"Қазақтың ұлттық ойындары" тақырыбындағы авторлық бағдарлама

Д.Нұрпейісова атындағы №116 жалпы орта білім беретін мектебі КММ

Қазақтың ұлттық ойындары

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

Дайындаған: А.Ж.Кожекбаев

2026 жыл

Түсінік хат

«Қазақтың ұлттық ойындары» атты авторлық бағдарлама оқу жоспарының вариативті бөлігінің оқу бағдарламалары және элективті курстарды әзірлеу және әдістемелік қамтамасыз ет барысында барлық деңгейдегі мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарды басшылыққа ала отырып, «Оқу жоспарының вариативті бөлігінің оқу бағдарламалары мен элективті курстарды сараптамадан өткізу және оларды жаңартылған білім беру мазмұны аясындаәдістемелік қамтамасыз ету» туралы ереже ҚР-ң 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-III «Білім туралы» Заңына (06.05.2020 жылы енгізілген толықтырулар мен өзгертулер негізінде ) сәйкес әзірленді. Бағдарлама мазмұнын аптасына 1 сағат, жылына 34 сағат жүктеме берілген.

Қазіргі таңда дәстүріміздің құндылықтарын бағалау мақсатында дене тәрбиесі пәндерінде түрлі қазақтың салт дәстүр ойындарын кіріктіріп өту қарастырылуда. Әрине бұл, оқушылардың ұлттық құндылықтарымызды сыйлауға,құрметтеуге ықпал етеді.

Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелік мүмкіндіктері зор, өйткені онда халқымыздың бірнеше мыңдаған жылдардағы жинақталған тәлімі жатыр. Халықтың тәрбиелік тәжірибесіндегі әрбір жеке тұлғаларды қалыптастыру процесін зерттеп, құнды жақтарын мектептерде оқу-тәрбие процесінде қолдану қажет.Ұлттық ойындар білім беру құралдарының бірі ретінде жас ұрпақты жан-жақты еңбек іс-әрекеттеріне тартып тәрбиелеуде, педагогика ғылымының қалыптасуына өзіндік үлес қосқандығын білеміз. Себебі,балаларды тәрбиелеу жүйесінде қазақ халқы өзінің тарихи даму барысында балалар ойындарына мағыналық мән берген.

Сонымен, мектептерде жүргізілетін оқу-тәрбие жұмыстарына ұлттық ойындарды шығармашылықпен енгізу, балалардың дене шынықтыру мен спорт сабақтары мен сабақтан тыс жұмыстарына жүйелі қатысуларына

бір-бірімен байланысса, оған қоса дене тәрбиесі мен адамгершілік тәрбиесі де бір-бірімен ұштасып қосарланып жатады. Былайша айтқанда,балалар дене тәрбиесі негізінде дене күші мығым, адамгершілік қасиеті, еңбектену әдет-дағдылары дамыған тұлға болып тәрбиеленеді.

Авторлық бағдарламаның өзектілігі: жас өспірімдердің қалыптасып өсіп-өнуіне әсер ететін факторлардың бірі, дәстүрлі  мәдениетіміздің бір бағыты қазақтың ұлттық ойындары болып табылады. Халықтың тарихи айнасының жалғасы ұрпақтан-ұрпаққа мұрагерлік мирас жолымен жететін мәдениеті, оның ішінде біз қарастырып отырған қазақтың ұлттық ойындарын қазіргі жас ұрпақ өміріне енгізу, сонымен қатар бұл мәселені бүгінгі күн талабына сәйкес педагогикалық талаптар аясында баланың денсаулығына пайдалы жақтарын көрсете отырып іске асыруды орындау қазіргі дербес қазақ ғылымының зерделеуді қажет ететін өзекті тақырыптардың бірі болып саналады. Қазақстан бұрынғы Кеңестік республикалар арасында алғашқылардың бірі болып «Дене шынықтыру және спорт Заңын» 1999 жылы қабылдады. Егемен Қазақстан жағдайында халқымызды дене тәрбиесі оның ішінде ұлттық ойындар арқылы салауаттық өмірге баулу, денсаулығын жақсарту, бұқаралық спортты дамыту, салт-дәстүрді сақтау, елін-жерін сүюге тәрбиелеу жолдарын ғылыми негіздеу осы жұмыстың өзекті бағыты болып табылады.

Күтілетін оқу нәтижелері :

1.Мектептегі оқушылардың дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындарды үздіксіз пайдалану арқылы бала денесі жан-жақты шынығады

2.Дене шынықтыру сабағындағы: жүгіру, секіру, лақтыру, еңбектеу, өрмелеу, тепе-теңдікті сақтау, қимыл-қозғалыс жаттығуларын ұлттық ойындар негізінде жас ұрпақ өміріне енгізу арқылы ұлттық құндылықтарды бағалайды 

3.Жас ұрпаққа ұлттық ойындарын үйрету арқылы дене жаттығуларын қызыға жасайды

4.Ұлттық ойындарды ғылыми-педагогикалық негізімен ұштастырады

5.Жас ұрпақ ұлттық дәстүрді біледі, табиғатты тануды үйренеді.

Бағдарламаның мақсаты: Жас ұрпақты ұлттық ойындарды үйрету арқылы тәрбиелеу және денесін шынықтыру, дәстүрлі ұлттық ойындардағы қимыл-қозғалыс әрекеттерінің бала өсуіндегі біртұтас сабақтастық жолын теориялық-әдістемелік тұрғысынан зерттеу болып табылады.

Міндеттері:

1.Ұлттық ойындар арқылы оқушыларды тәрбиелеудің ғылыми-педагогикалық негізін анықтау.

2.Сабақ мақсатына байланысты ұлттық ойындарды таңдап алу, үйрету жолдарын көрсету.

3.Мектептегі дене шынықтыру сабағында ұлттық ойын түрлерін қолданудың педагогикалық және әдістемелік жолдарын анықтау.

4.Ұлттық ойын түрлерін басқа дене шынықтыру жаттығуларымен ұштастыра  қолдану жолдарын көрсету.

5.Ұлттық ойындар арқылы балаларға қоршаған ортаны тану, ұлттық салт-дәстүрлерді білуді іске асыруға болатындығын анықтау.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: мектептегі оқушыларға ұлттық ойындарды ойнату арқылы олардың қимыл-қозғалыс қабілеттерінің дұрыс және жақсы қалыптасуын жетілдіруге баланың ұлттық дәстүрді бағалап өсуіне, табиғи ортаны, жан-жануарларды тануына көмектеседі.

Бағыттылығы:

Оқу жаттығу топтарымен оқу-дайындық жұмысының ерекшеліктері арқылы әдіс-тәсілдерін, дене дайындығы қабілеттерін жетілдірудің оқу-жаттығу жұмыстарын жүргізу,жолдарын меңгеруге, игеруге машықтану

Қазіргі дамыған қоғам деңгейінде еліміздің ертеңі үшін мектеп қабырғасынан шығармашылық қабілеті дамыған, әлеуметтік белсенділігі жоғары тұлғаларды тәрбиелеп шығару. Жалпы білім беретін мектептер мен спорттық үйірмелерде оқушылдардың жас ерекшеліктеріне сай қимыл-қозғалыс қабілеттерін жетілдіріп, денсаулықтарын жақсарту мақсатында дене тәрбиесі сабағының құрал-жабдықтары мен әдістерінің жаңа, тиімді жолдарын тауып, концептуалды үлгісін жасап, тәжірибеге енгізу.

Тұрақтылау (мазмұндық) бөлімі

Авторлық бағдарлама төрт негізгі бөлімнен, кіріспеден, және қорытынды сабақтан тұратын 34 тақырыпқа арналып құралған.

Бірінші «Оқушыларды тәрбиелеудегі қазақ ұлттық ойындарының ғылыми педагогикалық негіздері» атты бөлімде оқушыларды тәрбиелеудегі қазақ ұлттық ойындарының оқыту-тәрбиелеу маңыздылығы, оқушыларды тәрбиелеудегі қазақ ұлттық ойындарының оқыту-тәрбиелеу жұмыстары, оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындардың ерекшеліктері мен оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні қарастырылған.

Екінші «Қазақтың ұлттық ойын түрлері» атты бөлімде затпен ойналатын ұлттық ойындар, зеректілікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін ойындар,ат спорт түріндегі ұлттық ойындар, күрес спорт түріндегі ұлттық ойындар, ақыл-ойға байланысты ұлттық ойындарсадақ ату түріндегі ұлттық ойындар, аң,құсқа байланысты, ұлттық ойындар, спорттық ұлттық ойындарды менгеру, ұлттық арқылы дене қасиеттерін қалыптастыру тақырыптары оқытылады.

Үшінші «Оқушыларды тәрбиелеуде ұлттық ойындарды қолдану жолдары» атты бөлімде оқу үрдісінде қазақтың ұлттық ойындарын оқушыларды тәрбиелеу құралы ретінде қолдану жолдары,сабақ барысындағы ұлттық ойындардың білімділік,тәрбиелік рөлі мен маңызы сонымен қатар

оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындар арқылы жүргізілген жұмыстардың нәтижесі оқытылады.

Төртінші «Қазақтың ұлттық ойындарын дене шынықтыру пәнінде қолдану» атты бөлімінде дене шынықтыру жүйесінің мақсаттары мен міндеттері, ұлттық ойындарды оқу және тәрбие үрдісінде пайдаланудың өзектілігі, ұлттық ойындардың балаға әсері үйретіледі.

Нормативті бөлім

Күнтізбелік тақырыптық жоспар.

аптасына 1 сағаттан жылына 34 сағат

Ақпараттық-әдістемелік бөлім

Кіріспе. Қазақтың ұлттық ойын түрлері

Аударыспақ — спортшыдан үлкен ептілікті, күштілікті, төзімділік пен батылдықты талап ететін ұлттық спорттың түрі. Басты мақсат- қарсыласты аттан түсіру керек. Аударыспаққа тәртіп бойынша ат үстіндегі айқасты жақсы меңгерген, тиянақты дайындығы бар спортшылар ғана қатыса алады. Ал дайындығы жеткіліксіз, тәжірибесі аз спортшылар үшін бұл өте қиын ойын. Сондықтан, қазіргі тәртіп бойынша сайысқа 18 жасқа толғандар ғана қатыстырылады. Сайысқа қатысушылар үш салмақтық категорияға бөлінеді.

Теңге ілу - ұлттық ойын. Ойынға қатысушылар екі топқа бөлініп, әр топтан екі жігіт атпен ағызып кеп, сол қарқынмен жерде жатқан теңгені іліп алуы шарт. Теңгені кім бұрын алса, сол жеңіске жетеді. Бұл ойын жылдамдықққа, тез әрі дәл әрекет етуге үйретеді.

Тоғызқұмалақ. Ұлттық спортымыздың iшiндегi шоқтығы биiк спорт түрлерінің бірі. Бұл –әлемдiк мәдениеттiң озық үлгiлерiмен иық теңестiре алатын, түркiтектес халықтардың рухани, логикалық ойлау өнерi. Тоғызқұмалақ ойыны әлемнің бірнеше елінде бар. Мысалы, Африкада бұл ойынның 90 түрі кездеседі. Марокко елінде тоғызқұмалақ «сиг», Ганада «варри» деп аталады.Ал Либериядағы атауы «поо» болса, Сенегал елінде «капо кунго». Тоғызқұмалақ ойыныныңең қызықтысы Зимбабведе сияқты. Олар бір ойнағанда он адам бір-ақ ойнайды. Бізде 18 отаудан тұратын тоғызқұмалақ тақтасы Зимбабведе 60 отаудан тұрады. Бұл ойынның ол жақтағы атауы «Исафу».

Асық ойнау-қазақ халқының ұлттық ойындарының бірі. Асық ойыны баланың жастайынан жүйке жүйесін шыңдап, дәлдікке, ұстамдылыққа және байсалдылыққа тәрбиелейді. Әсіресе қойды көп өсіргендіктен, балалар ойынының көбі қой асығымен байланысты болып келеді. Асық ойындары ұлт ойындарының ішіндегі арыдан келе жатқан көнелерінің бірі. 

Көкпар - ұлттық ат спорты ойындарының бірі. Ойынның атауы “көк бөрте” (лақ) сөзінен шыққан.Дәстүрлі қазақ қоғамында Көкпарға жасқа толған, салмағы орта есеппен алғанда 20-30 келі тартатынсеркенің семізі таңдалған. Семіз серке терісі оңай жыртылмайды, басқа малдың терісіне қарағанда мығым келеді.

Көкпар – Орталық Азия халықтары арасында кең тараған ойын түрі. Ол қырғыз, өзбек тілінде “Улак тартыш”, тәжік тілінде “бузкаши” деп аталады. Көкпар тарту сияқты ұлттық ат спорты ойындары басқа да Шығыс елдерінде де бар. Ауғанстанда кең тараған «бузавиш» ойыны Көкпарға өте ұқсас. Сондай-ақ, Аргентина халқының да Көкпарға ұқсас ат спорты ойыны болған. (Ақпарат уикипедия сайтынан алынған).

Қыз қуу — қазақ халқының өте көне ойындарының бірі. Ертеде «Қыз қашар», «Қыз қуалар» деп аталғаны болмаса, біздің заманымызға дейін ешбір өзгеріссіз жеткен спорттың бірі.

Бүркітшілік – бүркітті баулып, онымен аң аулау кәсібі, саятшылықтың бір түрі. Бұл кәсіппен ертеде көшпелі түркі тектес халықтар шұғылданған. Тарихи деректер бойынша Жошы ханның 3 мың бүркітшісі болған. Бүркітті екі түрлі жолмен ұстайды: біріншісі – балапанын ұядан алып, қолдан баулу. Ондай бүркітті «қолбала» дейді. Екіншісі – бүркітті тағы күйінде ұстап үйрету. Бұлар – «тірнек», «тастүлек», «мұзбалақ» сынды түз құстары. Бүркіт балапанын жем беру арқылы баулиды. Ұшуға жараған кезде етке қант бүркіп, қоян, түлкі, қарсақ сияқты аңдардың терісіне орап, шыжым жіппен сүйретіп жүріп жегізеді, мұны «шырға тарту» дейді. Бүркіт біршама қоңды, жемге шабытты, сергек күйде болуы тиіс. Сондықтан әр бүркіттің тегіне, қырандығына, жасына қарай әр жағдайда берілетін жемдері болады. Мысалы, «қан соқта», «жылы жұмсақ», «қызыл», «тоят» деп аталатын жемдер семірту мен түлекке отырғызғанда, құстың еті төмендеп кеткенде беріледі. Бүркітші саятшылыққа бірнеше кісімен шықса, оны салбурынға шығу дейді.

Оқушыларды тәрбиелеудегі қазақ ұлттық ойындарының

оқыту-тәрбиелеу маңызы

Жас ұрпаққа сапалы біліммен бірге саналы тәрбие беру қай кезде де өзектілігін жоғалтқан емес. Қазір де солай. Арғы ата-бабаларымыз жас өренді елін, жерін сүюге үндеп, ұлттық салт-дәстүрмен сусындатуды мұрат тұтқан. Сол рухани үндеу бүгінгі күнге жеткізді. Жаңа ғасырлардың белесінде өзінің 20 жылдық тарихына табан тіреген Қазақ елінің патриоттардың мекеніне айналуы өзгеге үлгі, өзімізге медеу. Сондықтан да болар, мемлекет тарапынан отансүйгіштікті дамыту, сапалы білімге жол бастау бағытында келелі шаралар атқарылып, көлемді бағдарламалар жасалып жатқаны қаншалық деген сұрақ ойға оралады.

Соңғы 20 жыл ішіндегі өзгерістер, шыққан биік, қайта оралған құндылықтар, өлмес-өшпес мұра, тапқан табыстарды тілге тиек етсек, әр қазақстандықтың жүрегіне қуаныш пен мақтаныш келер күнге деген сенім ұялатады. Осындай жетістікке жетуіміз – халқымызды жасампаздыққа жұмылдырып, еліміздің тарихтағы жаңа орнын айқындаған елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың еңбегі. Бұл жетістіктер – бүкіл қазақстандықтардың мақтанышы. Бір сөзбен айтқанда, бүкіл қазақстандықтар өз елінің, жерінің өткенін сезінбей, оның ерлікке, адамгершілікке толы тарихын, өнерін жете ұғынбай, отаншылдық сезімді қалыптастыру мүмкін емес.

Халқымыздың тарихи-мәдени мұраларының ішіндегі ерекше орын алатын салаларының бірі - қазақтың ұлттық ойындары болып саналады. Қазақ халқы материалдық мұраларға қоса мәдени қазыналарға бай екендігі тарихтан белгілі. Қазіргі кезеңде ұлттық ойындарды болашақ ұрпақтар мен замандастар оқып, санасында сақтап, үйреніп, күнделікті өмірінде қолданып, дене күштерін арттыруға бірден бір себепші болатындығы айғақ.

Ұлттық ойындармен танысып, ата-бабаларымыздың психологиялық болмысы мен ойлау жүйелеріне зер салып, ұрпақтан-ұрпаққа дарыған дәстүрі мен жалғасын өрістете отырып, өткен мен бүгінгіні байланыстыра білулеріне сыныпта оқыту мен тәрбие беру барысында денсаулық сақтау межесіне жету мақсатын көздеуге, оны іс жүзіне асыруға бар ерік-күйін жұмылдыру, сөйтіп "мәңгүрттік" атауға тосқауыл қоюларына мүмкіндік береді. Халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі XX ғасырдың аса көрнекті жазушысы М.О.Әуезов: "Біздің халқымыздың өмір кешкен ұзақ жылдарында, өздері қызықтаған алуан ойын өнері бар ғой. Ойын деген менің түсінуімше, көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше бір ерекше мағыналары болған", - деп тегіннен тегін айтпаған .

Қазақ халқының тарихи көне жырларының, эпостары мен лиро-эпостарының қай-қайсысын алып қарасаң да, олардың өн бойынан халықтың ұлттық ойындарының, әдет-ғұрып салттарының алуан түрлерін кездестіреміз. Осы жырлармен эпостардың басты кейіпкерлері - болашақ ел қорғаушылары: батыр, сарбаз, би-сұлтандар, ел ардагерлері мен қайраткерлері ойын үстінде өсіп, ақыл-ойлары дамып, төзімділік пен шыдамдылыққа, қайраттылық пен ержүректілікке тәрбиеленген.

Ендігі кезекте, халық өнері мен мәдениетінің негізгі бір саласы қазақ ұлттық ойындары ықылым заманнан бастап кеңес дәуіріне дейінгі кезеңдердегі даму тарихы жайлы материалдар кездеседі, соларды жүйелі талдауға алайық. Әрине, бұл материалдардың шашырап жатуы, оларды халық фольклорынан, айтыс ақындарының шығармашылықтарынан т.б. жинап жүйеге келтіріп, тәрбиелік мән-мазмұндарының, спорт пен белсенді қозғалысты қажет тұтатын ойындардың тарихи -этнографиялық ерекшеліктерін айқындау және бұларды әрбір адамның жеке тіршіліктерінде қолдану, жеткіншектердің жан-жақты жеке қалыптастыруда орын-орнымен пайдаланудағы мүмкіндіктері ерекше екендігіне ешкімнің дауы жоқ.

