Қазақтың халық әндері – ұлттық рухтың айнасы

Тлепова Айзада Ерхауовна

Бөкей ордасы ауданы білім беру бөлімі

Балалар музыка мектебінің қазақ музыка әдебиеті пәнінің мұғалімі

Кіріспе

Қазақ халқының музыкалық мәдениетінде халық әндерінің орны ерекше. Халық әндері – ғасырлар бойы қалыптасқан, ұлттың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, дүниетанымын, қуанышы мен қайғысын бейнелейтін асыл мұра. Олар белгілі бір авторға тиесілі емес, халықтың ортақ қазынасы ретінде ұрпақтан ұрпаққа ауызша таралып, бүгінге жеткен.

Халық әндері тек музыкалық шығарма ғана емес, тарихи дерек, тәрбиелік құрал және эстетикалық құндылық болып табылады.

Халық әндерінің шығу тегі мен ерекшелігі

Қазақ халық әндері халықтың күнделікті өмірімен, көшпелі тұрмысымен тығыз байланысты қалыптасқан. Әндер көбіне қарапайым, түсінікті тілмен айтылып, әуені есте сақтауға жеңіл келеді.

Негізгі ерекшеліктері:

Әуенінің кең тынысты, созылыңқы болуы;

Сөз бен әуеннің үйлесімділігі;

Орындау барысында еркіндік пен импровизацияның болуы;

Ұлттық мінез бен болмыстың айқын көрінуі.

Халық әндерінің түрлері

1. Тұрмыс-салт әндері

Тұрмыс-салт әндері халықтың күнделікті өмірімен, салт-дәстүрімен тығыз байланысты. Олардың негізгі түрлері:

Бесік жыры – ананың балаға деген мейірімі мен тілегін білдіреді;

Жар-жар – үйлену салтында айтылатын қоштасу әні;

Беташар – келінге арналған тәрбиелік мәні бар ән;

Жоқтау – қайтыс болған адамды еске алу әні.

Бұл әндер халықтың дүниетанымы мен тәрбиелік ұстанымын көрсетеді.

2. Лирикалық халық әндері

Лирикалық әндер адамның ішкі сезімін, махаббатты, сағынышты, табиғатқа деген сүйіспеншілікті жырлайды. Мысалдар:

«Гауһартас»

«Қараторғай»

«Айтбай»

Лирикалық әндерде поэзия мен музыканың үйлесімі ерекше байқалады. Олар адамның жан дүниесін терең бейнелейді, көңіл күйді жеткізудің табиғи жолы болып табылады.

3. Тарихи әндер

Тарихи әндер халықтың басынан өткен ауыр кезеңдер мен батырлардың ерлігін баяндайды. Ең белгілі әндер:

«Елім-ай»

«Абылай хан»

«Қаратаудың басынан көш келеді»

Бұл әндерде ел тағдыры, еркіндікке ұмтылыс, халықтың қайғысы мен үміті суреттеледі. Олар тарихи дерек ретінде де құнды.

Халық әндерінің тәрбиелік және рухани маңызы

Халық әндері жас ұрпақты адамгершілікке, еңбекке, отансүйгіштікке тәрбиелейді. Ән арқылы бала туған тілін, ұлттық болмысын, салт-дәстүрін бойына сіңіреді. Сонымен қатар, халық әндері эстетикалық талғамды қалыптастырып, көркемдік сезімді дамытады.

Мақсаты:

Ұлттық сананы қалыптастыру;

Тарих пен мәдениетті таныту;

Рухани сабақтастықты сақтау.

Қазақ халық әндерінің заманауи орындаудағы орны

Қазақ халық әндері бүгінгі таңда кәсіби сахнада, концерттерде, оқу бағдарламаларында кеңінен орын алады. Көптеген халық әндері кәсіби композиторлар тарапынан өңделіп, хорға, оркестрге лайықталып орындалады.

Заманауи орындаушылар әндерді жаңаша өңдеп, жастарға түсінікті стильде ұсынады, сонымен ұлттық өнерді дәріптейді. Бұл үрдіс халық әндерінің ұрпаққа жетуін, мәдени мұраның сақталуын қамтамасыз етеді.

Қорытынды

Қазақ халық әндері – ұлттың рухани байлығы, мәдени мұрасы. Олар ғасырлар бойы халықпен бірге жасап, бүгінгі күнге жетті. Халық әндерін сақтау, үйрену және насихаттау – әрбір ұрпақтың міндеті. Өйткені халық әндері арқылы біз өз тарихымызды, мәдениетімізді, ұлттық болмысымызды танимыз.