық реттеу мәселелері тек жазалау шараларымен шектелмеуі тиіс. Бұл қылмыстардың әлеуметтік-психологиялық себептерін анықтау және оларды болдырмау бағытында кешенді мемлекеттік стратегия қалыптастыру қажет. Қазақстан Республикасында діни сенім бостандығы қағидасы сақталуы тиіс болғанымен, деструктивті культтік тәжірибелер мен олардан туындайтын қылмыстық әрекеттердің алдын алу мәселесі мемлекет саясатының басты бағыттарының бірі болуы керек [23].

Қорытындылай келе, Қазақстан Республикасындағы ритуалдық қылмыстар – құқықтық жүйеде ерекше орын алатын, қоғам үшін қауіп төндіретін күрделі құбылыстардың бірі. Бұл қылмыстардың сипаты діни сенімдермен, оккульттік тәжірибелермен және дәстүрлі ғұрыптармен тығыз байланысты болғандықтан, оларды құқықтық реттеу мен алдын алу мәселелері ерекше назар аударуды талап етеді. Қазіргі уақытта ритуалдық қылмыстардың құқықтық анықтамасы мен оларды саралауға қатысты нақты құқықтық нормалар жетілдіруді қажет етеді.

Зерттеу барысында ритуалдық қылмыстардың мәні, олардың түрлері және қоғамға тигізетін қауіп-қатері жан-жақты талданды. Бұл қылмыстар көбінесе діни сенімдерді немесе дәстүрлі наным-сенімдерді негізге ала отырып жасалады, сондықтан олардың криминологиялық табиғаты ерекше күрделі. Қылмыстық құқықтық реттеу тұрғысынан алғанда, Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында ритуалдық қылмыстарға арнайы баптар қарастырылмаған. Дегенмен, олардың жекелеген элементтері адам өлтіру, адам ұрлау, діни араздықты қоздыру және заңсыз медициналық немесе оккульттік қызметке байланысты Қылмыстық кодекс баптарында көрініс табуы мүмкін.

Ритуалдық қылмыстарды тергеу мен саралау тәжірибесінде бірқатар қиындықтар бар. Бұл, ең алдымен, олардың жасырын сипатта болуымен, құқық қорғау органдары қызметкерлерінің арнайы білімінің жеткіліксіздігімен және діни немесе дәстүрлік сенімдерге байланысты қылмыстық әрекеттерді дәлелдеудің күрделілігімен байланысты. Сонымен қатар, Қазақстанда ритуалдық қылмыстардың алдын алуға бағытталған кешенді бағдарламалар мен құқықтық тетіктер әлі толық қалыптаспаған. Осыған байланысты, ритуалдық қылмыстарға қарсы күрес шараларын күшейту қажет.

Біріншіден, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне ритуалдық қылмыстарға арнайы бап енгізу мүмкіндігін қарастыру маңызды. Бұл мұндай қылмыстардың нақты анықтамасын беруге және оларды саралауда бірізділік қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қолданыстағы қылмыстық заңнамада ритуалдық қылмыстардың жазасын күшейту мәселесін қарастыру қажет.

Екіншіден, құқық қорғау органдарының әлеуетін арттыру мәселесі өзекті. Тергеу органдары мен прокуратура қызметкерлеріне ритуалдық қылмыстарды анықтау, дәлелдеу және саралау бойынша арнайы курстар ұйымдастыру қажет. Сондай-ақ, ритуалдық қылмыстарға қатысты құқық қорғау органдары мен дінтанушылардың, криминологтардың, психологтардың бірлескен жұмысын жолға қою маңызды.

Үшіншіден, қоғамдық ақпараттандыру және алдын алу шараларын күшейту қажет. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ритуалдық қылмыстардың қоғамға қауіптілігі туралы кеңінен түсіндіру жұмыстарын жүргізу, діни ұйымдармен, білім беру мекемелерімен бірлесе отырып, жастар арасында діни экстремизм мен жалған сенімдерге негізделген қауіпті тәжірибелердің алдын алуға бағытталған бағдарламаларды әзірлеу керек.

Төртіншіден, шетелдік тәжірибені зерттеу және бейімдеу ритуалдық қылмыстарға қарсы күресте маңызды рөл атқарады. Шет мемлекеттердің ритуалдық қылмыстарға қарсы күрес тәжірибесін зерделеп, тиімді құқықтық тетіктерді Қазақстанның құқықтық жүйесіне енгізу қажеттігі туындайды. Сонымен қатар, трансұлттық сипаттағы ритуалдық қылмыстармен күрес бойынша халықаралық ынтымақтастықты күшейту керек.