Қазақ халқы-материалдық мұраларға қоса мәдени қазыналарға да аса бай халықтардың бірі. Сондай қомақты дүниелер қатарына ұлт ойындары да жатады.

Қазақ халқының тарихы көне жырларының эпостары мен лиро-эпостарының қай-қайсысын алып қарасақ та, олардың өне бойынан халықтың ұлттық ойындарының, әдеп-ғұрып салттарының алуан түрлерін кездестіреміз. Ол-ол ма, осы жырлардың негізгі кейіпкерлері, ойын үстінде көрінеді.Сол ойын арқылы шынығып, өзінің бойындағы табиғи дарынын шыңдай түседі.Ойынға халық ерекше мән берген. Сондықтан халық оған тек ойын-сауық, көңіл көтеретін орын деп ғана қарамаған. Ең бастысы-ел қорғауға қабілетті болашақ қайраткер, өзінің осы қабілетін шаршы топтың алдында, баршаға тең еркін бәсекеде жеңіп алуға тиіс болған. Сондай-ақ талапты жас ойын өнеріне өзінен жасы үлкен,танымал ұстаздан үйреніп, жаттығатынын, аянбай тер төгетінін байқаймыз.

Ұлт ойындары осылайша атадан балаға, үлкеннен кішіге мұра болып жалғасып отырған және халықтың дәстүрлі шаруашылық, мәдени, өнер тіршілігінің жиынтық бейнесі көрінісі де болған. Әрине, ойын өнер ретінде әдебиет пен мәдениеттің сан алуан түрлерімен қабысып, астасып келіп бірін-бірі толықтырып, байыта түседі.

Қазақтың ұлттық ойындары туралы алғашқы пікір айтушылар мен оның жеке нұсқауларын жинаушылардың қай-қайсысы болмасын, оны жоғары бағалап, көшпелі халықтың мұндай өнерлі өнерді күтпегендіктерін сөз етеді. Осындай жылы лебіз, құнды пікір айтқан неміс ғалымы А.Гумбольт өзінің достарына жазған бір хатында былай дейді: "Мен қазақ ауылында болған кезімді өмірімнің аса бір қуанышты кезеңі деп есептеймін.Себебі, көшпелі халықтың біздерге көрсеткен сый-құрметі мен ойын-сауықтары естен кететін шаруа емес... Мен өмірімде осындай қысқа уақыт ішінде мұндай үлкен тарихтан осынша материал жинап көрген емес едім,бірақ бұл кең дүниенің ортасында болғандықтан да солай болуы керек

Халық өршіл ой-арманға меңзейтін шытырман оқиғалы, ғажайып-қияли әңгімелер, тіл дамыту, ой-өрісін кеңейту мүмкіншілігін байыту тілегінен туған жаңылтпаш, жұмбақ, мақал-мәтелдер,нақыл сөздер, балалар ертегілері, балалар ойынын, ойын-сауық жоралғыларын туғызады.

Әрбір күзгі, қысқы шаруашылықтық табысты аяқталуынан кейін, сәтті аяқталған аңшылықтан соң немесе ел шетін басып кірген жауынан кек алып, жеңіске жеткенде,ас бергенде, халық мерекелері, ойын-сауықтар өткізген.

Қазақтың ұлттық ойындары ерлікті, өжеттілікті, батылдықты, ептілікті, тапқырлықты, табандылықты, байсалдылықты, т.б. мінез-құлықтың ерекшеліктерімен бірге күш-қуат молдылығын, білек күшін, дененің сомданып шынығуын қажет етеді. Сонымен бірге бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің жоғарғы принциптеріне негізделген. Өйткені, ойынға қатынаспай тұрып-ақ оған күн ілгері көп адамдардың тер төгіп, еңбек етуіне тура келеді.

Қазақ халқының ұлттық ойындары елдің өмірімен тығыз байланысты, оның шаруашылық, экономикалық, әлеуметтік тұрмысынан туған. Сондықтан оның тәрбиелік маңызы аса жоғары, әрі құнды.

Қазақ халқының өмірінде ойын, араласпаған бір де бір тұрмыс, шаруашылық салалары жоқ десе де болады. «Бұл елдің ескі бір салты бойынша, көші-қон кезінде жастар әуелі үлкендердің үйін тігісіп береді, одан соң жетім қалған үйлерді де тігіседі. Ең соңында отау үйлерді қалдырып, алғын ойын-сауыққа айналдырып жетеді»,- деп жазды Ғабит Мүсірепов «Ұлпан» повесінде

Ақсақалдардың айтуынша «Ақсүйек», «Орда» ойындарындағы ерекшелік олардың түнде ғана ойналатындығында емес, бұл ойында болашақ жауынгерлерге қажетті қасиеттер, қырағылық, байқағыштық, бағытты бағдарлай білу, тапқырлық, сергектік, жүйріктік, алғырлық, батылдық, өжеттік тағы басқалар-тәрбиеленумен бірге оның түнде ойналатын тағы бір сыры алдымен жау шебіне барлау жасау үшін түнде жерді айыра білуге, бағытты дәл табуға жаттығуда. Әсіресе,ерте замандарда жау жасырынып келіп түнде шабатын болған, сондықтан ауыл жастары түнде ауыл маңын төр итін жаудан сақтық күзетінде тұрып, бұл ойындарды бір жағынан ермек ретінде де жаттығу үшінде пайдаланған

Қазақ халқының тіршілігінде төрт түлік мал шешуші орын алатындықтан ұлттық ойындарының басым көпшілігі жан жануарлар дүниесін елестетіп ойнайтын ойындар болып келеді. Сонымен қатар ұлттық ойындар ішінде музыкалық ойын әндер де қолданылады. Көптен күткен жаз келіп, күн ұзарып, балалар кешке дейін ойнап күліп, уақытты көңілді өткізуге тырысады. Осындай бақытты шақтарында балалар өздерінің әндерін өз ойындарына арқау етеді. Жан жануарлар өмірін бейнелейтін ойындарда жануарлардың әнге салынған дауыстарын таңдау, оны бақылау бала зейінін дамытып, көркемдік қиялын бекіте түседі.

Қ.Сағындықов "Қазақтың ұлттық ойындары"еңбегінде, ойынды жалпы теория жүзінде ғана саралап, бүгінгі күнгі тәрбиелік маңызына сай көрсетіп, оны үш топқа бөліп қолдануды ұсынады:

• Ойын-сауық, тұрмыстық салт ойындар

• Дене шынықтыру, спорттық ойындар.

• Оймен келетін ойындар.

Десек те, бұл еңбекте де, ұлттық ойындардың мектепте дене тәрбиесі сабағында қолдану жолдары, жас ерекшеліктеріне қарай пайдалануы әрқашан сай келе бермейді, жалпылама түрде алынған. Халықтың ұлттық ойындары елдің өмірімен тығыз байланысты, оның шаруашылық, экономикалық, әлеуметтік тұрмысынан туған. Сондықтан, оның тәрбиелік маңызы аса жоғары, әрі құнды.

Ұлт ойындары - ата-бабамыздан бізге жеткен, өткенмен бүгінді байланыстыратын баға жетпес байлығымыз, асыл қазынамыз. Сондықтан, оны үйренудің, күнделікті тұрмысқа пайдаланудың заманымызға сай ұрпақ тәрбиелеуге пайдасы орасан зор.

Оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындардың ерекшеліктері

А.Б. Бүркітбаев ұлттық ойындар дене қасиетін жетілдіруді тәрбиелей отырып, олармен айналысушыларда паралельді түрде ойлау, жатқа ұстау, елестету сияқты қасиеттерді дамытады деп санайды

Мұның өзі қимыл ойындарының үлкен тәрбиелік-білім берушілік маңыз алатынын білдіреді, олар мәні жағынан жалпыға мәлім қимыл ойындарынан кем түспейді, ал ұлттық республикалардың нақты бір жағдайларында ұлттық ойындар дене тәрбиесінің баға жетпейтін құралы болып табылады. Автордың айтуынша, осы ойындардың айналысушы адамдардың моторлық және психикалық қызметіне бір мезгілде ықпал етуі құндылық болып көрінеді.

Балалардың қимылды жақсы көрушілігі, ойындардың өзгерген жағдайларында дербес шешімдерді қабылдауды қажет етуі, олардың бүкіл қабілеттеріне, ширақ іске қосуға шешуші қадамдар жасайды.Ойын процесінде біршама қимыл еркіндігінің болуы, жоғары қарқынның демалыспен алмасып келуі жүктеменің үлкен көлемін, әрбір жастық-жыныстық топ үшін барынша жиі орындауға мүмкіндік береді. Мұның өзі айналысушыларға дене сапалары мен дағдыларын күшті дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасап қана қоймай, олардың ішінен спорттық тұрғыдан ең бір таланттыларын ерекше бөліп шығаруға да мүмкіндік туғызады.

Кейбір қазақ ұлттық ойындарына талдау жасап көрейік, олар, біздің ойымызша, жылдамдық, төзімділік, күш, шапшаңдық және басқа да қасиеттерді дамытуда өте тиімді құрал бола алады. Бұған, ең алдымен, "Айгөлек", "Қашпа доп", "Жалау алу", "Теңге", "Төбеттей тастамақ" және басқа да төзімділік пен батылдықты қажет ететін жылдамдық қимылдары, жылдамдық - күш сипатының элементтері бар қимылдар молынан кездесетін ойындар жатады.

Балалардың қимыл-функциялық қызметі түбегейлі қалыптасу кезеңінде, бұл ойындар баланың бүкіл ағзасының дамуын жұмылдыру үшін жақсы негіз жасайды. Мысалы, "Қашпа доп" ойынында ойнаушы бала ережелерге сәйкес жеңіске жету үшін жылдамдықты барынша дамыту қажет. Сондықтан, ойынға қатысушылар мақсатқа ең қысқа жолмен жетуге ұмтылады. Жылдамдықтан басқа, бұл жерде жүгіруді тез тежей біліп, допқа тимеу үшін жалтаруы және сол сияқты қимылдар жасауы керек, сондай-ақ белгіленген жерге шекті жылдамдық алып, тез жүгіріп жетуге тиіс. Бұл ойын жақын қашықтыққа жүгірушілерді айқындап алуға көмектесетін жақсы әдіс болып табылады. Сонымен бірге, ол төменгі сөре элементтерін игеруге жәрдемдеседі. "Сақшы" ойынында оған қатысушылар, сондай-ақ өз шұңқырын шариктен қорғау кезінде ептілік көрсетуге тиіс. Бұл ойын алдыңғы ойында айтып кеткен сияқты жылдамдық сапаларын дамытуға ықпал етеді. "Күміс алу", "Жігіт қу", "Қасқыр мен қойшы", "Мүше алып қашу", "Аш қасқыр" және басқа ойындар да осындай әрекетке баулиды.

Қазақ ұлттық ойындарын талдай отырып, ойындардың үлкен тобын бөліп көрсетуге болады, бұл ойындарда дене күші табысқа жету үшін басым мәнге ие болады. Ол ойындар — "Иықтан тас лақтыру", "Қолмен тас лақтыру", "Тас көтеру", "Арқан тарту" (ұжымдық, дара), "Қазақша күрес" Ұлттық ойыны және басқалары болып келеді. "Бағанаға өрмелеу", "Жалау үшін күрес", "Жаяу көкпар" және басқа да ойындардың күш басымдығын танытуда маңызы бұдан кем емес. Қазақ ұлттық ойындарының көпшілігінде нақ осы сапаны - күшті дамытуға бағыт ұстау байқалады -шамасы, бұл өмір сүрудің дәстүрлі жағдайларынан туған болуы тиіс.

Қазақ ұлттық ойындары, сондай-ақ жүгіру, секіру элементтеріне бай болып келеді. Олар ойындардың жалпы кешенінде едәуір аз, бірақ бұл ойындар секіруді, жүгіруді туғызуға мүмкіндік жасайтын қабілетті дамытады. Әсіресе, секіру элементтерін дамыту үшін "Орнында тұрып секіру", "Ойдан қарғу" және басқа ойындар ерекше пайдалы болып саналады. Дене тәрбиесі нысандарының барынша алуан түрлілігі айналысушылардың үйлесімді қабілеттерін дамыту үшін жақсы жағдайлар жасайды. Бұл, оларды спорттың қазіргі заманғы түрлері техникасының элементтеріне баулуды едәуір оңайлатады. Еркін күрес бойынша жаттықтырушылар жұмысының практикасы осындай тұжырымдама жасауға негіз болады.

Мәселен,"Таяқ жүгірту" ойынында таяқты нысанаға лақтыру найза лақтыру сияқты оның аса күрделі бөлімдерінің бірі -спорттың осы түрінің техникасына баулу — снарядты дұрыс лақтыра білуге жәрдемдеседі.

Жас ұрпақты осындай түрде тәрбиелеу біршама дәрежеде мұғалімнің ұйымдастыру даярлығының және ойын қызметін жүргізе білуінің, сондай-ақ ұлттық ойындарын пайдалана отырып оқу-тәрбие процесін өткізе білу деңгейіне елеулі түрде қатысты болады.

Үстел үстінде ойналатын қазақтың ұлттық ойындары туралы айтпай кетуге болмайды. Бұл ойындар балалардың ақыл-ой қабілеттерін дамытады, ойынға қатысушылардың математикалық қабілеттерін жетілдіруге ықпал көрсете отырып, аналитикалық талдауға үйретеді. Осы тұрғыдан, әсіресе, "Тоғыз құмалақ" ойыны айырықша тиімді. Е.С.Сағындықовтың зерттеуі көрсеткендей, бұл ойын пайымдай білуді, логикалық ойлай білуді, күрделі сәттерді талдай білуді дамытады. Бұл ойынды жақсы ойнайтын балалардың, әдетте, математика пәні бойынша жақсы үлгерімге қол жеткізетіні дәлелденген.

Б.Т.Төтенаев бірегей саралау жасайды, ол ұлттық қимыл ойындарын, ойындардың жастық басқыштарына айрықша назар аудара отырып, қазақ халқының ұлттық өмірінің аясында қарастырады. Оның саралау жүйесінің ерекшеліктері де осымен айқындалады. Автор қазақ халқының ұлттық қимыл ойындарын 2 үлкен топқа бөлуді ұсынады: 1) салт- тұрмыс негізінде пайда болған ойындар; 2) жастар ойындары мен қимыл ойындары. Бір топтың құрамында ол мынандай кіші топтарды бөліп көрсетеді: а) мерекелік ойындар; б) қазақша күрес. Осы топтың құрамында ол егіншілік тұрмысымен байланысты ойындарды бөліп көрсетеді. Бұл жерде ұлттық қимыл ойындарын тұрмыстық сипаттағы ойындармен араластыру жөнінде өзгеше көзқарасты қарауға болады.

Екінші топты зерттеуші мынадай кіші топтарды бөліп көрсетеді:

а) балаларға арналған ұлттық ойындар;

б) балалардың өмірге көзқарасын қалыптастыратын әр түрлі құрал-жабдықтармен ойналатын ойындар;

в) халықтық құралдарды пайдалануға байланысты ойындар;

г) жануарлардың мінез-құлықтарына еліктеуге байланысты ойындар;

д) материалдық заттарды пайдалануға байланысты ұлттық ойындар;

е) құрал-саймандарды пайдаланатын ойындар;

ж) қимыл-қозғалыс ойындары.

Біздің сеніміміз бойынша, саралауға мұндай көзқарастың бірегейлігі жоралғылық ойындарды қарастыру саласын қосып ала отырып, олардың ықпал ету диапазонына сапаттаманы елеулі түрде толықтырады.

Е.С.Сағындықов қазақ ұлттық ойындарын басқа сабақтарында, сыныптан тыс және оқудан тыс тәрбиелік жұмыстарды қолдану проблемасын зерттей келіп, пайдаланатын ойындар сипаты мен мазмұны жағынан жан-жақты болып келіп, өзіне жаңа көзқарасты қажет ететіндігін айқындады. Қалыптасқан жағдайға байланысты автор, ойындарды көпшілікке тарауына байланысты жүйелеп, қимыл ойындарын мынандай үш топ бойынша саралауды ұсынады: а)мерекелік ұлттық ойындар; б) денешынықтыру спорт ойындары; в) ойлау қабілетін дамытатын ойындар

Қазіргі заманда педагогикалық процесте қазақ ұлттық нысандарын енгізу жағдайларын қарастыра келіп, Ж.Т.Төлегеновтің қолданылып жүрген ойындары ұтымды топтастыра білген. Ол ұсынған саралау алты топты қарастырады:

• қимыл жылдамдығын, ептілік пен үйлесімділікті дамытуға бағытталған ұлттық ойындар;

• күшті, төзімділікті дамытатын ұлттық ойындар;

• зейін мен қимыл реакциясына тәрбиелейтін ұлттық ойындар;

• лақтыру қимылын дамытатын ұлттық ойындар;

• негізгі қимылдық сапаларды кешенді дамытуға байланысты ұлттық ойындар.

Ұсынылып отырған саралаудан көрінетіндей, Ж.Т.Төлегеновтің негізгі принципі - бұл дене сапаларын дамытуға белгілі бір ойындардың ықпал етуін зерттеу. Сонымен бірге, негізгі қимылдық сапалардың кешенді дамуымен бірге ойындар топтастырылатын 6-топта, ол ойындарды қалған барлық ойындар топтарына да жатқызуға болады.

Оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні

Егеменді елдің келешегі – жас ұрпаққа жан-жақты білім берудің бір мүмкіншілігі, сабақты талапқа сай тартымды және нанымды өткізу үшін, басқа да дидактикалық оқу құралдарымен қатар, мұғалім сабақ барысында ұлт ойындарын пайдаланудың әдістемелік негіздерін меңгеруі тиіс. Бұл мұғалімге сабақтың табиғилығын арттыруға оқушылардың ерікті білімге деген көңіл күйін оятып, сабақтың сапасын арттыруға мүмкіншілік береді. Сонымен бірге, оқушылардың бұрынғыға қарағанда өз бетімен жұмыс істеу қабілетін жақсартып, сабақ барысында жаңа білімді шығармашылық белсеңділікпен игеруге жұмылдырады.

