Тақырыбы: «Қазақстанның елді мекендерінің атаулары (топонимикасы) — тарихи жадының көрінісі»

Зерттеу жұмысы Қазақстан аумағындағы жер-су және елді мекен атауларының этимологиясын, олардың тарихи оқиғалармен және халықтың рухани құндылықтарымен байланысын зерделеуге арналған. Жоба аясында топонимдердің тек географиялық нысан емес, ұлттық код пен тарихи жадыны сақтаушы маңызды дереккөз екендігі негізделген.

• Зерттеу нысаны: Қазақстанның байырғы және қазіргі елді мекен атаулары.

• Мақсаты: Топонимдердің мағыналық құрылымын талдау арқылы олардың тарихи сабақтастықтағы рөлін анықтау.

• Нәтижесі: Жергілікті атаулардың тарихи шындықты қалпына келтірудегі және жас ұрпақтың отансүйгіштік сезімін оятудағы маңызы дәлелденді.

КІРІСПЕ

Жобаның өзектілігі. Кез келген халықтың басынан кешкен тарихы, тұрмыс-салты мен дүниетанымы оның жер-су атауларында хатталған. Топонимика — жай ғана географиялық атаулар жиынтығы емес, ол — ұлттың «тілдік мұрағаты», бабалардың кейінгі ұрпаққа қалдырған аманаты. Қазақстанның байтақ даласындағы әрбір тау, өзен мен елді мекен атауының астарында сан ғасырлық оқиғалар мен аңыздар жатыр.

Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық кодты сақтау мәселесі алдыңғы орынға шықты. Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» мақалаларында атап көрсетілгендей, тарихи жер-су атауларын қалпына келтіру мен оларды ғылыми тұрғыдан зерделеу — мемлекеттік идеологияның маңызды бағыты. Сондықтан, еліміздің елді мекендерінің атауларын тарихи жадының көрінісі ретінде зерттеу бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.

Зерттеу нысаны: Қазақстан аумағындағы елді мекен атаулары (ойконимдер), олардың пайда болу тарихы мен лексика-семантикалық құрылымы.

Зерттеу пәні: Елді мекен атауларының тарихи жадыны сақтаудағы және ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы рөлі.

Зерттеудің мақсаты: Қазақстан топонимдерінің тарихи-мәдени астарын ашып, олардың ұлттық тарихты танып-білудегі құнды дереккөз екендігін ғылыми негізде дәлелдеу.

Зерттеудің міндеттері:

• Топонимика ғылымының теориялық негіздерін зерделеп, «тарихи жады» мен «жер-су атаулары» арасындағы байланысты анықтау;

• Қазақстанның түрлі аймақтарындағы елді мекен атауларының этимологиясына (шығу төркініне) талдау жасау;

• Кеңестік кезеңдегі идеологиялық атаулар мен ежелгі тарихи атаулардың аражігін ажырату;

• Жергілікті топонимдерге қатысты халық арасында сақталған аңыз-әпсаналарды жинақтап, олардың тарихи негізін тексеру.

Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер біз елді мекен атауларының түпкі мағынасын түсініп, олардың тарихи негізін аша алсақ, бұл тек географиялық білімімізді ғана емес, ұлттық тарихымыздың «ақ таңдақтарын» толтыруға және отансүйгіштік рухты нығайтуға мүмкіндік береді.

Зерттеу әдістері:

1. Сипаттамалы әдіс: Топонимдердің мағынасын түсіндіру.

2. Салыстырмалы-тарихи әдіс: Атаулардың уақыт өте келе қалай өзгергенін зерделеу.

3. Этимологиялық талдау: Сөздердің төркінін қазу.

4. Картографиялық әдіс: Атаулардың таралу аймағын анықтау.

Жобаның құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі негізгі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

«Жалпы, бізде топонимика әлі де болса онша дамымай келеді ғой деймін. Қазақстандағы барлық жер атауларының сөздігін шығарып, қай атау қандай жағдайда, қандай мағынамен қойылған, ол сөздің түпкі түрі қандай болған дегенді ғылыми тұрғыдан анықтап, көрсету керек.Жеріңе қойылған ат еліңнің ұрпақтарға қалдырып кеткен хаты сияқты ғой» («Егемен Қазақстан», 14.10.2011 ж.) Н.Ә.Назарбаев

Топонимдер — халықтың өткен өмірінің куәгері

Топонимика – жер-су, елді мекен атауларының шығуы мен пайда болуын (этимологиясын), мағынасын, құрылымының дамуын, таралу аймағын, қазіргі жағдайын, грамматикалық, фонетикалық пішінін, жазылуы мен екінші бір тілде берілуін зерттейтін ғылыми сала. Бұл гректің «топос» – орын, жер, «онома» – атау деген екі сөзінен тұрады, яғни жер-су атаулары деген сөз. Қазақ топонимикасының басты ерекшелігі — оның суреттемелілігі мен дәлдігінде. Халқымыз жер бедеріне қарап атау беру арқылы сол жердің табиғатын сипаттап қана қоймай, тарихын да хаттап кеткен.Гидронимдер (Су атаулары): Ертіс, Есіл, Жайық сияқты өзен атаулары көне түркі дәуірінен сыр шертеді. Мысалы, Ертіс (Эрдиш) — «ерікті ағыс», «еркін өзен» деген мағынаны білдіруі мүмкін.Ойконимдер (Елді мекен атаулары): Көбіне сол жерді мекен еткен тұлғаларға немесе ру-тайпаларға байланысты қойылған.Мысалы: Қарағанды — қараған бұтасының көптігінен, Ақтөбе — географиялық ерекшелігіне (ақ түсті төбе) байланысты.