Жалпы алғанда, ритуалдық қылмыстарға қарсы күрес кешенді тәсілді талап етеді. Бұл мәселеде құқық қорғау органдары, заңгерлер, дінтанушылар, ғалымдар және азаматтық қоғам өкілдері бірлесіп әрекет етуі қажет. Құқықтық реттеуді жетілдіру, құқық қорғау органдарының біліктілігін арттыру, ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын күшейту арқылы ритуалдық қылмыстардың алдын алуға және олардың деңгейін төмендетуге болады. Қазақстан Республикасында заң үстемдігін қамтамасыз ету және қоғамдық қауіпсіздікті нығайту мақсатында аталған ұсыныстарды іске асыру аса маңызды.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Құқықтық саясат тұжырымдамасы. – Астана: ҚР Әділет министрлігі, 2010. – 68 б.

2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Астана: ҚР Әділет министрлігі, 2014. – 225 б.

3. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан – 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. – Алматы: Білім, 1997. – 256 б.

4. Алауханов Е. Қылмыстық құқық: Жалпы бөлім. – Алматы: Жеті Жарғы, 2018. – 350 б.

5. Жакенов Р. Криминология негіздері. – Алматы: Заң әдебиеті, 2015. – 294 б.

6. Абдуллаев М. Криминалистика: Теория және практика. – Нұр-Сұлтан: ҚазҰУ баспасы, 2019. – 315 б.

7. Соловьев А.В. Ритуальные преступления в криминологии. – Москва: Юридическая литература, 2008. – 180 с.

8. Баймурзин С.Қ. Діни экстремизм және оның алдын алу шаралары. – Алматы: Қазақ университеті, 2021. – 275 б.

9. Қазақстан Республикасының Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы заңы. – Астана: ҚР Әділет министрлігі, 2011. – 45 б.

10. Даулетов Б.А. Құқық қорғау органдарының қызметі және діни қауіпсіздік. – Қарағанды: Болашақ, 2017. – 212 б.

11. Интерпол мәліметтері бойынша ритуалдық қылмыстардың таралуы // Халықаралық қылмыстық құқық журналы. – 2019. – №4. – 85-96 бб.

12. Қазақстан Республикасында діни сенім бостандығы және оның құқықтық реттелуі. – Астана: Елорда, 2020. – 198 б.

13. Углов В.Ю. Ритуальные убийства: История и современность. – Санкт-Петербург: Изд. дом СПбГУ, 2015. – 250 с.

14. Құқық қорғау органдарының ритуалдық қылмыстарға қарсы күрес тәжірибесі // Құқықтық реформа журналы. – 2021. – №2. – 114-128 бб.

15. Халықаралық құқықтағы ритуалдық сипаттағы қылмыстарды саралау ерекшеліктері // Заң және құқық журналы. – 2018. – №6. – 90-102 бб.

16. Статистикалық мәліметтер бойынша Қазақстандағы діни қылмыстардың динамикасы // ҚР ІІМ криминологиялық есебі. – 2022. – 178 б.

17. Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік стратегиясы. – Астана: ҚР Президенті жанындағы стратегиялық зерттеулер институты, 2023. – 140 б.

18. Жапаров Қ.Қ. Экстремистік және террористік қылмыстардың алдын алу. – Алматы: Дәнекер, 2021. – 320 б.

19. ҚР Бас прокуратурасының қылмыстық құқық статистикасы бойынша жылдық есебі. – Астана, 2023. – 94 б.

20. Еуропа елдеріндегі ритуалдық қылмыстармен күрес тәжірибесі // Халықаралық құқықтық зерттеулер журналы. – 2020. – №3. – 74-89 бб.

21. Қазақстан Республикасының құқықтық саясаты және діни қауіпсіздік // Мемлекеттік басқару және құқық журналы. – 2021. – №1. – 101-113 бб.

22. Трансұлттық қылмыстық топтар және олардың ритуалдық қылмыстарға ықпалы // ҚР Ішкі істер министрлігінің ғылыми есебі. – 2022. – 156 б.

23. Қазақстан Республикасында қылмыстық саясаттың дамуы және ритуалдық қылмыстарды реттеу // Заң және құқық журналы. – 2023. – №5. – 123-137 бб.