Ұзақ жылғы зерттеу жұмыстарының нәтижелеріне және мектеп мұғалімдерінің тәжірибелеріне сүйеніп, жүргізілген эксперименттік жұмыстардың нәтижелерін ескере отырып, ұлт ойындарын сабақтың барысында пайдаланудың кейбір әдіснамалық жолдарын ұстанамыз:

• оқу жылының басында, оқу бағдарламасына сәйкес мұғалім күнтізбелік жоспар жасағанда, басқа да оқу құралдарымен қатар ұлттық ойындарды қандай тақырыпта пайдалануға болатынын анықтап алу қажет;

• күнделікті сабаққа әзірлік барысында мұғалім өзінің жоспарын жасаған кезінде тақырыбына сай халық ойындарын сабақтың қай жерінде қолдануға болатынын және уақытын белгілеп, материал жинақтауы шарт;

• ұлттық ойындар өзінің ұнамды нәтижесін беруі үшін оны сабақтың барысында қолдана білуі қажет;

• ойын қолданылатын сабақ, кестенің соңына орындалса, онда оқушылардың шаршағанын басып, жұмыс қабілетін тұрақтандырып, сабаққа ынтасын арттыруға мақсатын көздейді;

• ойын қолданылатын сабақ кестесінің ортасында орналасып, тақырып күрделі болған жағдайда, оқушыларды қызықтырып, сабаққа ынтасын аудару үшін және азда болса дамылдатуды мақсат етеді;

• ұлттық ойындарының элементтерін сабақта қолдану, сабақ кестесінің алғашқы жартысында орналасқан да, өткен тақырыпты бекіту мақсаты көзделеді.

Сабаққа әзірлену барысында мұғалім өткізгелі отырған тақырыптың күрделі немесе жеңілдігін ескере отырып, оқушылардың жас және жеке-дара ерекшелігін есепке алуы тиіс. Соған орай, ұлттық ойындарды таңдап алып, сабақтың тиімділігін арттырудың құралы ретінде, ауырды жеңілдету үшін ойын элементтерін ретті пайдаланады.

Мұғалім алдымен оқушыларды ойынның мазмұнымен және алған қойған мақсатымен таныстырады, не себепті қолданатынын түсіндіреді, өзі қолданып көрсетеді, сөйтіп біртіндеп оқушылардың сабаққа белсенді қатынасуын жол ашады, жетелейді. Бастауыш сыныптарда, тіпті орта буын сыныптарда да оқушы шаршаған кезде, немесе өткен сабақты бекіту кезінде, әсіресе жазуды меңгергенде: «Не жоқ?», «Жануарлар қалай дыбыстайды?» деген ойынды екі оқушының өзара әңгімесі ретінде пайдалануға болады. Халықтық ойын элементтерін тәрбие жұмыстарында, сыныптан тыс жұмыстарда қолдануға болады.

Оқу жылының барысында оқу-тәрбие жүйесі дұрыс бағыт алып дамуы үшін, мұғалім бірінші сыныптан бастап ұлт ойындарының элементтерін: қаламсапты дұрыс пайдалану, қолын, бармақтарын, буындарын дұрыс әрекетке икемделу, ауызекі сөзді дұрыс айтып, ойын реттеу, қиын айтылатын сөздерді, дыбыстардың ерекшелігін айырып, дұрыс айта білу, әсіресе балабақшаның бүгінгі күні көптеп жабылуына байланысты, оған қатынаспайтын балалардың бір-біріне тез үйренісіп, қысылып-қымтырылмай тез тіл табысып кетуі үшін жүйке-жүйелерін шыңдап, ширату үшін «Қуыр-қуыр қуырмаш», «Санамақ, жаңылтпаш, жұмбақ» т.б. ойындарын пайдалануға болады.

Кез-келген ұлттық ойындардың бойында нақты мазмұн және белгілі нәтижеге жету мақсаты бар. Мұғалімінің міндеті – солардың әрқайсысының білімділік, төзімділік мүмкіншілігін дұрыс анықтап, оқу процесіне дұрыс енгізіп, пайдалана білуі.Әрбір ұлттық ойын, бір сабақтағы өзінің негізгі міндеттерінен басқа, пәнаралық байланыстардың дәнекері қызметін де қоса атқара алады, мұғалім ойынның осы ерекшеліктерін білумен бірге оны есептеп шығармауы тиіс.

Ұлттық ойындарының элементтерін пайдалану тек мұғалімдерді ғана емес, сыныптағы оқушыларды да самарқаулықтан құтқарып, олардың жалын дамытуға, оқу материалдарын қабылдауға, оны толық игеруге қолайлы жағдай туғызып, күрделі тақырыптарды меңгеруге жұмылдырады.

Сабақта ойын элементтерін пайдалану орта буын немесе жоғарғы сыныптарға өзгешелеу болып келеді. Сондықтан, мұғалім өз алдына басқалай күрделі мақсат қоюы қажет. Ондай жағдайға оқушылар іштей ширығып, жинақыланып, сабақты қабылдау, меңгеру мүмкіншілігі артады. Олардың жаңа білімге деген құмаршығы шығармашылық белсенділікке ұласуына қолайлы мүмкіншіліктер туғызады.

Ойын қатысқан сабақтың тиімділігін арттыру үшін мұғалім алдын-ала жасалған карточкалар қолданады. Ол оқушылардың белсенділігін арттырып, сабақтың мазмұнын қабылдауды қамтамақсыз етеді. Оны әр пәннің мұғалімі өз қажеттілігінше пайдалана алады. Бұл жерде айта кететін бір нәрсе, сабақта туындап отырған жағдайларға байланысты ұлт ойындарын пайдаланудың барысында мұғалім оны қолданудың әдіснамалық негіздерін түрлендіруіне ерікті.

Халық ойындарын және тағы басқа да дидактикалық материалдарды сабақ барысында пайдалану мәселесін тек мұғалімнің өзі шешеді. Оны сабақтың қай кезеңінде, қандай мөлшерде, қандай формада пайдалануды да мұғалімдердің өздері анықтайды. Олай болатыны, ұлт ойындарын сабақтың барысында іске қосу және оңымен оқушылардың басқада іс-әрекетін ұйымдастыра жүргізу әруақытта танымды және тәрбиелік қызметтерді қоса атқаруға туғызады.

Ұлттық ойындарын сабақ барысында сол қалпында пайдалану мүмкін болмайтын жағдай туындауы мүмкін. Сондықтан, көбінесе оның мазмұнын, мағынасын, сондай-ақ идеясын пайдалануға тура келеді. Ұлттық ойындарды сабақ барысында үш бағытта жүргізіледі:

1. Сабақтың тым күрделілігін жеңілдету, оны оқушылардың ұғымына жақындату немесе оның мазмұнын аша түсу, оны оқушылардың ойлау қабілетін дамыту мақсатын көздегенде;

2. Сабаққа жаңалық енгізу мақсатын көздеп, қояр талапты өзгерткенде, бір жүйеден екінші жүйеге өткенде, ойынға жүктелетін талап пен оқу таза спорттық мақсатқа ауысқан кезде;

3. Сабақтың идеялық мазмұнын өзгертуге байланысты ойынға көзкейкестілік сипат беру үшін сабақтың мағынасын, мазмұнын, тиімділігін арттыру мақсаты қойылдады.

Халық ойындарын кез келген формада, атап айтқанда: а) бастауыш сыныптарға айтылуы қиын дыбыстарды бірігіп хормен айтуға; ә) тілінің кемістігі бар балалардың тілін түзету, дұрыс айта білуін қамтамасыыз ету мақсатында; б) халық ойындарын екі топтың немесе екі оқушының жарысы ретінде; в) сабақтың барысында ұлт ойындарын сұрақ және жауап түрде пайдалануға болады. Халық ойындарын балаларды қайта тәрбиелеу ісіне де қолданылады. Ондай балаларға «қиын» балалар деген ат қойып, айдар тағу кеңес мектептерінде орын алады. Қазіргі өтпелі кезеңде олардың саны көбеймесе азайған жоқ. Сабақ барысында орнын тауып, ретті қолданылған ойын киімді болсын жайбарақат қалдыра алмайды. Сондықтан, ондай оқушылар басқа оқушылармен бірдей талапқа сай болу үшін біім қажеттілігін, іскерлік керектігін түсінеді де, көпшілікпен санасуына тура келеді. Сөйтіп, сынып ұжымының ырқына көне бастайды. Еркін бәсеке, білім қажеттігін талап ететінін ойын түрлері – өзгелерден қалып қойғысы келмеу, намыс, «қиын балалалды» оқу талаптарына бағынуға мәжбүр етеді. Халықтық ойындарды оқу-тәрбие процесінде пайдаланудың мұнан басқа да сан алуан түрлерін бар екені анық.

Қазақ халқының атадан балаға бағалы мұра ретінде жалғасып келе жатқан ұлт ойындары мектептегі сабақ процесін ұтымды ұйымдастырудың тиімді тәсілі ретінде қолданылып келеді.

Сабақ процесінде ойын элеметтерін пайдалану немесе ойнап отырып ойландыру тілдік материалды меңгерту және практикалық дағды жұмыстарын бекіту барысында үлкен қызмет атқарады. Қазіргі кезде ізденімпаз мұғалімдер түрлі ойындармен қатар ұлттық ойындарды да сабақ үстінде түрлендіріп өткізіп, жаңа материалдарды бекіту, өткен сабақты сұрау, қайталау секілді сабақтардың құрылымының элеметтерін тиімді және де әсерлі ұйымдастырып келеді.

Ойындар сабақтың тиімділігін арттырумен бірге студенттердің оқу белсенділігін шығармашылық ойлау қабілетін дамытады, бүгінгі таңда басты мәселенің бірі болып жүрген сөйлей білу әрекетін тездетеді және танымын күшейтеді.

Ұлттық ойын арқылы жеке тұлғалар қалыптасып, шыңдалып халыққа танылған, сол арқылы өмірге жолдама алып, ел ішінде танымал адамдарға айналған. Қазіргідей арнайы мамандық беретін оқу орындары болмаған кезде ұлт ойындары халқымыздың өз ұрпағын тек ойын -сауықтарды бәсекеге түсіп жеңімпаз атанып, жүлде алу үшін ғана емес, ата жолын қуып, өзінен бұрынғы дәстүрлерді жалғастырып, өз жұртында бар өнерді игеріп, меңгеруге шаруашылық жүргізу қолынан келетін, ел қорғауға жарайтын батыл да өжет шапшаң ұрпақтарды тәрбиелеудің өзіндік жүйесін өмірге әкелген.

Сондықтын ұлт ойындарын бүгінгі мектептегі және мектептен тыс оқу тәрбие жұмысына, әсіресе оқушылардың туристік іс- әрекетін ұйымдастыруға енгізудің әлеуметтік– педагогикалық негіздері белгілі бір ғылыми педагогикалық алғы шарттарға бағындырылуы тиіс. Ұлттық ойындардың тәрбие үрдісінде жетілдірудің алғы шарттары- өркениеттің бүгінгі деңгейіне негізделген әлеуметтік педагогикалық талдаптарға сай жастарға білім мен тәрбие беру, адам баласының өткен ұрпақтарыны қол жеткізген жетістіктерінен бас тарты деген сөз емес, қайта сол көненің негізінде жаңа мазмұн мен мағыналарға жеткізетін түрлерді, формаларды дүниеге келтіру арқылы бүгінгі күн талаптарына сай жас ұрпақты тәрбиелеу мүмкіншілігін пайдалану.

Ұлттық ойын элеметтерін тәрбие құрал ретінде пайдалану тұлғаның білімді қабылдау қабілетін нақтылап, мазмұнын оқушы санасына жақындатады. Ал оқушылардың табиғи жағдайда өткізілетін туристік іс- әрекеттерінде туристік жорықтарында, туристік жарыстарында, туристік экскурсияларында ұлт ойындарын пайдалану тәрбие жұмысына оларды қызықтырып, еліктіре түседі.

Ұлт ойындары оқушылардың туристік іс - әрекетін мазмұнын байытып, нақтылаудың нәтижесінде оқушылардың белсенділігін жетілдіріп, жұмыс қабілеттерін жақсартады, жорықтар барысында туындайтын табиғи қиындықтар мен кедергілерді еркін игеруге мүмкіндік туғызады.

Ойын әрекеті өзіндік әрекет. Педагогикада өздік жұмыс өз алдына жеке тұрып оқыту ұстанымы бола алмайды. Ал баланың ойын үстіндегі өз- өзі жаттықтыруы, өмірді білуге деген құмарлығын, шынығуы, шыңдалуы, оның ақыл - ойы, дене еңбегіндегі белсенділігін арттырып, алдына қойған мақсатына жетуге деген ерік – қайратын шыңдайды, алға қарай ұмтылсын, құштарлығын оятады. Осының нәтижесінде тұлғаның өз бетімен дербес белсенділігі пайда болады. Соның нәтижесінде тұлғаның өз бетімен ізденуі, білімді қажетсінуі өсіп, нақтылы қажеттілікке ұласады. Тұлғаның мектеп қабырғасында ұжым арқылы білім алғанымен, ол әрдайым өз алында дербес тұлға ретінде танылады. Сондықтан туризім нұсқаушылары ұлттық ойын қолданған туристік іс- әркеттерде әр оқушының дербес белсенділігін қамтамасыз етуі тиіс.

Адамның қандай әрекеті болмасын қоғамдық әлеуметтік қажеттіліктен туындайды. Өзінің қажеттігін өтеу үшін, ішкі талаптардың қанағаттандыру үшін белсенді әрекет жасайды. Ойын әрекеті ақыл – ой дене дамыту үшін қажет.

Қазақтың ұлттық ойындарын пайдалануды туризм саласында ұйымдастыру барысында игерілетін ұлттық ойындардың тәрбиелік мазмұнын саналық пен еркін меңгеруде жеке тұлғаның адамгершілік, эстетикалық талғамын, дене шынығуы мен еңбек сүйгіштігін экологиялық, экономикалық, ұлт аралық қарым– қатынас мәдениетіне тәрбиелейді. Ойын– сауық ойыны ретінде “Ақ сүйек”, “Алтыбақан”, “көрші– көрші” ойындары, бұл ойындар түнде бағдар жасай білуге дағдыландырса, алтыбақан халықтың ән – күй өнерімен сусындандырады.

Дене шынықтыру, спорт ойындары қатарынан “ қазан доп” атты ойынын қосуға болады. Бұл ойын XVIII ғасырда ойналғаны жөнінде Ә. Кекілбаевтың “Елең – алаң” романында айтылады. Қазанның жан –жағын қоршап тұрған балалар оған доп түсірмеуге тырысуларымен отанын жаудан қорғау, шекараны күзету секілді тәрбиелік астарды аңғартады.

Ұлттық ойын -халық творчествасының тамаша үлгісі, алғашқы қыр сақинасы әр ойды дамытудың алғашқы баспалдығы халқымыздың салт- дәстүр, ойын - сауығы туралы таңдай қағып тамсанған шетел саяхатшыларымен ғалымдары пікірі де осы арнада тоғысады.

Халықтық педагогиканың ең бір көне тиімді құралдарының біріне ойын жатады. Ұлттық ойындар арқылы бала қоршаған ортаны өз бетінше зерделейді. Сөйтіп, өзінің өмірден байқағандарын іске асырып, қоршаған адамдардың іс-әрекетіне еліктейді.Соның нәтижесінде өзі көрген жағдайларды отбасылық тұрмыс пен қызмет түрлерін жаңғыртады.Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: «Бәйге», «Көкпар», «Алтын сақа», «Хан талапай», «Қыз қуу», «Тоғызқұмалақ» т.б. балалардың еңбекке деген қарым-қатынасы мен қабілеттерін арттырады. Ойын дегеніміз – адамның ақыл-ойын дамытатын, қызықтыра отырып ойдан-ойға жетелейтін, тынысы кең, алысқа меңзейтін, қиял мен қанат бітіретін ғажайып нәрсе.

Ұлттық тарих пен рухани құндылықтарды насихаттайтын кiтаптар мен әдебиеттер шығарылу керек.

Қазақтың ұлттық ойындарының түрлері

Ойын сипаттары мен олардың ойнаушыларға ықпал етуінен туындайтын 5 негізгі ережені негізге ала отырып, мынадай саралауды құруға болады: қатысушылардың құрамы және оларды ұйымдастыру; ойнаушылардың дене сапаларына қойылатын талаптардан туындайтын қимыл белсенділігінің сипаты; физиологиялық жүктеменің ерекшеліктері; қимылды үйлестіру ерекшеліктері. Олар 5 негізгі топтамадан тұрады:

• ойыншыларды ұйымдастыру;

• қимылдың басым түрі;

• дене сапаларының басым көрінісі;

• үйлестірудің басым түрі;

• физиологиялық жүктеме .

Автор осы аталған жүктеудің әр тобына сипаттама береді. Ал, біз қазақтың ұлттық ойындарын білімдік, тәрбиелік, дамытушылық қызметтеріне қарап саралауды өзімізге басты бағыт етіп алдық. Сол негізде ұлттық ойындарды былай жіктедік:

1) ат спорт түріндегі ұлттық ойындар;

2) күрес спорт түріндегі ұлттық ойындар;

3)ақыл-ой спорт түріндегі ұлттық ойындар;

4) садақ ату спорт түріндегі ұлттық ойындар;

5) аң,құсқа байланысты ұлттық ойындар;

6) затпен ойналатын ұлттық ойындары.

Бірінші топқа кіретін ойындар мектептегі балалардың жас және өмір тәжірибелерін ескере отырып, олардың ақыл-ой процесін дамытудағы ерекше орын алатын, білім берерлік мүмкіндіктері зор ұлттық ойындар сұрыпталды. Мәселен, санамақ,ақ серек,көк серек,тоғызқұмалақ, ... т.б.

Екінші топқа жататын ойындар мектептегі балалардың инабаттылық, адамгершілік, бір-біріне қол ұшын беру, жолдастық сезім, жан-жақты үйлесімдік т.б. қасиеттерін қалыптастыратын қазақтың ұлттық ойындары. Мысалы, арқан- тартыс,қыз қуу, ... т.б. .

Үшінші топқа енетін ойындар төзімділік, жылдамдық, ептілік, икемділік, күштілік сияқты қимыл-қозғалыстарын ұлттық ойындар негізінде балалардың дене бітімдерін, бұлшық еттерін шынықтырып, жүрек-қан жүйесінің жұмысын жақсартатын ойындар

Мектептегі оқушылардың қазақтың ұлттық ойындары негізінде денелерін шынықтырып қана қоймайды. Сонымен бірге, оларға ұлттық ойындар арқылым білім деңгейлерін көтеріп, тәрбие сапасын қалыптастыруға мүмкіндік мбереді. Екіншіден, қазақтың ұлттық ойындарының арқасында дене күштерін жетілдіріп, оқуға, еңбекке дайындайды.

Ұсынылып отырылған ұлттық ойындарды жіктеу жүйесі негізінде мектептегі балалардың дене тәрбиесін беруде қосымша бағдарлама жасалынды. Ол педагогикалық шарттар түрінде, яғни дене шынықтыру сабақтарында, сыныптан және мектептен тыс дене тәрбиесіне ұлттық ойындардың элементтерін енгізу арқылы жалпы дене шынықтыру жұмыстарын, оны ұйымдастырып өткізудің нәтижесін көтеретіндігіне сеніміміз зор.