Тарихи оқиғалардың топонимдердегі таңбасы

Қазақстан картасы — бұл үлкен тарихи кітап. Кейбір атаулар заманауи карталарда сақталмаса да, халық жадында «тарихи топоним» ретінде өмір сүреді.Жоңғар шапқыншылығы кезеңі:«Аңырақай» шайқасы өткен жер — жоңғарлардың жеңіліп, «аңырап» қалған жері ретінде тарихта қалды.«Қалмаққырылған» (Ұлытау өңірінде) — бұл атаулар нақты тарихи жеңістің ескерткіші іспеттес.Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалар:Тараз, Отырар, Сайрам, Түркістан — бұл атаулар орта ғасырлардағы мәдениет пен сауданың гүлденгенін, ислам өркениетінің келгенін көрсетеді.Түркістан — «Түріктер мекені» деген мағынаны беріп, күллі түркі әлемінің рухани орталығы екенін айқындайды.

Отарлау және кеңестік кезеңдегі топонимикалық өзгерістер

Жобаның бұл бөлімінде атаулардың қалай «идеология құралына» айналғанын жазу маңызды.Патшалық Ресей кезеңі: Қазақ жеріндегі бекіністердің салынуымен Верный (Алматы), Петропавловск (Қызылжар), Павлодар (Кереку) сияқты орысша атаулар пайда болды.Кеңес өкіметі: Жер-су атаулары коммунистік идеологияға бағындырылды. Одақ көлемінде кездесетін бірсарынды атаулар қаптады: Ленин, Киров, Советское, Комсомол. Бұл — халықтың тарихи жадын өшірудің бір жолы еді.Тәуелсіздік кезеңі (Реноминация): Ескі атауларды қайтару — тарихи әділеттіліктің салтанат құруы.

Гурьев → Атырау

Целиноград → Астана

Семипалатинск → Семей

Атаудың түрі,Мысалдар,Тарихи-мағыналық астары

Антропотопоним,"Абай, Шоқан, Жамбыл",Белгілі тұлғаларға құрмет ретінде берілген атаулар.

Ороним,"Алатау, Мұғалжар, Тарбағатай",Таулы аймақтардың табиғи болмысы мен орналасуы.

Этнотопоним,"Наймансүйек, Қоңырат",Белгілі бір ру немесе тайпаның қоныстанған жері.

Топонимдер, яғни жер-су аттары, негізінен үш бағытта: семантикасы (мағынасы); жасалужолдары; этимологиясы тұрғысынан зерттеледі 1989 жылға дейін оқтыноқтын қайта басылып шыққан бұрынғы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Әкімшілік-аумақтық бөліну»атты анықтамалығында 10,8 мыңға жуық әкімшілікаумақтық бірліктер мен елді мекендердің атаулары жинақталды.

Жер-су аттары дегеніміздің өзі ертеде сол атырапта өмір сүрген халықтың сөйлеу

тілінің қалдықтары. Ол халықтар мейлі жойылып кетсін немесе бөтен өңірге ауып,

олардың орнына басқалар келсін, бәрібір топонимдер жойылмай ғасырдан-ғасырға

өмір сүре береді. Топонимика сол жерде өткен және өзінің иесі болып табылатын

халықтың тарихи сырын, аты-жөнін ажыратумен бірге оның этнографиялық шегін де ажыратады Жер бедерлеріне байланысты табиғи қасиеттеріне орай

қалыптасқан топонимдердің мысалы ретінде Айыртау, Ақшатау, Желтау, Сарытау, Найзақара, Қызыладыр, Көкшетау, Қызылтау, Шыңғыстау, Керегетас сияқты атауларды келтіруге болады. Желтау – тау жоталарынан қысы-жазы үнемі жел соғып тұруы себебінен аталған болса керек. Найзақара – жазық ортасында найзадай шошайып,

алыстан қарайып көрінеді. Сарытау – жылдың төрт мезгілінде де өзгермей, өсімдіктердің бірқалыпты сары түсті болып тұруынан.

Барлық ғұмырын Жезқазған өңірінде кен барлау саласында өткізген Қанышты

сол аймақтағы жер-су, тауқыраттың аттары өзінің геологиялық ізденісіндегі,

минералды пайдалы қазбалардың аттарымен байланысты болғандығы ерекше таңғалдырды. Мысалға алатын болсақ: Майтөбе, Кенді, Ақтау, Борлықтау, Жезқазған, Жезді, Қорғасын, Көмірлі, Мысбұлақ, Алтынбел, Сужанар... Бір ғажабы осынау жерлердің бәрінен аттарына сай кен шыққан.