Ұлттық тәрбие – ана сүті арқылы қанға сіңіп, санаға дариды. Бала дүниеге келген сәттен оның сыртқы ортамен өзара әрекеттесуі басталады, бейімделу, тепе – теңдігін сақтау қабілеті пайда болады. Баланың дене тәрбиесі белгілі бір ғылыми негізделген режиммен, ағзаны шынықтырумен, қозғалым дағдыларын қалыптастырумен байланысты екені белгілі. Шынықтыру жолдары таңертеңгілік гимнастика, салқын сумен жуыну, қозғалысы мол ойындар ойнау, таза ауада тыныстау, судың температурасы төменгі жағдайда спорттық жаттығулар жасау. Осының бәрі ағзаның сыртқы орта әсеріне төзімділігін арттырады. Жүйке жүйесі, жүрек және өкпе жұмысын, бұлшық еттердің жұмыс қабілетін жақсартады.

Ұрпаққа ұлттық рух беріп, әдет – ғұрпымызды салт –санамыздың, дәстүріміздің қадір – қасиетін, ерекшелігін айту, баулу әрбір ата – ананың, тәрбие алмаған, тілін – дінін, ойынын, дәстүрін дұрыс білмеген ұрпаққа отанды қорғауға сенім арту, болашақтың тізгінін ұстату есіңе түскенде “есек барға саналса да, малға саналмайды” деген сөз еріксіз ойға оралады.

Адам жаны, әсіресе бала жаны өмірдің бар құбылысын қалт жібермей қадағалап, бойына сіңіретін аса сезімтал “барометр”. Өзегін жарып шыққан бауыр еті баласына салт – сана, дәстүр түгілі жүрек жылуын бере алмаған ата – ананың одан қамқорлық, жылу, жақсылық, қазақы патриоттық жауап естуі екіталай.

Ұлт ойындары ата – бабамыздан бізге жеткен, өткенмен бүгінді байланыстыратын баға жетпес байлығымыз, асыл қазынымыз. Сондықтан оны үйренудің, күнделікті тұрмысқа пайдаланудың заманымызға сай ұрпақ тәрбиелеуге пайдасы орасан зор. Ойын баланың алдынан өмірдің есігін ашып, оның шығармашылық қабілетін оятып, бүкіл өмірмен ұштастыра біледі. Сондықтан, ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағында қолданса, келешек ұрпақтармен сабақтастырса деп ойлаймыз.

Ұлтымыздың қимыл – қозғалыс ойындары өзінің мазмұны мен көлемі жағынан эстетикалық әрекет болып табылады. Балалардың бұрын игерген қимыл – дағдыларын тірек ететін әр алуан ойын қимылдары оларға қолайлы дәлдіктен, қалыптылықтан, ерекше ептіліктен көрінеді. Балалардың жалпы жігерлілігі ойын қимылын көріктендіріп, қимыл процесінің өзінен рахаттану сезімін туғызады. Сан алуан бір немесе бірнеше шеңберге, қатар сапқа, тізбек сапқа тұру, қозғалыс жасау қимыл дәлдігін, сұлу дене бітімін, жинақтылықты талап етеді және балалардың эстетикалық сезімін дамытады. Ұлттық ойындарымызды өткізу кезінде қимыл әсемдігі туралы ұмытуға болмайды. Қимылы неғұрлым сұлу балаларға назар аудару, кескінді сәтті беруге ұмтылу әрекеттерін көтермелеу керек. Сөйтіп, эмоционалды сауықтыру, танып білу және тәрби беру компоненттерінің қимыл ойындарына енгізілген бүкіл комплексін пайдалану жан – жақты тәрбие беру міндетін жүзеге асыруға көмектеседі.

Ұлттық қозғалмалы ойындарымыз баланың ақыл – ойын дамытуға көмектеседі. Ойын әрекеті зейінділікті, ұлтымыздың қадір – қасиетін ұғынуды, түсінікті бағдарды анықтауды, қиялдауды, есте сақтағыштықты, тапқырлықты, ой сергектігін дамытуға көмектеседі.

Ойнау барысында жүйелі, байыпты түрде балаларды ереженің қоғамдық маңызын жет түсінуіне жеткізетін бұл қасиеттержеке адамның адалдық, әділеттік, достық, батылдық, өзін - өзі билеу, табандылық,жігерлілік сияқты ең жақсы жақтарын қалыптастырудың тиімді құралына айналады. Бұлардың бәрі қимыл – қозғалыс ойындарын ережесімен бірге балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің пәрменді құралдарының бірі ретінде белгілеу үшін негіз ретінде қызмет етеді.

Қимыл – қозғалыс ойындары қозғалғыш – тірек аппаратты дамыту және жетілдіру жолымен ағзаны күшейтуге көмектеседі. Ертедегі қазақ жерінде көрші екі арасында жылына 10 – 15 ке дейін ат ойындарының барлық түрлері өткізіліп тұрған. Олар: аударыспақ, бәйге, күміс алу, қыз қуу, жорға жарыс, ат омыраулаттыру, жамбы ату, тұмақ ұру, аламан бәйге, көкпар, түйе жарыс, сайыс. Бұл ат спорт ойындарының қайсысы болмасын жігіттердің күштілігін, ептілігін, қайраттылығын, ат үстіндегі шеберлігін ғана дамытып қоймайды, сонымен бірге батылдыққа, тез шешім қабылдауға, дәлдікке, тәуекелшілдікке дене сапаларымен бірге ішкі жан дүниесін адамгершілікке тәрбиелейді.

Балаға бірінші рет кездескен ойынның барлығы жаңалық, бәрі де тамаша ғажап дүние. Сол күлкілі кейіпкерлердің өмір сүру, өмірге икемделу жолындағы қақтығыстарын және өзге жан иелерімен қарым – қатынастарын, олардың айла – тәсілдері таң қалдырады. Кішкентай, әлсіз тірлік иелерінің өмірге икемділігін ең қызық тұсы деп айта аламыз. Бұл ойындар балалардың назар аудару және бұлшық еттің ширығу дәрежесін реттеуді үйретеді. Ойынның қалыптасқан ситуациясына байланысты ол қимылды тынығумен кезектестіре алады. Бұл бақылағыштыққа, тапқырлыққа тәрбиелеуге, қоршаған ортадағы жағдайдың өзгеруіне қарап бағдар белгілеу, қалыптасқан жағдайдан тез шешім қабылдап, жол тауып шығу, оны жүзеге асыру, батылдық, ептілік, мақсатқа жетудің өзіндік әдісін таңдау қабілетін қалыптастыруға көмектеседі.

Оқу үрдісінде қазақтың ұлттық ойындарын оқушыларды тәрбиелеу құралы ретінде қолдану

Дене тәрбиесі - балалардың денсаулығын жақсартуға, қозғалыс жүйелерінің жан-жақты жетілуіне, спорт түрімен айналысуға, белгілі жетістіктерге жетуге, еңбек пен оқуға бағытталған арнаулы тәрбиелік процесс. Осы салада қазақтың ұлттық ойындарының қосар үлесі көлемді.

Дене тәрбиесінің мақсаты - жеке тұлғаны жан-жақты қалыптастыруға бағыт беру, әсер ету. Жас ұрпақты жан-жақты қалыптастыру, балалардың дене тәрбиесінің негіздерін меңгеруін көздейді. Ол мыналарды қамтиды: мықты денсаулық, дененің қалыптасуы, дамыған қозғалыс қабілеттерінің үйлесімді деңгейі, дене тәрбиесі саласындағы білімдер мен дағдылар, дене шынықтыру-сауықтыру және спорт қызметін жүзеге асырудың себеп-салдарлары мен меңгерілген тәсілдері, баланың қабілеттері.

Бұл мақсатқа жету үшін мынандай міндеттер атқарылады:

• денсаулықты нығайту, қалыпты дене шынықтыруды дамыту;

• өмірлік мәңді қозғалыс қабілеттері мен дағдыларын қалыптастыру;

• қозғалыс қабілеттерін дамыту және үйлестіру;

• дене тәрбиесі мен спорт саласында қажетті білімдер беру;

• дене шынықтыру жаттығуларымен өз бетінше шұғылдануға қажетті қабілетті тәрбиелеу, денсаулықты нығайту, жұмыс қабілеттерін арттыру;

• адамгершілік және ерік-жігер қасиеттерін тәрбиелеу, психикалық процестер мен жеке тұлғаның қасиеттерін дамыту.

Дене шынықтыру жаттығуларымен және спортпен шұғылданудың сабақ, сыньштан және сабақтан мектептен тыс түрлерін біріктіретін дене тәрбиесінің жүйесі баланың дене шынықтыру жағынан ғана емес, сонымен бірге рухани қабілеттерін ашу және дамыту, оның қоршаған ортада өзін-өзі айқындауы үшін барынша қолайлы жағдайлар жасауы қажет. Бұл орайда демократияландыру, адамгершілік пен имандалыққа іскерлікпен қарау, алдыңғы қатардағы дамыған психологиялық-педагогикалық және психологаялық-физиологаялық теорияларды пайдалану негізінде оқу-тәрбие процесін үйлестіру және жаңалық идеялары, мектепке дейінгі мекемелерде дене тәрбиесі жүйесін одан әрі дамыту процестері негізге алынады.

Дене тәрбиесі жөніндегі бағдарламалық материалдарды балалар ойдағыдай меңгеруі үшін мынадай талаптарды орындайды:

• дене тәрбиесі сабақтарына міндетті түрде қатысу;

• өзінің денешынықтыру даярлығын арттыру және спорттық шеберлігін жетілдіру;

• жыл ішінде бағдарламалық материалдың негізі бөлімдері жөніндегі бақылау көрсеткіштерін орындау;

• мектепте спорттық-бұқаралық бағытта өткізілетін шараларға және дене шынықтыру-сауықтыру жұмыстарына белсене қатысу;

• дене тәрбиесі мұғалімнің нұсқау-кеңестерін пайдалана отырып, дене жаттығуларын өз бетінше жасау;

• дене тәрбиесі пәні сабағындағы ұлттық ойындарды білу және сабақта қолдану;

• ұлттық ойындар негізінде мерекелік шаралар өткізіп ,салт-дәстүрлерді үйрету;

• сыныптан тыс кезде ұлттық ойындар ойнату.

• Халық арасында тараған 200-ден тарта ұлттық ойындарды жүйелеудің және ортақ атау берудің маңызды іс екендігін айта келіп, осы жұмыстың қалыптасуына көптеген ғалымдардың теориялық және практикалық жағынан еңбектер жазғандығын атап өтеміз. Әр ізденуші өз тарапынан ойындарды топқа және жүйеге бөле отырып, ортақ бір теориялық негізге сүйенбегендіктерін байқауға болады. Осының салдарынан бір ойын түрінің бірнеше топтар арасында кездесуін байқаймыз.

Қазақтың ұлттық ойындары

Жалпы ойындар

1. Ат спорты:

1. Аламан бәйге

2. Бәйге

3. Көкпар

4. Аударыспақ

5. Сайыс

2. Ой ойындары

(Санамақ, жаңылтпаш, жұмбақ т.б.)

2. Қазақ күресі

3.Затпен, құралдарды қолдану арқылы ойналатын ойындар

3. Интелектуалдық ой ойындары: тоғызқұмалақ, хан дойбысы, нарды, дойбы т.б

4. Нәресте балалар ойыны

4. Саяткерлік: құстармен,

ит – тазымен т.б.

5. Мал – жануарлар,

құстар т.б қолдану

арқылы ойналатын ойындар

5. Садақ ату

Қазақтың ұлттық ойындары мен спортық ойындарды жүйелеу

Сабақ барысындағы ұлттық ойындардың білімділік,тәрбиелік рөлі мен маңызы

Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, түрлі заттармен ойналатын, зеректікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. Олардың негізгілерінің өзі жүзден астам. Бұл ойындардың көбісінің ежелден қалыптасқан арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін арттырып, балалардың өлең - жырға деген ыстық ықыласын оятып, көңілін көтереді, дүниетанымын арттырып, еңбекке баулиды, ширықтырып, шынықтырады.
1. Аңға байланысты ойындар: ақсерек-көксерек, аңшылар, аңшылар мен қояндар, кірпіше қарғу, қас-құлақ, ордағы қасқыр.

2. Малға байланысты ойындар: аларман (қойға қасқыр шапты), асау көк, бура-қотан, көксиыр, соқыр-теке, түйе мен бота.

3. Түрлі заттармен ойналатын ойындар: ағаш аяқ, аққала, ақпа, ақсүйек, ақшамшық, алакүшік, алты-бақан, арқан аттау, арқан тартпақ, арқан тартыс, арынды арқан, асау мәстек, асық, аттамақ, ауыртаяқ, әйкел, әуетаяқ, батпырауық, белбеу соқ, белбеу тартыс, дауыстап атыңды айтам, епті жігіт, жаяу көкпар, жемекіл, жігіт қуу, жігіт ойыны, күзетшілер, күміс ілу, қамалды қорғау, қараше, қимақ, қыз қуу, лек (шөлдік), монданақ, орамал тастау, сақина жасыру, сиқырлы таяқ, тапшы, кімнің дауысы, таяқ жүгірту, тепе-теңдік, тобық, тұтқын алу, түйілген орамал, шалма, шертпек, шілдік,халқалай?
4. Зеректілікті, ептілікті және икемділікті қажет ететін ойындар: айгөлек, айдапсал, атқума, аударыспақ, бағана өрмелеу, балтам шап, бөріктастамақ, бұғнай, бұғыбай, бұқатартыс, бұрыш, біз де, егер..., жасырынбақ, жаяу жарыс, көкпар, көрші, күрес, қарамырза, қассың ба, доссың ба?, қындық-сандық, орын тап, отырмақ, санамақ, сұрақ-жауап, тасымақ, тасымалдау, тең көтеру, тымпи-тымпи, ұшты-ұшты, үй үстіндегі кім?,шымбике.
5. Соңғы кезде қалыптасқан ойындар: әріп таңдау, бригада, мейрамхана, нөмір, пароль, пошта, сымсыз телефон, сыңарын табу. Бұлардың ішінде бірқатар ойындар спорттық, той ойындары болып саналады. Ал енді, қазақтың ұлттық ойындарының ішінде «қуырмаш» тәрізді жас сәбилерге арналған да ойындар бар. Біз енді қазақтың ұлттық ойындарының негізгілерін талдап, тарқатсақ. Ақсүйек. Қыз-бозбалалар оны жазғы айлы түнде ойнаған. Ойын бастаушы жылқының бақай сүйегін, ол болмаса қой- дың жілігін, немесе жауырынын, жамбасын қолына алып, ойынға қатысушыларға көрсетіп, белгілеп алады да, ойыншыларды екі топқа бөліп, алысырақ барады да ақсүйекті лақтырып жібереді. Қай топтың ойыншылары ақсүйекті бірінші болып тапса, сол топ жеңген болып саналады. Сүйек еті мүжіліп, далада жатып күнге күйіп, әбден ағарған болуға тиісті.

Қазақ құндылығының ғасырлар қойнауынан сүрінбей өтіп, өзінің үрдіс дәстүріп сақтаған қазақ балалар фольклорының айрықша бір саласы — балалардың ұлттық ойындары. Ұрпағын ойламайтын халық болмайды. Онсыз өсіп-өну, ілгерілеу жоқ. Қазақ ойындарының өміршең қызметі де оның жеткіншек ұрпақты тәрбиелеу ісімен байланысты болуында.Адамзаттың дүниеге келген күнінен бастап-ақ ақыл-ой қабілетінің ортаға, өмірге көзқарасының дұрыс қалыптасуын реттейтін, белгілі бір жүйеге келтіретін осы «балалар мен жасөспірімдер ойындары", сондықтан да "ойын — балалар еңбегі, балалардың уақытымен ғана санасады . Ұлт ойындары — адам еңбегінің жемісі, халықтың фантастикалық ой құбылысының көрінісі, дүниені танып, білуге талпынысының нышаны, бар өнердің бастамасы.

Ұлттық ойындар түрлі себептерге байланысты пайда болып отырған. Мәселен, "Аңшылар", "Ордағы қасқыр" жан-жақты қоршап аулау, топталып іздеу, жасырыну, қуу, қалай қолға түсіру анық бой көрсетсе, "Даусынан біл", "Шұқыма" ойындарының далада із кесу, түрлі дыбысты ажырата білу мақсатында пайда болғандығы байқалады. Ойындарды енді бір тобы көшпелі тайпалардың өзара қатығыстарын, жаугершілік дәуірінің бітімін, жол-жоралғысын өзінше қайталайды. Олардың қатарына "Жамбы ату, 'Теңге ілу", "Тұқын алу", "Қамалды қорғау", "Батыр", "Қыз қуу", "Ат үстіндегі тартыс", Итеріспек" сияқты іс-әрекет ойындарын жатқызуға болады. Балаларды ептілікке, тапқырлыққа баулитын, отырып та, қозғалып та, жүріп те ойнайтын түрлері аса мол. Мәселен, "Үй артында қолағаш", "Соқыр теке ', "Ұшты-ұшты,Тымпи-тымпи", "Ақ серек, көк серек" сияқты ойындар да сөз, кейде іс-әрекетке жетекші, ал кейде қосалқы қызмет атқарады. Ойындардың ішінде, әсіресе, жан-жануарлардың дауысын, төлдерін, іс-әрекетін дұрыс айтуға дағдыландыратын "Қалай айтуды білемін", түрлі сөйлем құрастыруға тәсілдендіретін "Егер. , айтылған сөзді есте сақтауға машықтандыратын "Хабаршы", сөз бен сөйлемнің мазмұнына дұрыс мән беруге үйрететін "Біз де", "Ұшты-ұшты", бірден сөз табуды қажет ететін "Орамал табу" ойындарының тілді жетілдіруде маңызы зор.

Сонымен қатар сөз ойындарының қатарына түрлі ұлттық ойын-жырлар мен жаңылтпаштар да жатады. Осындай ойын жырларының бірі — санамақ. Бұл ойын жыры негізінен оң-солын әлі толық танымаған бір-үш жастағы сәбилерге арналып айтылған.

Ойын балалардың сезiмiне әсер ететiндей дәрежеде жүргiзiлсе, ойынға қатысушылардың көңiл-күйi көтерiңкi бiлiмi мен шеберлiгi жетiле түседi. Ойын жүргiзуде балалардың жас ерекшiлiгiн ескере отырып, ойыншыға түсетiн күштi бiрте-бiрте арттыру керек. Балалар үлкендерге қарағанда тез шаршайды, тез тынығады. Сондай-ақ балаға тән тағы бiр өзгешiлiк - олардың орталық жүйке жүйесi өзгерiш, икемдi болып келетiндiктен аса ептiлiктi қажет ететiн жаттығуларды тез игерiп кетедi. Ойын - баланың оқуға бесендiлiгiн арттыруға басты құрал ретiнде пайдалануға болады. Сондықтан мұғалiм әр сабақты бастамас бұрын сабақтын құрылымына сай ұлттық ойынды iрiктеп алып қолдану қажет «Орамал салу», «Айдап сал», «Арқан тартыс» т.б. ойындарды балаларға ойнату арқылы қиыншылықтан қорықпауға, батылдыққа тәрбиелесек.

«Кiм сенi түрттi?» , «Даусынан таны», «Бiз де» ойындарды ойнау барысында байқампаздыққа аңғарымпаздыққа баулимыз. Ұлттық ойындардың тағы бiр ерекшелiгi - эмоциялық жағынан қарағанда бала назарын бiрден аударады.

Оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындар арқылы жүргізілген жұмыстардың нәтижесі

1. Дене тәрбиесі — баланың дұрыс өсіп жетілуіне өте қажетті тәрбие жүйесінің бірі. Ал осы физиологиялық, психологиялық қажеттілікті өтеу үшін дене тәрбиесінде игерілетін қимыл-қозғалысты қабылдауға дайын болуы керек. Дайындық үш кезеңнен тұрады: мақсаты, міндеті, қортынды.

Оның теориялық моделі мынадай кезеңнен тұрады:

1. оқушының дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындарға қызығушылығы;

2. ұлттық ойындарды тәрбиелік құрал ретінде қолдану.

ІІ. Екінші кезеңде дене тәрбиесінің, қимыл-қозғалыстың денсаулыққа,

дененің дұрыс өсіп дамуына әсерін білу;

1. ұлттық өнердің, салт-дәстүрдің, дене қимылдарының, қол өнерінің т.б. дене тәрбиесіне тигізер пайдалы әсерін ұғу;

2. ұлттық ойындардың дене тәрбиесіне пайдасын білу;

3. ұлттық ойындардардың ерекшеліктерін білу (жылдамдық, ептілік, күштілік, бүкіл денеге арналған жаттығу ерекшелігін білу);

4. күн тәртібін, күнделікті режимді (тазалық, суық сумен жуыну, таза ауа, мезгілді дем алу, тамақтану, киіну, гимнастика, т.б.) сақтай білу қажеттігін түсіну.

ІІІ. Үшінші кезеңде (біліктілік, икемділік, дағды) жағын жетілдіру:

1. дене тәрбиесі сабақтарында ұлттық ойын элементтерінің қажеттілігін сезіну;

2. қимыл қозғалыс жаттығуларын игеруі, бейімділігі;

3. салт-дәстүрді,ұлттық тәрбиені игеру

Осы теориялық модельге сүйене отырып, біз мектептегі балалардың дене тәрбие сабағында ұлттық ойындар элементтерін қолдану дайындығына жасалатын педагогикалық эксперименттің өлшемдік критерийлерін үш деңгей арқылы (төмен, орта, жеткілікті) бөліп көрсеттік. Ол төмендегі 2-кестеде бейнеленеді. Ұлттық ойындардың ел арасында кең тарауына байланысты бір ойынның әр жерде әртүрлі тәртіппен ойналуы және олардың атауларының әртүрлі болып келуі жиі кездеседі. Осы жағдайды ескере келіп ойындарды жүйелеу және атау беру мәселесі шығады. Топталып, жүйеленбеген ойындарды тәжірибелік тұрғыдан қолдану, ережесін айқындау мүмкін болмайды.

Ақыл-ой спорт түріндегі ұлттық ойындар тарихтың терең қойнауынан бастау алған, шығу және пайда болу мерзімі әлі толық дәрежеде зерттелмеген, яғни ғылыми түрде тұжырымдамасы айқындалмаған, ұлтымыздың асыл қазыналарының бірі – тоғызқұмалақ. Ақыл-ойын дамытатын «Он бір қара жұмбақ» деген тәжірибелік маңызы зор. Оның басты ерекшелігі есеп сұрақтарын қою арқылы баланың ойлау қабілетін дамытқанын байқалады. Жас ұрпақты тәрбиелеуде де ұлттық ойындардың берері мол. «Санамақ», «Жылдам айт», ",«Қаржу» (тақталық ойын) ойыны;т.б. тартымды ойындарды үйрету, тіл өнеріне негіз салады деп есептелген. Балалар негізінен ойын үстінде бір-бірімен тез тіл табысады. Ойынына қарап баланың психологиясын аңғаруға болады.

Садақ ату спорт түріндегі ұлттық ойындар" Жамбы ату", "Теңге ілу","Бес тас", "Асық", "Садақ ату","Бес табан" , "Алшы","Құмар"," Омпы","Төрт асы" , "Хан талапай" , "Қақпақыл" , "Иірмекіл" , "Ханжаппай" , "Сасыр","Топай"немесе "Сөкелек" , "Бәйге" , "Отыз ұры,бір есепші" , "Хан","Кетсін бір" , "Көтеріспек" , "Атқабыл".Бұл ойындар мергендікке байқағыштыққа, қырағылыққа, батылдыққа, ептілікке,төзімділікке шапшандыққа баулиды.

Аң, құсқа байланысты ұлттық ойындар,"Қасқыр мен қойшы","Аш қасқыр","Ақ сүйек ","Аңшылар", "Ордағы қасқыр","Қасқыр мен күзетші","Түйе мен бота".Ұлттық ойындар ұйымшыл жақсы ұжым құруға көмектесе алады.Сондықтан, бастан-ақ ойын кезiнде бiр-бiрiне сергек қарап көмектесуге, әзiл тұруға, жеке бас мүддесiн ұжым мүддесiне бағындыра бiлуге, ойын кезiнде қандай табысқа жетсе де менсiнбеуге, жолдастарын сыйлауға, ойын кезiнде жiгерлендiруге үйреткенін аңғардық Егер ойын барысында тәртiптi бұзғандар болса, мұндай әрекеттi қайталамауға, ең ұжымды әсер ететiндей шараны таңдап алдық.

Затпен ойналатын ұлттық ойындары "Мүше алып қашу" , "Үй артында қолағаш", "Соқыр теке", "Ұшты-ұшты","Тымпи-тымпи", "Ақ серек, көк серек","Орамал табу"«Сандық толтыру», «Ұршық доп», «Қақпақыл» Дене тәрбие барысындағы затпен ойналатын қимылы қозғалыс пен жаттығулар жеткіншекті батылдыққа баптап, сымбатты етіп сомдау, ептілікке баулау сонымен қатар, тазалық, демалып рахаттану,бой жазу, ой еңбек барысындағы шаршағынын басу сарып еткен күш қайратты қайта толықтыру міндетінің бірі болып табылады.

Ойын элементтері арқылы бүкіл дене бойының қимыл-қозғалыстарын дамыту көзделді, мысалы доп арқылы лақтыру тәсілдерін меңгерту кезінде басынан асырып тастау, кеудесінен лақтыру, төменнен жоғары лақтыру, қағып алу сияқты жаттығу элементтерін қимыл-қозғалыс ойын арқылы үйрету, баланың дене шынықтыру пәніне деген ықыласы арттырды.

Жақсы денсаулық -адамның еңбек және қоғамның іс-әрекетке жемісті қатысуының маңызды кепілі.Оқушылардың денсаулығына қамқорлық жасауға біздің қоғамымыз мейлінше мүдделі. Сабақтарда, сабақтан тыс уақытта, спорт секцияларында дене тәрбиесін күн сайын ұйымдастырып, қолайлы жағдайлар жасау қажет.

Табиғи қозғалыстың түрлері жүгіру, қарғу, жүзу, лақтыру, шаңғы, коньки, велосипед тебу, акробатика өмірге қажетті дағды және іскерліктерді қалыптастырады. Жас балалардың денесі түрлі жаттығулар көмегімен ширап, дамиды. Сондықтан күш, жылдамдық, төзімділік, икемділік сияқты адам қабілетін дамыту оқушылардың қозғалтқыш тәжірибесін байытады, дене қозғалысын үйлестіреді.Дене тәрбиесі саласында ырғақ, жеке гигиена, дене шынықтыру мәдениеті, туризм, спорт ерекше орын алады.

Дене тәрбиесі ең басты күн тәртібін, яғни, еңбек, демалыс, тамақтану, ұйқы, бос уақыт ырғақтарын дұрыс ұйымдастыруда талап етеді. Күн тәртібін тиімді пайдалану балалардың ақыл-ойы мен дене құрылысының дұрыс дамуына, денсаулығын сақтауға көмектеседі.

Күн тәртібін бұзбау міндет. Тәртіп дегеніміз - демалыс, тамақтану, жеке гигиена және күн мен түннің пайдалы сәттерін маңызды, мазмұнды қолдану.
Мектепте дене тәрбиесін мұғалім, сынып жетекшісі басқарады.

Олардың жұмысының мазмұны:

• оқушыларға оқу, еңбек және демалыс ырғағын ұтымды пайдалануды үйрету, оқушылардың денсаулығын үнемі бақылау, жұмыс қабілетін жаңсарту, оларға жағдай туғызып, қамқорлық жасау;

• оқу күні және оқу жылы бойында қозғалыс жасау, қозғалтқыш әрекетке үйрету және қозғалтқыш сапаларын дамыту, дене шынықтыру және сауықтыру жұмысын тиімді өткізу.

Дене тәрбиесін мектепте және мектептен тыс оқу орындарында спорттық базаларда іске асыру үшін төмендегі талаптарды еске алған жөн:

• оқушылардың бойында жоғары адамгершілік сапаларын тәрбиелеу;

• оқушылардың денсаулығын нығайту, жұмыс қабілетін көтеру;

• спортпен шұғылдануға оқушылардың тұрақты қызығуын және қабілетін дамыту;

• ұлттық ойындар арқылы дене сапаларын дамыту.

Оқушыларды тәрбиелеудегі ұлттық ойындардың рөлі мен классификациясы

Сонымен бірге,ұлттық ойындар арқылы білім деңгейлерін көтеріп, адамгершілік,тәрбиелік қасиеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Екіншіден,ұлттық ойындар арқасында дене күштерін жетілдіріп, нарықтық экономика жағдайында еңбекке ,тәртіпке дайындайды.

Халқымыз ер балаларды жауынгерлік өнерге дайындағанда дене тәрбиесі негізінде шындай білген. Мысалы, найзаласу, арқан тарту, қазақша күрес, т.б. Дегенмен мұндай ерлік дәстүріндегі спорттық ойындар бүгінгі күнде де өз маңызын жойған жоқ. Оның бір дәлелі: «Қазақ халқы ерте заманнан бері спортқа әуес болған. Ит жүгіртіп, құс салған, көкпар тартып, ат жарыстырған» . Яғни қазақ халқы ықылым заманнан-ақ, дене тәрбиесін ерлік тәрбиесімен қатар қолдана білген. Демек осы игі дәстүрлерді жастар арасында насихаттап, қолданысқа кеңінен енгізу – бүгінгі күннің талабы.

Ұлттық спорттық ойындардың мақсаты, міндетті түрде жеңіске жету емес, денсаулықты сақтау, ағзаның дұрыс өсуіне, қалыпты дамуына жағдай жасау. Жастардың денесінің мығым, шымыр болуы келешекте Отанын қорғауға дайын сарбас екенін аңғартады. Оның кепілі ретінде халықтың спорттық ойындарының да маңызы зор. Бұған «Көкпар», «Бес», «Күміс алу», «Жамбы ату» «Бәйге» т.б. жатады.

«Көкпар» ойыны үлкен мерекелерде , айтта, тойда, аста ойналатын ұлттық спорттық ойынның бір түрі. Ойынға екі жақтан ат- тұрманы сайлы, мықты, епті жігіт шығады. Көкпарға лақ (кейде бұзау) беріледі. Күші, айласы асқан жігіттер жеңіске жетеді. Көкпардың мұндай түрін «тақым тартыс» деп атайды. Кейде көкпарға бірнеше (кейде он, он бес атты) жігіттер қатысады. Мұны «дода» дейді. Ойын шарты бойынша көкпарды жерден алып қашып, құрметті адамның үйіне апарып тастауға тырысады. Көкпар ойынының қызығы – тойдың тұздығы, жігіттің сыны, елдің намысы. Бұған тандаулы ер, палуан жігіттер мен белді ат-айғырлар ғана қатысады.

Ал «Бес» ойыны – бұл мазмұны және ерекшелігі жөніне мүлдем өзгеше болып келетін ойын немесе ел ішінде ертеден келе жатқан қызықты салт. Бәстің түрі көп болады. Мысалы, күш сынау, ауыр тас көтеру, судан жүзіп өту, мергендік сайыс, күрес , жаяу жарыс жарыс т.б. Бәс шарттары бойынша оған бәйге тігіледі. Бәйгені ұтылған жақ немесе ұйымдастырушы төлейді. Мысалы, Балуан Шолақ (1864-1919) 51 пұт кірдің тасын көтерген. Сонымен бірге ел арасында сары масаға таланып, төрт сағат бойы қозғалмай отырғандар, бір қойдың етін бір өзі жегендер т.б. жиі кездеседі. Бәске кезінде өзіне сенген мықтылар мен күштілер, ерік- жігері мол жігіттер қатысқан.

Қазақ халқының жастарды ептілікке баулуда қолданылатын «Күміс алу» ойынында болса, ат үстінде шауып келе жатып, жерде жатқан орамалды іліп әкету. Жарысқа атқа жақсы шаба алатын, 18 жасқа дейінгі жігіттер жіберіледі. Бұл ойынды жекелей, кейде командалық түрде жүргізуге болады. Төрешенің рұқсатымен: «Жөнел!» дегенде тез жылдамдықпен 100 метр қашықтықта жерде жатқан орамалға шауып барып, орамалды жерден алып, мәреге жеткізу қажет. Мұнда уақыт өлшенеді. Кімде-кім уақытты үнемдеп, шапшаң қимылдаса, сол жеңімпаз болады.

Қазақ халқының жастарды мергендікке үйретуде қолданатын ойындарының бірі – «Жамбы ату» жарысына садақ тартып, мылтық ата білетін 16 жастан жоғары ер балалар қатысады. Жарыс орны жергілікті жағдайға байланысты тандап алынады. Оның көлемі 50х200 метр болуы тиіс. Нысана мылтық немесе садақпен көзделеді. Нысананың мөлшері 50х50 см, жерден биіктігі 3х4 метр болады. Ату сызығының нысанасы 20 метр болуы тиіс. Жарысқа қатысатын салт атты төрешінің ескерту орнынан жалауша түсірілгенде шаба жөнеледі. Нысанаға 20 метр қалғанда атты тоқтатып, нысананы көздеп атады. Егер тиіп, мәреге тез жетсе, сол жеңімпаз болады. Бұл жерде ескертетін бір нәрсе, садақ немесе мылтықтың түрі белгілі бір мөлшерде болуы тиіс. Шабантоз аттан құлап немесе қолынан түсіріп алса, оның қайта шығуына рұқсат етілмейді

Халқымыздың ұлттық спорт түрлерінің бірі ретінде кеңінен танымал «Бәйге» ойыны – қазақ халқының ат спортының түрі. Жергілікті жерлерде қысқа және орташа қашықтыққа бәйге өткізіледі, сондай-ақ ол жарысқа қатысушылардың барлығы үшін жаппай өткізілетін болып та табылады. Бәйгеге негізінен 7,12 және 16 км қашықтыққа арналған жер алынады. 7 км - қысқа, 12 км - орташа және 16 км – алыс қашықтыққа жатады. Жарыс тегіс жерде, айнала жұмсақ жерде немесе ипподромда өткізілуі тиіс. Бұған 13-15 жастағы бозбалалар жақсы аттарымен қатысады. Бәйгеге қатысқан жылқының қайсысы мәреге бірінші жетсе, «бірінші», «екінші», «үшінші» орындарды иемденеді.

Қазіргі танда ұлттық ойындарымыз жастардың жан-жақты жетілуіне жағдай туғызады. Жастардың енжар, босбелбеу т.б. жат қылықтардан аман болуына септігін тигізеді және бос уақытын тыңғылықты пайдалануына мүмкіндік береді. Ұлттық спорт ойындарын сабақ барысында, демалыс кезінде өткізуге болады. Жасөспірімдердің халықтық спорттық ойындармен шындала отырып, елжандылық, адамгершілік, эстетикалық талғамының қалыптасуына , табиғат аясында болуына, табиғатпен сырласа білу қабілетін дамытуға септігін тигізеді.

Асық – ұлттық өнеріміз. Біз оны өзімсініп, әрқашанда көздің қарашығындай сақтап жүруіміз керек. Егер біз асықты жоғарыда аталғандай басқа елдер еншілеп кетпесін десек, оған ауыл ойыны деп немқұрайлы қарамай, тиісті шаралар жасауымыз керек. Бұл – асық ойынының түрлерін, ережелерін насихаттайтын құрал-жабдықтар шығару, арнайы мамандардың асыққа қатысты кітап жазуы, асықты компьютер ойындарына енгізіп, оны дүниежүзіне тарату, мектеп пен балабақшаларда асық ойынынан жарыстар өткізу мен оның дамуына ықпал ететін басқа да шаралар болып табылады.

Қазақтың қара қанына сіңген ұлттық ойын ол әрине «Қазақша күрес» болып табылады. Бұл ұлттық ойынның түрі талай рет көк байрағымызды әлемдік ареналарда қазіргі уақыта желбіретті.

Бұл спорт түрі ерте заманнан бері жігітерде шапшаңдықты, ержүректілікті, шыдамдықты және олданда басқа жақсы қасиетерді дамытуға қатысқан. Бұл спорт атам заманнан бері қазақтардың ең күштісін анықтауға және ел аралық, ру аралық қатынастарды жақсарту үшін өткізіліп отырған[38]. Мәселен, тарихи уақиға, Қазақстан жерін мекендеген көшпелі тайпалардың кезіндегі кәсібі болған аңшылық – келе-келе жекелеген тайпа мүшелерінің қоғамдағы орны мен ролін анықтады. Осыдан барып, тайпалардың аңға шығардағы жасаған дайындық жаттығулары кезінде «Қарагие» ойынын туғызды. Ойнаушылар бас киімдерін шешіп ортаға тастайды. Ойын жүргізуші көмбеден қашықтығы 25-30 адымдай жерге апарып арасы мен биіктігін аршын етіп белгіленген сызықтың бойына бас киімдердің саны қанша болса қазық қағады. Қалғандары көмбеде тұрып әр ойыншы қолындағы сырығымен өзінің бас киімін атып алуы керек. Ойынның шарты бойынша ойынды кез келген бала ойнай алмайды. Себебі бұл ойынға ең әуелі шыдамдылық керек, ойынға қатысқаннан кейін өз бас киіміңді атып алмайынша кетпейсің, өз еркімен бас киімді алуға басқа ойнаушылар рұқсат етпейді. Екіншіден мергендік керек, оған қоса көздеген затқа дәл тигізе білу үшін қол күш керек, өйткені сырық жас ырғайдан немесе қайыңнан кесіліп дайындалады. Сырық неғұрлым ұзын да салмақты болса лақтырғанда соншалықты алысқа ұшады да жерге ұшымен қадалады. Сол себепті нәзік балалар ойнай алмайды. Әр ойыншы өздерінің сырықтарын дайындаған кезде, ұзындығы 3-4 аршын таяқты кесіп алады да жуан ұшын ұштап отқа қыздырып кептіреді. Олай істеуі сырық нысанаға дәл тиген жағдайда үнемі ұшымен жерге қадалатын болғандықтан мұжылмас үшін істеледі. Келе-келе сырықтың ұшына жез, одан кейін темір кигізіліп, бас киім орнына басқа заттар ілінетін болды.