Ономастика – тіл білімінің жалқы есімдерді, олардың пайда болуы мен өзгеріуінің тарихын зерттейтін бөлім. Грек тілінен аударғанда «атаулар беретін өнер»деген ұғымды білдіреді. Осы ономастиканың өзі бірнеше бөлімдерді қамтиды: топонимика – географиялық нысандардың атауларын, олардың туындау, өзгеру, жұмыс істеу заңдылықтарын зерделейтін ономастика бөлімі; антропонимика – адамдардың (жалқы) есімдерін зерделейтін ономастика бөлімі; ойконим – топонимнің түрі, елді мекендердің (ауыл, кент, қала) атаулары; короним – топонимнің түрі, әкімшілік-аумақтық бірліктердің атаулары және тағы сол сияқты.

ҚОРЫТЫНДЫ

«Қазақстанның елді мекендерінің атаулары — тарихи жадының көрінісі» атты ғылыми зерттеу жұмысын қорытындылай келе, келесідей маңызды тұжырымдарға табан тірейміз:

1. Топонимика — ұлттық тарихтың «алтын кілті»

Зерттеу барысында анықталғандай, топонимдер тек картадағы белгілер емес, олар — халықтың өткенінен сыр шертетін тірі шежіре. Қазақ даласындағы әрбір атау (Аңырақай, Ұлытау, Түркістан және т.б.) белгілі бір тарихи кезеңді, саяси оқиғаны немесе этностық құрамның қозғалысын айқындайды. Жер-су атаулары арқылы біз жазба деректерде кездеспейтін көптеген тарихи ақпараттарды қалпына келтіруге мүмкіндік алдық.

2. Атаулардың семантикалық және этномәдени сипаты

Қазақстан топонимиясының негізін халқымыздың көшпелі тұрмыс-салты, географиялық ортаны тану ерекшелігі және дүниетанымы құрайды. Зерттеу нәтижесі көрсеткендей:Географиялық атаулар жердің табиғи ресурстарын (су көздері, жайылымдар) сипаттайды;

Антропотопонимдер ел қорғаған батырлар мен би-шешендердің есімін мәңгілікке қалдырған;

Этнотопонимдер қазақ ру-тайпаларының орналасу картасын айқындайтын нақты дереккөз болып табылады.

3. Идеологиялық трансформация және тарихи әділеттілік

Жұмыс барысында патшалық Ресей және кеңестік кезеңдердегі топонимиялық саясатқа талдау жасалды. Отарлау кезеңіндегі жасанды атаулардың халықтың тарихи жадын өшіруге бағытталғаны дәлелденді. Сондықтан, Тәуелсіздік алғаннан кейін басталған реноминация (қайта атау) процесі — бұл жай ғана атау ауыстыру емес, бұл — ұлттық рухты жаңғырту және тарихи әділеттілікті орнату жолындағы маңызды қадам.

4. Практикалық ұсыныстар мен жобаның маңызы

Зерттеу нәтижелерін негізге ала отырып, мынадай ұсыныстарды алға тартамыз:Елді мекен атауларын өзгерту барысында оның этимологиялық негізін және жергілікті халықтың тарихи танымын ескеру қажет;Топонимикалық деректерді мектеп бағдарламасындағы «Өлкетану» және «Қазақстан тарихы» пәндеріне қосымша материал ретінде енгізу — жас ұрпақтың отансүйгіштік сезімін арттырады;Цифрландыру дәуірінде Қазақстанның интерактивті топонимикалық картасын (тарихи анықтамасымен бірге) жасау қажеттілігі туындап отыр.

Түйін сөз:Жер-су атаулары — бұл біздің мемлекетіміздің іргетасы, ұлттық бірегейлігіміздің символы. «Жерінің аты — елінің хаты» дегендей, бабалар қалдырған топонимикалық мұраны көздің қарашығындай сақтау, зерттеу және болашақ ұрпаққа бұрмаланбаған таза күйінде жеткізу — әрбір қазақстандықтың азаматтық борышы.Осы зерттеу жұмысы Қазақстан топонимикасының тарих ғылымындағы алар орнын айқындап, оны рухани жаңғырудың басты құралы ретінде қарастыруға толық негіз береді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. (9-том, Ономастика және Топонимика тараулары). – Алматы, 2007.

2. Жанұзақ Т. «Қазақ ономастикасының атаулары мен терминдерінің сөздігі». – Алматы, 2006.

3. Махмұт Қашқари. «Диуани лұғат ат-түрік» (Түрік тілдерінің сөздігі). – Алматы: Хант, 1997.

Электронды ресурстар

4. Ekisatu.kz — Қазақстанның ономастикалық картасы және электронды базасы.

5. National Digital History (e-history.kz) — Қазақстан тарихы порталының «Топонимика» айдары.

6. Adebiportal.kz — Қазақ әдебиеті мен мәдениетіне қатысты жер-су атауларының жинақтары.