Ұсынылып отырылған ұлттық ойындарды жіктеу жүйесі негізінде оқушыларға дене шынықтыру сабағына бағдарлама жасалынды. Ол педагогикалық шарттар түрінде, яғни дене шынықтыру сабақтарында, сыныптан және мектептен тыс дене тәрбиесіне ойындардың элементтерін енгізу арқылы жалпы дене шынықтыру жұмыстарын, оны ұйымдастырып өткізудің нәтижесін көтеретіндігіне сеніміміз зор.

Дене шынықтыру жүйесінің мақсаттары мен міндеттері

Дене тәрбиесі жүйесі-өзара қарым-қатынастағы жеке дене тәрбиесі жүйесі және әртүрлі қоғамдық топ өкілдерінің ерекшеліктеріне қарай сипатталады (балалар дене тәрбиесі жүйесі, мектеп оқушылары дене тәрбиесі жүйесі т.б.) Балалар дене тәрбиесі жүйесі-әртүрлі жастағы топтардың денсаулығына жан-жақты бағытта қызмет жасайтын қоғамдық ұйым. Дене тәрбиесінің әр жуйесі дене тәрбиесіне тиянақты-тарихи түрін бейнелейтіндіктен қойылған мақсаттқа жету үшін осы немесе басқа ұйымдардан құралады. Жүйе айқын салалар құрылымымен олардың қызметі басқа да жүйелерінің қарым-қатынас ерекшеліктерімен айқындалады.

Жүйенің ең басты қызметі - адамдардың дене мәдениетін жоғары сатыға көтеру үшін барлық осыған тікелей қатысты құрылады.

Дене тәрбиесі жүйесінің басты талаптары:

1. дене тәрбиесі негізі мен әдісі сауықтыру жағдайында тек заңды негізге сүйену керек;

2. дене жүктемелері оқушылардың мүмкіншіліктеріне байланысты берілуі керек;

3. дәрігерлік педагогикалық бақылау мұғалімнің кез-келген оқу-тәрбие жұмысында болуы міндетті;

4. санитарлық-гигиеналық қалыпты, күнді, ауа мен суды пайдалану-барлығы әрбір дене жаттығулары кезінде қолданылуы кажет.[42]

Дене тәрбиесі,спорт ілімі мен әдістемесі жеке пән бола отырып жекелей ұғымдары бар. Олар бір-бірімен өте тығыз байланыста, мақсаттары оқу жүйесін жүйелеу, ағзаны шынықтыру, қоғамға дене сапалары жан-жақты тұлға дайындау.Дене тәрбиесі - жеке тұлғаны жан-жақты және үйлесімді дамытуға, оның денсаулығын нығайтуға, еңбек ету мен әскери қызметті атқаруға даярлауға бағытталған қоғам мен жалпы мәдениетінің бір бөлігі.

Қызметі дене дамуын оңтайландыру, білімдік, ақыл-ой және қызметтің өзге де түрлерімен өзара бірге әрекет ету, таңдап алған мамандықты меңгеруге себепкер болу, тәрбиелік, жалпы мәдени, эстетикалық, адамгершілікті, әлеуметтік-экономикалық салауатты өмір салтын қалыптастыратын дене дайындығы.Дене шынықтыру- дене жаттығуларын, табиғаттың сыртқы күштнерін (күн, ауа, су) пайдалана отырып ағзаны шынықтыру. Яғни мәдениеттің ажырамас бөлігі адамның дене бітімін дамыту, оның денсаулығын нығайту, рухани және материалдық құндылықтар жиынтығы болып табылатын әлеуметтік кызмет саласы.Қызметі қозғалыс қажеттілігін канағаттандыру, фукнкционалды рахаттану, бос уақытты оңтайды пайдалану. қызметі төмендеген дене мүшелерін қалыпқа келтіру, жолы, яғни дене дамуына әсер етуші факторлар; тұқым қуалаушылық, өсксн орта, спорт түрі.

Дене тәрбиесі мен еңбек байланысының мақсаты.Жеткіншектерді енбекке тәбиелеу дене тәрбиесі мақсаттарының бірі болып табылады. Дене тәрбиесі еңбекке ерікті түрде тәрбиелеудің негізін қалайды. Денені шынықтыру тұрақты дағды тәртібін, ерік-жігерді, қалыптасқан мінез-құлықты талап етеді. Еріншектікке жол бермейді. Өйткені, күнде таңертеңгі гимнастикалық, спорттық жаттығулармен айналысатын оқушының еңбекке деген ынтасы оянады. Еңбекке деген адамгершілік көзқарастарын қалыптастыруда дене тәрбиесі пәнінің мүмкіндіктері ете көп. Мысалы, «Өзің үшін, өз мақсатың үшін еңбек еткенің жаксы. Ал өзгелер үшін еңбск етуге калай қарайсың?» деген сұрақты қоя отырып, жаттығу жұмыстарын жүргізудің тәрбиелік маңызына назар аудару.Дене тәрбиесіндегі эстетикалық білімнің мақсаты.

Дене тәрбиесі сабағындағы эстетикалық тәрбиенің маңызы өте зор. Адамның жан дүниесі қандай сұлу, таза болса, дене мүшесі де сондай сымбатты болуы керек. Бұл ретте окушыларға берілген тапсырманы мәнерлеп түсіндіру, әдеп сақтауға үйрету, музыкалық сүйемелдеу кезінде әуенге сай үйлесімді қимылдауға дағдыландыру игі нәтижеге жеткізеді. Мысалы, әдетте жаттығу барысында «жаксы», «дұрыс емес» деген сөздер жиі айтылады. Ал «Жарайсың, міне қандай әдемі!» деген жылы лебізді сирек естисің. Окушылардың қозғалыс қимылдарын орындау техникасына назар сала отырып, оның ынта-ықыласын сол жаттығулардың таза әрі үйлесімді, сұлу орындалуына аудара білген жөн. Жан сұлулығы мен тән сұлулығын кимыл-жаттығу кезіндегі іс-қимылдың әсемдігіне ұштастыруды басты мақсат етіп алу қажет. Ұстамдылық, қандай жағдайда да өз еркін билей алу, өзгелердің жүйкесіне кері әсер етпеу, кашанда көмекке дайын тұру, бәсекелесіне құрметпен карау, төзімділік сияқты ізгі касиеттер эстетикалық тәрбиелеудің нәтижесінде жүзеге асатын адамгершілік сипаттар болып табылады.

Оқушыны тұлғалық дамыту міндеттерін іске асырудағы, оның психикалық және физиологиялық денсаулығын сақтаудағы, әлеуметтендірудегі мектеп білімінің рөлін күшейтудің маңызы зор.Дене тәрбиесі – оқушылардың денсаулығын қалыптастырумен бірге, жан-жақты жетілген, отанының қайратты, батыл азаматын дайындау; дене тәрбиесі жүйесінен хабардар ету, адам баласының күнделікті тіршілігіндегі орнын анықтау, спортпен шұғылдануға бейімдеу және дайындау.Дене шынықтыру сабағының міндеттері үшке бөлінеді: білім беруміндеттері, сауықтыру міндеттері, тәрбиелік міндеттері.Білім беру – оқу бағдарламасында бекітілген материалды меңгерумен анықталады. Білімділіктің мақсаты – оқу бағдарламасының жүйелі түрде орындалуын талап етеді. Сауықтыру және тәрбиелеу міндеттері бір сабақпен-ақ шешліу мүмкін болса, ал білім беру міндетін орындау ұзақ уақытты талап етеді. Мысалы: арқанмен өрмелеу әдісін үйрету бір сабақпен аяқталмайды. Бұл үшін бірнеше сабақтар жүйесі керек. Оқушыларды арқанды аяқпен қармау әдісі бірінші сабақта өтсе, бұл сабақ жүйесінің бірінші бөлімі ғана, ал қалған әдістерін келесі сабақтарда үйретіп, арқанмен өрмелеу әдісін меңгертуге болады.[45]

Білім беру міндеттерінің мақсаты: қозғалыс дағдылары мен іскерлікті қалыптастыру, дене қасиеттерін (жылдамдық, икемділік ептілік, күш-қуат, шыдамдылық т.б) қалыптастыру, арнаулы білімді менгеру, ұйымдастырушылық қабілеттерді бойға сіңіру.Сауықтыру міндеттерінің мақсаты: денсаулықты нығайту, денені жан-жақты дамыту, ағзаны шынықтыру, адамдардын ұзақ шығармашылық өмірін қамтамасыз ету.Тәрбиелік міндеттерінің мақсаты: жан-жақты тәрбие арқылы ақыл-ой, адамгершілік, эстетикалық және еңбек тәрбиесіне ықпал ету.

Грек ойшылы Аристотельдің «Жанды дене қозғалмаса өледі» деген қағиданы әлі күнге өз мәнін жойған жоқ. Дені сау, ағзасы дұрыс қалыптасу үшін бала 5 жасқа дейін тәулігіне 6-8 сағат қозғалыста болуы керек. Одан ары 10 жасқа дейін 4-6 сағат бойы, 10 жастан 116 жасқа дейін 2-4 сағат қозғалыста болуы керек. Адам өзінің денсаулығына бақылау жасау білу үшін алдымен ағзаның құрылысын, қала берді жүйке, бауыр және т.б. мүшелердің жұмыс істеу әрекетінен хабардар болуы міндетті. Дене шынықтыру жаттығуларын орындаған кезде ағзаға түсетін жүктемені де білу керек. .[49]

Ұлттық қимыл – қозғалыс және ұлттық ойындарды үзілістердегі, ұзартылған күн топтарындағы ерптеңгілік, кештердегі оқушылар ұжымында еркін сезіну, саналы тәртіп, еңбексүйгіштік , мақсатқа жетудегі табандылық атмосферасын қалыптастыруға ұмтылу қажет. Осыдан халық ойындарын сыныптан тыс тәрбие жұмысында пайдалану шартары, әдістері мен түрлерін қарастыру қажеттігі туады. Тек осындай жағдайда ғана халық ойындары тек ермекке кетпей, оқу – тәрбие мақсаттарына бағындырылып, пайдасын тигізеді. Халық ойындарын тәрбие жұмысында пайдалану мектеп келесі шарттарды орындаған жағдайда нәтиже береді.

– сынып жетекшілері, тәрбиешілер және тағы басқалар халық ойындарына жауапты қарап, кез – келгенде ғана емес, жоспарлы және күнделікті пайдалану;

– оқу жылы баында тәрбие жұмысының жалпы мектептік жоспарын, басшылыққа алып, сынып жетекшілер және пән мұғалімдері өздерінің жоспарларына міндетті түрде халық ойындарына енгізу.

– тәрбие ісі меңгерушісі халық ойындарының тәрбие жұмысы жоспарларына кіруін бақылау.

– мектеп әкімшілігі халық ойындарын үйрену және өткізу мәселелері бойынша мұғалімдер мен белменді оқушылар семинарларын өткізу.

– оқушылардың ойынға қызыуын көтеру үшін оларды оларды ұйымдастырушылар мазмұны мен регін біліп қана қоймай, оларды өткізуге өздері де қатысу.

халық ойындарын сабақтарда, тәрбие сағаттарында, кештер мен ертеңгіліктерде қолдану мектептің кәсіптік бағдар жұмысының мазмұнына енгізу.

Ұлттық ойындарды оқу және тәрбие үрдісінде пайдаланудың өзектілігі

Қоғамымыздың іргетасын нығайту үшін бүгінгі жастарға үлгілі, өнегелі тәрбие беру - қазіргі міндеттердің бірі.

Оқушыда жалпы адамзаттық құндылықтар мен адамның айналадағы дүниемен жеке тұлғалық қатынасын (этикалық, эстетикалық, адамгершілік тұрғысынан) тәрбиелеу мақсатын халқымыздың мәдени рухани мұрасының, салт-дәстүрінің озық үлгілерін оның бойына дарыту арқылы жүзеге асыруға болады. Осымен байланысты бағдарлама халқымызға тән әдептілік, қонақжайлық, мейірімділік, т.б. сияқты қасиеттер, табиғатқа деген қарым-қатынасындағы біздің халыққа тән ерекшеліктер. Жас ұрпақ өз халқының мәдениетімен, асыл мұраларымен ұлттық әдебиеттер арқылы танысып келеді. Халық ойынды тәрбие құралы деп таныған. Ойынды сабақта қолдану оқушылардың ой-өрісін жетілдірумен бірге, өз халқының асыл мұраларын бойына сіңіріп, кейінгі ұрпаққа жеткізе білу құралы.

Бірақ оны жүргізуге арналған нақты әдістемелік құралдар жоқтың қасы. Зерттеу жұмысында орыс тілінде жазылған әдебиеттер қолданылды. Соның нәтижесінде қазіргі таңда тақырыптың өзектілігі туындап отыр.

Халық педагогикасының адам, отбасы, өскелең жас ұрпақты тәрбиелеу туралы арман-мақсаттарын, орныққан пікірлерін, ұсыныстарын қамтып көрсететін педагогикалық идеялар мен салт-дәстүрлері өткен мен қазіргінің арасындағы байланысты көрсетеді. Ол тарихи даму барысындағы әлеуметтік мәні бар ақпаратта (білім, білік) т.б. жиналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Ең алдымен, халық педагогикасы өскелең ұрпақтың еңбек пен өмір сүру бейнесінің негізі болып, оларды келешектегі қызметіне дайындайды. Біздің халықтық педлагогикада еңбек тәрбиесі өте ертеден бастау алады. Ертеден келе жатқан еңбек тәрбиесінің әдіс-тәсілдер құралы, сөз жоқ, еңбек болып табылады. Еңбек адамның қалыптасуы мен тәрбиеленуінде бір ұрпақтан екінші ұрпаққа өмірлік тәжірибе береді және халықтың даму барысында шешуші роль атқарады. Еңбек ету кезінде адамның дене, ақыл-ой, эстетикалық дамуы мен еңбек тәрбиесі қатар жүреді.

Сөйтіп, өзінің өмірден байқағандарын іске асырып, қоршаған адамдардың іс-әрекетіне еліктейді. Соның нәтижесінде өзі көрген жағдайларды отбасылық тұрмыс пен қызмет түрлерін жаңғыртады. Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: «Бәйге», «Көкпар», «Алтын сақа», «Хан талапай», «Қыз қуу», «Тоғызқұмалақ» т.б. балалардың еңбекке деген қарым-қатынасы мен қабілеттерін арттырады. Жас ұрпақ өз халқының мәдениетімен, асыл мұраларымен ұлттық әдебиеттер арқылы танысып келеді. Халық ойынды тәрбие құралы деп таныған. Ойынды сабақта қолдану оқушылардың ой-өрісін жетілдірумен бірге, өз халқының асыл мұраларын бойына сіңіріп, кейінгі ұрпаққа жеткізе білу құралы. Бірақ оны жүргізуге арналған нақты әдістемелік құралдар жоқтың қасы. Зерттеу жұмысында орыс тілінде жазылған әдебиеттер қолданылды. Соның нәрсе. нәтижесінде қазіргі таңда тақырыптың өзектілігі туындап отыр.

Халық педагогикасының адам, отбасы, өскелең жас ұрпақты тәрбиелеу туралы арман-мақсаттарын, орныққан пікірлерін, ұсыныстарын қамтып көрсететін педагогикалық идеялар мен салт-дәстүрлері өткен мен қазіргінің арасындағы байланысты көрсетеді. Ол тарихи даму барысындағы әлеуметтік мәні бар ақпаратта (білім, білік) т.б. жиналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Ең алдымен, халық педагогикасы өскелең ұрпақтың еңбек пен өмір сүру бейнесінің негізі болып, оларды келешектегі қызметіне дайындайды. Біздің халықтық педагогикада еңбек тәрбиесі өте ертеден бастау алады. Ертеден келе жатқан еңбек тәрбиесінің әдіс-тәсілдер құралы, сөз жоқ, еңбек болып табылады. Еңбек адамның қалыптасуы мен тәрбиеленуінде бір ұрпақтан екінші ұрпаққа өмірлік тәжірибе береді және халықтың даму барысында шешуші роль атқарады. Еңбек ету кезінде адамның дене, ақыл-ой, эстетикалық дамуы мен еңбек тәрбиесі қатар жүреді.

Халықтық педагогиканың ең бір көне тиімді құралдарының біріне ойын жатады. Ойын арқылы бала қоршаған ортаны өз бетінше зерделейді.

Ойын дегеніміз – адамның ақыл-ойын дамытатын, қызықтыра отырып ойдан-ойға жетелейтін, тынысы кең, алысқа меңзейтін, қиял мен қанат бітіретін ғажайып нәрсе. Е.Сағындықов өз еңбегінде: «Қазақтың ұлт ойындары тақырыпқа өте бай және әр алуан болады», - дей келіп, ұлт ойындарын негізінен үш салаға бөліп топтастырған. Ә.Диваев «Игры киргизских детей» атты еңбегінде тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады. Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ғалымы А.Алекторов. Мәселен, оның «О рождении и воспитании детей киргизов, правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты еңбегіңн атауға болады. М.Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінен бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі элементі деп тұжырымдайды. Кезінде ұлттық ойындарды зерттеген авторлар қатарында М.Тәнекеев, Б.Төтенаев, М.Балғымбаев, Ә.Бүркітбаев, т.б. есімдерін атауға болады.

Кеңес Одағы кезіндегі ұлттық ойындардың маңызы мен қажеттілігін көрегендікпен қарастырған ғалым Б.Төтенаев «Қазақтың ұлттық ойындары» (Алматы, 1994) атты еңбегінде қазақ ойындарын бірнеше топқа бөліп, ойын шарттарын жазып, жастар үшін тәрбиелік мәнін зерделеп, ойын білдірген.

Сабақта және тәрбиеде, яғни балабақшалар мен бастауыш мектептерде ұлттық ойынды ұтымды пайдаланса, алдымен еңбекке баулу және дене шынықтыру пәндерінде оқушылардың өз бетімен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру шарттары теориялық тұрғыдан негізделсе, онда оқушылардың білімге деген құштарлығын арттыруға және халықтың асыл мұрасын бойына сіңіріп, ұлттық сананы қалыптастыруға болады.

Қай халықтың болмасын, оның ұлттық ойындарының белгілі бір мақсаты мен әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан ерекше қасиеттері болады. Сондықтан халық арасында қалыптасқан ойындар туралы сипаттамалық жинақтар, деректер және құжаттар дұрыс зерттеу мен талдауды қажет етеді.

Ұлттық дәстүрлі халық ойындарының ел арасындағы беделі, тарихи қоғамдағы алатын орны және болашақ ұрпақты өсірудегі қажеттілігі, оның шығу тарихы туралы ғылыми тұрғыдан бізге дейінгі ғалымдар да көп ізденді. Осы мәселеге байланысты зертелеген ғылыми еңбектерді біз хронологиялық шектігіне қарай бірнеше топқа бөліп қарастырамыз.

1. Орыстың отарлау саясаты кезеңіндегі алғашқы орыс әскери шенеуніктері мен миссионерлерінің көшпенділер хақындағы зерттеу жұмыстары;

2. Кеңес заманы кезеңіндегі Орта Азия және Қазақстан халықтарының ұлттық ойындары туралы жазылған ғылыми еңбектер;

3. Мектеп жасына дейінгі балаларды дене шынықтыруға баулу әдістерін педагогикалық сипаттағы бағыт-бағдарлама тұрғысынан зерттелген жинақтар.

4. Тәуелсіз егеменді елдер кезеңіндегі (1992 жылдан бүгінге дейін) аталған тақырыпқа қатысты ізденістер.

Алғашқы топтама еңбектің тарихнамалық тізгінін Ә.Диваевтың еңбегін талдаудан бастайық. Ол өзінің «Игры киргизских детей» атты еңбегінде тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады.

Ә.Диваев алғашқы топтағы ойын түріне рулық-қауымдық құрылыс кезеңінде өмірге келген ойындарды, екінші топтамадағы дәстүрлі ойындарға қозғалыс ойындарын, үшінші топқа – спорттық ойын түрлерін жатқызады. Ізденуші этнографтың дәлелдеуінше, халық ойындары балалардың іс-әрекетін, қимыл-қозғалысын дамытумен қатар денсаулығын шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін атқарады. Ә.Диваев: «Как киргизы развлекают детей» деген мақаласында: «бала бас бармағын көтеріп оған пайғамбарымыз не дейді деп көк аспанға қарап, құдай тәңірінен рұқсат сұраған», - дей келіп, «Бес саусақ» ойыны мен саусақ атауларын алға тартады және аталған мақалада саусақ пен қимыл-қозғалыс жасау әрекеті негізінде баланы тәрбиелеп, шынықтырудың үлкен даналық философиялық мағынасы жатқандығы сөз етіледі. [52]

Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ғалымы А.Алекторов. Мәселен, оның «О рождении и воспитании детей киргизов, правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты еңбегін атауға болады.

Автор бұл еңбегінде көшпенді қазақ халқының өмір сүру салтындағы баланың дүниеге келген сәтінен бастап өсу динамикасына дейін ұлттық ойын мен қимыл-қозғалыс әрекетінің алатын орны және балғындардың денсаулығы мен дене мүшесінің қалыптасып дамуындағы жеке халық ойындарының қажетті жақтарын ашып көрсетеді. Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин халық ойындарының балаларға білім берудегі тәрбиелік мәнін жоғары бағалап, өткен ұрпақтың дәстүрі мен алтын құрметтеп, адамдардың ойы мен іс-әрекетін танып түсінуде жастардың эстетикалық, адамгершілік ой талабының өсуіне оның атқаратын қызметін жоғары бағаласа, М.Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінің бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі элементі деп тұжырымдайды. Ұлттық ойындар халық тәрбиесінің дәстүрлі табиғатының жалғасы. Ежелден дәстүрлі ойындарда халықтың өмір сүру әдісі, тұрмыс-тіршілік еңбегі, ұлттық дәстүрлері, батырлық-батылдық туралы түсінігі, адалдыққа, күштілікке ұмтылуы, шыдамдылық, т.б. құндылықтарға мән берілуі – халық данышпандығының белгісі. Бұл жерде айта кететін бір жайт, Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1943 жылғы шешіміне сәйкес 1949 жылы жарық көрген «Краткий сборник казахских народно-национальных видов спорта» атты еңбегі М.Гуннердің толықтырып, өңделген кітабы. ХХ ғасырдың басында көшпенді халықтар: қазақ, өзбек, қырғыз, түркімен, қалмақ, т.б. отар елдері туралы этнографиялық деректер жинақтап, олардың ұлттық мәдениетінің тармағы – халық ойындары, оның ішіндегі құрамдас бөлшегі болар ойынын жинап зерттеуді Түркістан генерал-губернаторы арнайы шенеуніктер мен миссионер ғалымдарға жүктеген.

Кеңес дәуірі жылдарында қазақтың ұлттық дәстүрлі халық ойындары күн тәртібіндегі өзекті мәселе болғанына қарамастан, сол тоталитаризм кезінде дәстүрлі ұлттық ойындарды зерттеген авторлар қатарында М.Тәнекеев, Б.Төтенаев, М.Балғымбаев, Ә.Бүркітбаев, т.б. есімдерін атауға болады. Әсіресе М.Тәнекеевтің қазақтың ұлттық және дәстүрлі ойындарын зерттеген деректерінің өзі жеке мәселе. Оның негізгі еңбектері Қазақстандағы спорт пен дене тәрбиесі саласына арналған. Ең бастысы, ол дене тәрбиесінің халықтық педагогикасы сияқты көкейтесті мәселесінің негізін қалаған М.Тәнекеевтің авторлығымен шыққан алғашқы туынды «Казахские национальные виды спорта и игры» (Алматы, 1957). Бұл зерттеуінде ізденуші қазақтың «Тоғызқұмалақ» ойынының ереже тәртіптерін таразылап, халық ойынының қажетті жақтарын ашып, сонымен қатар басқа да ұлттық қозғалмалы, спорттық ойын түрлеріне тоқталып, анықтама беріп жіктеп, құнды мұрағат деректеріне сүйене отырып, ғылыми сараланған пікірлер айтады. Ғалым негізінен Қазақстандағы Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңде дене тәрбиесі мәдениетінің дамуын талдай отырып, тарихта тұңғыш рет, дене мәдениеті мен спорттың екі даму бағытын қара халықтық және ақсүйектік деп көрсетіп, оны формациялық әдістемеге сүйеніп, яғни таптық тұрғыдан қарастырады. Сонымен бірге ғалым зерттеуіне әскери қолданбалы маңызы бар кейбір спорт және ойын түрлерінің өрлеуіне отаршыл Ресей патшалық өкіметінің саяси көзқарасын көрсетеді. Кеңестік кезеңдегі ұлттық ойындардың маңызы мен қажеттілігін көрегендікпен қарастырған ғалым Б.Төтенаев «Қазақтың ұлттық ойындары» (Алматы, 1994) атты еңбегінде дәстүрлі қазақ ойындарын бірнеше топқа бөліп, ойын шарттарын жазып, жастар үшін тәрбиелік мәнін дәлелдеп, ойын зерделеген.

Аталған автор қаламынан халықтың этнопедагогика мен ұлттық ойындар арасындағы байланыс және ойындардың ертеңгі болашаққа керекті қасиеттілігін зерттеген басқа да қомақты ізденістер дүниеге келеді. Е.Сағындықовтың авторлығымен жазылған ғылыми монография «Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде пайдалану» (Алматы, 1993) деп аталады. Ғылыми еңбекте қазақ мектептерінде І-ҮІ сыныптарда қазақ халық ойындарын жекелеген классификацияларға топтап, оны сабақта және сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында қолдану әдістері анықталып, қазақ халық ойындарына педагогикалық талдау жасалып, оқу үрдісінде пайдалану қажеттілігі негізделеді. Ә.Бүркітбаевтың авторлығымен 1985 жылы жазылған «Спорттық ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні» жинағында ұлт спорты түрлері мен ұлттық спорт ойындарының балалардың күнделікті өміріндегі алатын орны, тәрбиелік маңызы және ат спорты мен ұлттық ойындардың ережесі қарастырылса, М.Балғымбаевтың «Қазақтың ұлттық спорт ойыны түрлері» (Алматы, 1985) атты еңбегіндегі ат спортына қатысты бәйгені бастап жорға жарыс, аударыспақ, жамбы ату, аламан бәйге, т.б. жарыс түрлеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бала өміріндегі ұлттық және спорттық қимыл-қозғалыстың және ойынның алатын орны, формасы және мазмұны үлкен адамның тұрмыстық күйімен, еңбек түрімен және мазмұнымен салыстырылса, қаладағы қажеттіліктің бір тұсы адамды дағдыға үйрету екендігін байқаймыз. Бұл кезде дене шынықтыру мен ақыл-ойын ақыл-ой дамуына, жалпы түсінік пен ұғымның қалыптасуында, маңызды ойлау операциялары: талдау, салыстыру, қорыту, қабілетіне қажетті организм деп аударған. М.Контарович, Л.Михайлованың авторлығымен жазылған еңбекте жыл мезгіліне сәйкес қыс айларында ойналатын ойындар, топ болып ойнайтын, жеке бір балаға арналған далада өткізілетін қимыл-қозғалыс ойындарының әдістемелік нұсқауы берілген. Ойын түрлері мен шарттарын бала жасына қарай бөліп классификация жасап, бірнеше халық ойындарын ұсынған. Олардың ішінде «Қояндар» (2-3 жасарларға), «Аңшы мен ит және қояндар» (4 жастағылар үшін), «Торғай мен мысық» (5-6 жастағыларға арналған) қозғалмалы ойындарын зерттеп, қолданысқа түсірген. А.Быкованың басшылығымен баспадан шыққан «Физическое воспитание в детском саду» кітабында балабақшаның әр тобында жас ерекшелігіне қарай өткізетін қарым-қатынас ойындарын ұйымдастыру және оны өткізу әдістері, т.б. мәселелер қарастырылған. Мысалы, қозғалып ойнау барысында алғашқы күннен бастап балаларды өзін-өзі тежеуге үйрету, сонымен қатар барлық баланың қабылдау қабілеті бірдей емес екендігі, яғни белсенділер мен жайбасар әлсіз балалар арасындағы тепе-теңдікті сақтау қасиеті, оларды әр түрлі ойынға тарту арқылы шыңдау, ұмтылдыру, бірнеше рет бір ойынды ойнату барысындағы баланың физиологиялық өзгерісімен қатар психологиялық тұрғыдан сенімділігінің артуы ғылыми еңбектің құндылығын жоғарылатады. Осы орайда соңғы жылдары біздің қарастырып отырған ізденіс тақырыбымызға орай бірнеше ғылыми еңбектер жарық көрді. Е.Мұхиддинов қазақтың ұлттық ойындарын дамыған қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық құрылыммен байланысты қарастырады. Дене шынықтыру пәнінің теориялық дәлелдемесін қазақтың ұлттық ойындарының тәжірибелік жағымен біртұтас алып қарайды. А.Құралбекұлы мен С.Әкімбайұлы жалпы білім беретін қазақ мектептерінің дене шынықтыру жүйесінде қазақ этнопедагогикасы материалдарына, оның ішінде халық шығармашылығы мен ұлттық ойындарды тиімді пайдаланудың ғылыми теориялық-әдістемелік негіздеріне сүйене отырып талдау жасаса, А.Айтпаеваның ғылыми еңбегінде орыс тілінде оқытатын мектептердің бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеу құралы ретінде қазақ халқының ойындарын пайдаланудың теориялық-әдістемелік негіздері жасалып, олардың тәрбиелік мүмкіндіктері айқындалған.

Оқу үрдісінде ұлттық ойын элементтерін пайдалану сабақтың тақырыбы мен мазмұнына сай алынады. Сонда ғана оның танымдық, тәрбиелік маңызы арта түседі. Оқушыларды әсіресе, «Сиқырлы қоржын», «Көкпар», «Асық» секілді ұлттық ойындарға қатыстыру өте тиімді екеніне көз жеткізу қиын емес. Бұл ойындарды жаңа материалды бекіту немесе қайталау кезінде қолдану керек деген пікір бар. Оқушы ойынның үстінде не соңында өзінің қатысу белсенділігіне қарай түрлі баға алуы мүмкін. Мұғалім әр оқушының еңбегін бағалап, ынталандырып отыруы тиіс. Ойынның тәрбиелік маңызы мынада: ол баланы зеректікке, білгірлікке баулиды.

Бабаларымыздың асыл қазыналарына деген көзқарасын құрметтеуге сөз әсемдігін сезінуге үйретеді. Батылдыққа, өжеттікке тәрбиелейді. Ендеше еңбекке баулу сабағын ұлттық ойындар арқылы сабақтасытырып түсіндіру пән тақырыптарын тез, жылдам меңгеруге ықпал етеді. Оқушының сөздік қорын байыта түседі.

Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары Абай Құнанбаев, Шоқан Уалиханов, Ыбырай Алтынсарин халық ойындарын балаларға білім берудегі тәрбиелік мәнін жоғары бағалап, өткен ұрпақтын дәстүрі мен салтын құрметтеп, адамдардың ойы мен іс-әрекетін танып түсінуде жастардың эстетикалық адамгершілік ой талабының өсуінде оның атқаратын қызметін жоғары бағалады. Қазақтың ұлттық дене шынықтыру мәдениеті жеке тұлғаның жалпы мәдениетінің құрамдас бір бөлігі ретінде мектептегі кезеңнен қалыптаса бастайды. Сондықтан оны пайдалану тек қозғалғалмалы біліктілік, дағдыларды дамытып қана қоймайды, сонымен қатар мектеп оқушыларынан қазақтың ұлттық спорт түрлеріне деген көзқарасын қалыптастырып, дене жаттығулары мен ойындарын өз беттерінше дамытуға тәрбиелеп, оқу-ойын материалдарын бір жүйе ретінде олардың руханилығын, адамгершілігін, дене тәрбиесін тәрбиелеуге баулуды қарастырады. Бұндай жағдай Қазақстан Республикасының оқушыларының көпшілігінде ұлттық спортпен, ұлттық ойындармен, дене жаттығуларымен жүйелі түрде айналысуға деген мұқтаждықтың, осы саладағы өз бетінше жүргізілетін сабақтардың ғылыми негізделген әдістемесінің жоқтығын, сонымен қатар көптеген жалпыға міндетті білім беру мекемелерінде, мектептерде (әсіресе, ауыл мектептерінде) оқудың материалдық базасының нашарлығынан, оқушылардың оқитын орындары да қашықта болғандықтан, мектептен тыс сабақтар мүлдем жүргізілмейді. Осы жоғарыда айтқан мәселелердің бәрі аталған тақырыптың әлі де болса жан-жақты толық зерттеуді қажет ететіндігін көрсетеді. Ұлттық ойындарды мазмұны мен күрделілігіне байланысты және балалардың жас ерекшіліктерін ескере отырып, төменгі, орта және жоғарғы сынып оқушылары ойнайтын ойындар деп бөлуге болады. Қажетті ойындарды өтілетін сабақ не жаттығудың алдында тұрған педагогикалық міндеттеріне байланысты таңдап алу қажет. Дене тәрбиесі сабағында және жаттықтыру кезінде қозғалыс ойындарын, оның ішінде ұлттық ойындарын қолдану арнайы үйрену міндеттерін шешуге көмектеседі. Ұлттық және эстафеталық қозғалыс ойындарын ұйымдастыра отырып оқушылардың қызығушылығын арттыру, ұйымшылдыққа, батылдыққа және салауатты өмірге тәрбиелеу. Ұлттық ойындарды спорттық ойын сабақтарында, жеңіл атлетика, гимнастика сабақтарында, жалпы дене қуаты дайындығы және жаттықтыру сабақтарында кеңінен қолдануға болады. Ұлттық ойындардың дене тәрбиесі сабағын жоғары әдістемелік деңгейде сапалы өткізудегі пайдасы мол. Жалпы ойындарды жүйелі түрде пайдалану, қиыншылықтарды жеңуге, еңбексүйгіш субъект ретінде тәрбиелеуге ықпал етеді.

Ұлттық ойындар жаттығулар көмегімен оқушыларды жаттығуға керек психикалық күйге түсіреді. Көңіл күйді көтеру, көңілдену, тактикалық ойлауды дамыту, сыртқы қоршаған ортаны тез сезіну,келешек істелетін жұмыстарға дайындалу, жинақталу қасиеттерін қамтамасыз етеді.

Ойын жаттығуларын ойша қайталау арқылы барлық ықылас зейінді аударуға негізделеді. Ұлы педагог В.И.Сухомлинский: «Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, шығармашылықсыз, қиялсыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды», - дейді. Демек, шәкірттің ақыл-ойы, парасаты ұлттық салт-сананы сіңіру арқылы баии түседі. Оқу үрдісінде ұлттық ойын элементтерін пайдалану сабақтың тақырыбы мен мазмұнына сай алынады. Сонда ғана оның танымдық, тәрбиелік маңызы арта түседі. Соның нәтижесінде өзі көрген жағдайларды отбасылық тұрмыс пен қызмет түрлерін жаңғыртады. Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: «Бәйге», «Көкпар», «Алтын сақа», «Хан талапай», «Қыз қуу», «Тоғызқұмалақ» Ақ серек,көк серек», «Соқыр теке», «Асық ойыны», «Ине, жіп және түйіншек», «Әтештер қақтығысы», «Қызыл ту», «Мысық пен Тышқан»,«Теңге алу», т.б. балалардың еңбекке деген қарым-қатынасы мен қабілеттерін арттырады. Ойын дегеніміз – адамның ақыл-ойын дамытатын, қызықтыра отырып ойдан-ойға жетелейтін, тынысы кең, алысқа меңзейтін, қиял мен қанат бітіретін ғажайып нәрсе. Оқушыларды әсіресе, «Сиқырлы қоржын», «Көкпар», «Асық» секілді ұлттық ойындарға қатыстыру өте тиімді екеніне көз жеткізу қиын емес. Бұл ойындарды жаңа материалды бекіту немесе қайталау кезінде қолдану керек деген пікір бар. Оқушы ойынның үстінде не соңында өзінің қатысу белсенділігіне қарай түрлі баға алуы мүмкін. Мұғалім әр оқушының еңбегін бағалап, ынталандырып отыруы тиіс. Ойынның тәрбиелік маңызы мынада: ол баланы зеректікке, білгірлікке баулиды. Бабаларымыздың асыл қазыналарына деген көзқарасын құрметтеуге сөз әсемдігін сезінуге үйретеді. Батылдыққа, өжеттікке тәрбиелейді. Ендеше еңбекке баулу сабағын ұлттық ойындар арқылы сабақтасытырып түсіндіру пән тақырыптарын тез, жылдам меңгеруге ықпал етеді. Оқушының сөздік қорын байыта түседі. [57]

Ұлттық спорт түрлерi мен халық ойындары жеткiншек ұрпақты үйлесiмдi тәрбиелеудiң ажырамас бөлiгi болып табылады. Қазiргi дене шынықтыру практикасында ғасырлар бойы сомдалған және сыннан өткен халық ойындары мен ұлттық спорт түрлерi құралдары арқылы жеткiншек ұрпақты тәрбиелеудiң бай тәжiрибесiн пайдалану қажет. Ойын баланың барлық қабілетінің дамуына, айналасындағы дүние жайлы түсініктерінің кеңейуіне көмектеседі. Халқымыз ойындарғы тек балаларды алдандыру, ойнату әдісі деп қарамай, олардың мінез-құлқының қалыптасу құралы деп ерекше бағалаған. Ойын балалардың негізгі іс-әрекеті ретінде психологиялық, анатомиялық-физиологиялық, педагогикалық маңызы зор қызметтер атқарады. Ойын баланың даму құралы, таным көзі, білімділік, тәрбиелік, дамытушылық мәнге ие бола отырып, адамның жеке тұлға реттінде қалыптасуына ықпал етеді. Ойынды әрбір адам ойнап өседі, ойынды көп ойнаған адамның дүниетанымы кең, жаны таза, жүрегі нәзік, нағыз сезімтал тұлға болмақ. Ал кей балалар ойында шынайы өмірді бейнелесе, кей балалар ішкі сезімін білдіреді. Ойынның дамуына және баланың ойынға араласуына әсер ететін қызықты ойынның түрлері өте көп. Халық арасында «Денсаулық -зор байлық» деп тегін айтылмаған. Демек, кезінде ұлттық ойындарды көп ойнап, жүгіріп, далада, таза ауада жүру –жас организмнің дұрыс та сергек өсуінің көзі болған және де балалар ойын ойнаған кезде көпшіл, Отанның болашақ азаматы болуға, халқына адал қызмет етуге бағытталған. Сондықтан білім берудің жаңа технологиясын пайдаланып, дене тәрбиесі пәнін жаңа технологиялық әдіспен оқушылардың жас ерекшеліктеріне, денсаулықтарына байланысты, ұлттық ойындарды спорттық ойын түрлеріне, сабақтың мазмұнына қарай іріктеп алып пайдалануға кез келген дене тәрбиесі мұғалімінің мүмкіндігі бар деп санаймын.

Ұлттық ойындардың балаға әсері

Баланың ой өрісін,танымын дамыту барысында ұлттық ойындардың маңызының зор екендігін ұмытпауымыз қажет. Себебі, ұлттық ойындар баланы өз елін сүюге,құрметтеуге, өз және өзге ұлтты сыйлауға,патриоттық сезімді нығайтуға,салт-дәстүрлерін сақтай білуге,ұлттық идеологияны құрметтеп,өз ұлттық діліне,тіліне беріктігі мен ұлттық салт-дәстүрді сақтауға және физикалық,биологиялық тұрғыда мықты болуға үлкен септігін тигізеді. Баланың ой-өрісін дамытытан ұлттық ойын түрлеріне «Ақсүйек», «Ханталапай», «Арқан тартыс»,«Тоғыз құмалақ», «Асық ойыны», «Алтыбақан», т.б. Ұлттық ойынның басқа ойындардан ерекшелігі таза ауада, яғни далада ойналатындығы.

Ұлттық ойындардың бірі – ата-бабалардан бізге жеткен «Ханталапай» ойыны. Бұл негізгі шарты бойынша бақылаушы асықты топыраққа лақтырып 2 топқа бөлінген балалар шашылған асықты тез жинап алуы керек,қай топ көп жинаса, сол ұтқаны. «Ақсүйек» ойынын айлы түнде көңіл көтерген жастар сүйекті лақтырып, оны іздеу арқылы ойнаған.

«Асық ойыны» – қазақ халқының дәстүрлі ойыны. Асық ойыны күндіз де, түнде де ойналады. Күндізгісі – мергендікке, түнгісі – ептілікке баулиды. Иіргенде түскен қалпына қарай асық – алшы, тәйке, бүк, шік деп, ал атуға арнап арнайы қорғасын құйылып жасалғаны – сақа, жақсылары – оңқай аталады. Асық ойынының мынадай түрлері бар: құмар,тәйке,омпы, алшы, хан (хан ату), қақпақыл, т.б.

Мысалы, құмар ойынға 2-4 адам қатысады. Олардың жақсы жонылып, табаны қайралған төрт асығы болуы керек. Ойыншылар өзара келісіп жеңімпазға жүлде тағайындап алады да кезек-кезек төрт асықты иіреді. Егер иіруші: төрт бүк, не төрт шік, не төрт алшы, не төрт тәйке түсірсе, жүлденің жартысын алады, төрт асық төрт түрлі түссе, онда тігілген жүлдені түгелдей алады. Осылайша ойын жалғаса береді. Асықты мұртынан не жамбасынан тұрғызуды омпы дейді. Омпы ойыны тегіс алаңда, жазық жерде, тіпті үлкен бөлме ішінде де ойнала береді. Ойыншы саны неғұрлым көп болса, ойын соғұрлым қызықты өтеді. Мақсат – көп асық ұтып алу. Асық ойынының орнын керек десеңіз компьютер ойыны да алмастыра алмайды. Оны төмендегі біздің зерттеп,құрастырған кестеден көруге болады.

Кеңес өкіметі кезеңінде ұлттық ойындар, соның ішінде асық ойыны еріккеннің ермегі, ойын балаларға тәрбие бермейді деп есептелді.

«Асық ойнаған, азар, доп ойнаған тозар» – деп мақалдап та жүрдік. Осы кестеден асық ойынының еріккеннің ермегі еместігін көруге болады. Қазақ халқы негізінен ұрпақ қамын басты мақсат етіп қойып, балалардың нағыз азамат болып қалыптасуына аса зор мән берген. Нәтижесінде дәстүрлі бала тәрбиесінің басты құралы ретінде ұлттық ойынды орайластырып, дамытып отырған.

Қазақ халқы – ұлт ойындары ерлікті, өжеттілікті, батылдықты, шапшаңдықты тағы басқа қуаты молдылығын, білек күшін дененің сомданып шынығуын қажет етеді. Сонымен бірге, бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің жоғары принциптеріне негізделген.

Қазақтың ұлттық ойындарын дене шынықтыру сабағында қолдану қазақтың патриоттық сезімін қалыптастыру ғана емес, ол өз орнына міндетті болып табылады. Қазақтың ұлттық ойындарының басқа халықтардың ұлттық ойындарынан айырмашылығы - оның шығу, пайда болу тегінің ерекшелігіне байланысты белгілі бір тәрбиелік мақсат бірлігін көздейтіні. Еліміздің егемендік алуы Қазақстандағы дене шынықтыру, ұлттық ойындар мәселесіне басқаша сын көзбен қарауды талап етеді.

Бабаларымыздың асыл қазыналарына деген көзқарасын құрметтеуге сөз әсемдігін сезінуге үйретеді. Батылдыққа, өжеттікке тәрбиелейді. Ендеше еңбекке баулу сабағын ұлттық ойындар арқылы сабақтасытырып түсіндіру пән тақырыптарын тез, жылдам меңгеруге ықпал етеді. Оқушының сөздік қорын байыта түседі.

Жалпы ойынның қандай түрі болмасын, атадан балаға, ұрпақтан- ұрпаққа ауысып отырады. Халық ойындары өмірлік қажеттіліктен туады да, психологиялық жағынан денсаулық сақтауға негізделеді. Тапқыр да алғыр, шымыр да епті, қайратты да қажырлы бала өсіруді армандамайтын отбасы жоқ. Демек ойынның өзі бала үшін біліктің, тәлімнің қайнар көзі болып табылады. Балаларға ұлттық ойындарды үйретіп, оған өзгеше әр беріп, жаңартып өткізіп отыруды ата-аналар, тәрбиешілер бір сәт те естен шығармағандары абзал. Өйткені жас бүлдіршіндер ойнай да, күле де, ойлай да білсін!

Ұлттық ойындар бала тәрбиесінде негізгі екі жауапты рөл атқарады: біріншіден, жаттығулар жасап, ұлт ойындарын ойнаған кезде дене дамуы жақсарса, екіншіден, ұлт ойындарының мазмұнын, ойлау тәртібін түсіндірген кезде ұлттық әдет – ғұрпымыздан, өткен өмірімізден хабар алады. Егер балабақшада жұмыс стилі ұлттық дәстүр, салт – санаға бағытталған болса, мысалы, барлық топ бөлмелері, залдар қабырғаларындағы тұскиіз,ою, сырмақ, домбыра, қамшы, ер сияқты заттардың өзі күнделікті баланың көз алдында болғандықтан осы бұйымдарға көздері қанық болып өседі.

Дене шынықтыру пәнінде қазақтың ұлттық ойындарын қолдану, тарихынан мағлұмат беру, оқушылар бойында патриоттық сезім қалдырары сөзсіз.

Ұлттық ойын түрлерін қазіргі уақытта әр сабақта көрсетіп ұлттық тіл өрнектерін пайдалана білсе, қазіргі жеткіншек біле бермейтін ұғым – түсінігін өмірге жанастыра көңіл аудартса сол арқылы танымдық мақсат қойылады. Сонымен, ұлттық салт-дәстүрді қадірлей білуге, адамгершілікке, ізгілікке, ұлттық тәлім – тәрбие беруге назар аударылады. Кейінгі кездері жастар мен жасөспірімдер ойын автоматтары, интернет-кафе сынды зиян ойындарға әуес болып барады. Біріншіден, бұл ойындардың адам денсаулығына тигізер зияны көп, екіншіден баланың ойлау қабілеті, ойлау шеңбері, белгілі бір жүйеде шектеліп қалады. Ал, ата-бабамыздан ұзақ ғасырлық көш-керуен арқылы жалғасып келе жатқан ұлттық ойындар мысалы: асық пен ләңгі ойыны – күш-жігерді жетілдіріп, дәлдік, мергендікке үйретеді. Оның үстіне бұл ойындарды кез-келген жерде, қалаған уақытыңда ақша төлемей-ақ ойнай бересің. Санамызды улап жатқан құмар ойынның көптігінен асық, ләңгі ойындарына мән берілмейді. Негізінен бұл ойындарды жастармен бірге ересектер де ойнаса болар еді.

Ұлттық ойындар тәрбиелік, өжеттілік, ұжымшылдық, әлсіздерге көмектесу және өзінің топ мүшелерінің ажырамас бір бөлігі екендігін сезіну қасиеттерін қалыптастырады. Сондықтан қазіргі уақыт педагогикасының маңызды мақсатының бірі, біздің қазіргі заман талабымызға сай тәрбиелік мәні бар, мыңдаған жылдар бойы жас ұрпақтарды тәрбиелеуге қолданып келген қазақтың ұлттық ойындарын пайдалану болып табылады. Ойындар тек дене тәрбиесін дамытатын құрал ғана емес, ол жас ұрпақтың ой санасын, мәдениетін де дамытады. Көбінде олар ұжымшылдық бағыттар мен бір-біріне қол ұшын беруге жас жеткіншектердің өздерінің қатарластарының алдында, ұялу, қысылу, топтарда өздерін емін-еркін ұстауға көп көмегін тигізеді.

Ұлт ойындарын дидактикалық материалдар ретінде пайдалану бірыңғай ойын сабақтарын өткізу деген сөз емес. Оны тиімді пайдаланудың жолдары бар. Ол сабақтың тиімділігін арттырып, оқушылардың сабақтың әр кезіңінде сергектікпен жұмыс істеу қабілетін сақтауға мүмкіншілік береді.

Ойын адам баласының алғашқы және саналы іс-әрекеті. Ұлттық ойындардың бойындағы осы қасиеттері бүгінгі егемен елдің өз ерекшелігін айқындап беретін, тілін, ділін айқындайтын өткен тарихынан хабар беріп, ойлау жүйелерінің ұлтқа тән логикалық негіздерін қалайтын, денсаулығын оңдап, салауаттық өмір салтын мұра тұтқан жан-жақты дамыған дара тұлғаларды қалыптастыратын адам өмірінің даму барысында басқа да тәрбие құралдарымен астаса отырып, бүгінгі егемен елдің белсенді азаматтарын тәрбиелеуге өз үлестерін қосатын нәрменді құрал.

Ойын егеменді елдің жас ұрпағын дара тұлға етіп, денсаулығын мықты, салауатты өмір салтына бағдарлай тәрбиелеуде бүгінгі талапқа сай мектептегі тұтас педагогикалық үрдісті жетілдіре түсудің дидактикалық әдісі қызметін атқарады. Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелік негіздерін бір сөзбен айтып жеткізуге болмайды, ол күрделі іс-әрекеттердің басын құрайды.

Қоpыта айтқанда ұлттық ойындаp - салауатты өміp салтын мұpат тұтқан аpманшыл, елі мен жеpінің қамын ойлайтын, ұлтқа тән баpлық қасиетті қадіp тұтатын, даpа тұлға – жаңа адамды тәpбиелеп шығаpудың маңызды құpалы. Сабақ баpысында немесе сабақтан тыс кезде баланы ұлттық ойын аpқылы өміpге тәpбиелеу үздіксіз пpоцестің жалғасы. Халықтың ұлттық ойындаpы - жас ұpпақтың қалыптасып өсіп-өнуіне әсеp ететін фактоpлаpдың біpі және дәстүpлі мәдениетіміздің біp бағыты.

Мектепте оқушылаpға ұлттық ойындаpдың құндылығын насихаттаумен қатаp, олаpды қолданудың озық тәжіpибелеpін жинақтау және дамыту кеpек.

Қорытынды

Қазіргі Қазақстан жері көне мәдениет ортасы екендігін археологиялық қазбалар, ауызша және жазба деректер, тастағы белгілер, тарихи зерттеулер дәлелдеп отыр.

Ұлттық ойындар мен спорт түрлері де қазақ халқының сан-салалы мәдениетінің бір түрі ретінде даму тарихы өте ерте уақыттан бастау алатындығын көруге болады. Осы деректерге сүйене отырып ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің теориялық және педагогикалық негізі өте көне уақыттан бастау алады деп тұжырым жасауға болады, оған төмендегідей негіздер бар:

Ұлттық спорт пен ойындардың теориялық тұғыдан қарастырылу деңгейін әдебиеттік деректерден қарай отырып, төмендегідей тұжырымдар жасауға болады:

- Археологиялық қазбалар нәтижелері тарихи деректер бойынша ойындар тас ғасырларынан бастау алып, алғашқы қауымдық құрылыстан бастап адамдарды тәрбиелеу құралы ретінде көрініс бере бастайды;

- Ұлттық ойындар деген жеке атауды қазақ халқының жеке этнос болып қалыптасу уақытынан бастау қажет;

- Қазақтың ұлттық ойындарының ғылыми тұрғыдан зерттеле бастауын ХХ ғасырдың бірінші жартысынан бастау алады деп санауға болады;

- Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, ерекшелігі адамдар денсаулығына және оның мықты, күшті болуына үлкен талап қойғандығын көреміз. Осындай өте үлкен дәрежеде мән беру үшін және оны іске асыру үшін халық арасында арнайы жаттығулар мен ойындар жүйесінің қалыптасуы қажет болды, яғни ұлттық ойындар мен арнайы жаттығулар осы талаптарды іске асырушы жүйе болып саналды. Сондықтан қазақ халқының арасында дене тәрбиесіне бағытталған арнайы жүйе болған деп айтуға толық дәлел бар;

- Ұлттық ойындар мен спорттың ғылыми - педагогикалық негізінің қалыптасып, ғылыми айналысқа енуі Қазақстан тәуелсіздік алуы уақытынан бастау алады деп тұжырым жасауға негіз бар;

- Кеңестік дәуір кезінде дене тәрбиесі мен спорттың педагогикасы пәнінің қалыптасуы кезінде этнопедагогикалық ерекшеліктер ескерілмегендігі орын алған;

- Қазақ халқының арасында бәске келіп, шартқа тұрып, өткізілген жарыстарды қазіргі спорттық ойындардың алғашқылары деп қорытындылаймыз, себебі осы ойындар кезінде келісілген ойын ережелері болған, оның орындалуын қадағалаушы «төреші» арнайы адамдар тағайындалған.

- Қазақ халқының арасында ұлттық ойындардың спорт түріне айналуына себепші болған және спорт ойындарының негізгі бір талабы болып саналатын жүлде беру салтының болуы. Ерте уақыттан бастап қазақ халқы арасында өткізілген қандай да болмасын жарыстар, ас беру, тойларда жеңген жаққа жүлде тағайындау оны салтанатты түрде беру сияқты дәстүр қалыптасқандығы негіз бола алады.

- Қазақ сөзінің түбірі «қаз» - тұру, тік тұру, мықты, берік тұруды білдіреді. Кішкене балалар жүруге ұмтылып аяғын тәй-тәй басып келе жатқанда қазақтар «қаз, қаз», «қаз тұр» деп тікесінен тік тұрғызады. «Қаз» -ға қосып айтылатын «ақ» сөзі – күшейтілген жалғау екендігін академик ғалым Ә. Марғұлан дәлелдейді. Осы деректерге сүйене отырып, біз қазақ халқы оның тұрмыс-тіршілігі, ерекшелігі адам денсаулығына, оның мықты, күшті болуына үлкен мән бергендігін көреміз. Адамның мықты, күшті болуына осындай үлкен дәрежеде мән беру, тіпті бір этностың атын қою үшін және оны іске асыру үшін халық арасында күшті арнайы жаттығулар мен ойындар жүйесінің қалыптасуы қажет болды, яғни ондай жүйені қазақтар пайдаланды деп айтуға толық дәлел бар.

Қазақтың ұлттық ойындары арқылы балалар ұлтымыздың тұрмыс-салтымен, салт-дәстүрімен танысып, ән-тақпақтарын, жаңылтпаш, мақал-мәтелдерімен танысып, естерінде сақтайтындығы қазақ тарихына деген сүйіспеншілігін туғызды.

Ұлттық ойындар оқушылардың жылдамдығын, ептілігін, күштілігін т.б. дамытумен қатар, тіл байлығын кеңейтіп, көз қиықтарынан бір-бірін түсінісу сияқты байқампаздықтарын жетілдіретіндігін байқатады.

Қай пән болмасын, оны игерудің сапалылығы мұғалімнің өз пәнін терең игеруіне, оған деген сүйіспеншілігіне, оқыту мен тәрбиелеудің барлық кезеңінде мұғалімнің тиімді іс-әрекет жасай отырып, оқушыларды соңынан ерте білуіне байланысты екендігі белгілі. Сол сияқты, балаларға дене тәрбиесін берудің нәтижелілігі де мұғалімнің өз пәніне қаншалықты қызығатындығына, дене тәрбиесі туралы білімі мен шеберлігіне байланысты.

Қазіргі кезде бала тәрбиесі процесінде, оның денесін шынықтырумен қоса, рухани байлығын, елін сүюін, ана тілін қадірлей білетін азамат тәрбиелеудің басты назарда болуы бүгінгі мектептің алдына қойылған аса маңызды талап болуы орынды

Қысқа мерзімді сабақ жоспарлар үлгісі

Қосымша ескерту: сабақ жоспарындағы теориялық білім-білік дағдылар әдістемелік нұсқаулық ретінде көрсетілген.

Сабақтың барысы

Сабақтың барысы

Сабақ жоспары 4-5

Сабақтың барысы

Сабақ жоспары 6-7

Сабақтың барысы

Сабақ жоспары 8

Сабақтың барысы

һ