ҚАЗАҚЫ ҚҰНДЫЛЫҚ – ЖЕТПЕККЕ ЖЕТУ

ҚАЗАҚЫ ҚҰНДЫЛЫҚ – ЖЕТПЕККЕ ЖЕТУ

Омарғазы Айгүл Мәшенқызы

Рухани әлемнің өзіндік ерекшеліктерін оның белгілік , таңбалық қасиетінен іздеу керек. Рухани болмыс - мағыналы белгі , таңба болмысы . Олардың басқа заттардан ерекшелігі оның мағынасында , мәнінде , өзіндік құндылығында . Гуманитарлық ілімдер немесе «рух туралы ілімдерде» адамның өзі таным субъектісі бола тұра өзін-өзі , яғни адамды зерттейді. Адамды түсіну үшін оның дүниетанымын , көзқарасын , идеяларын , рухани әлемін білу қажет . Басқа ғылымдар сияқты емес , гуманитарлық салада көзге көрініп , қолмен ұстайтын нәрсе жоқ , сондықтан оны танып білу , зерттеудің де өзіндік қиындықтарымен қоса , ерекшеліктері де бар . Яғни , адамда осы құпияны ұғыну , түсіну мәселесі көтеріліп , сыр ашылмақ .

Рухани әлемді тек эмпатикалық ену , бойлау арқылы зерттейтін субъектінің орнына өзіңді қойып , соған айналу арқылы – бір сөзбен айтсақ , ұғыну арқылы танимыз . Әлем жанды , киелі ишараттар дүниесі.

Әр ұлттың ұлттық мәнін , рухани дүниелерді өмірге келтірген халықтың ұлттық мінезін ескергенде ғана тамаша дүниелердің сыры ашылмақ .

Адам – жетпек. Адам өмірі үш ұстынға – рух, дем – бойына қуат берсе, қозғалысқа кіріскен мүшелердің негізгі қажеттіліктері орындалмақ . [1]

Адам мәдениетінің мақсаты – мәдениеттің рухын игеру болып табылмақ . Ал , адамзат баласының өз шешімін таппаған көптеген мәселелерге жолығуы қазіргі мәдениеттің өз бастауын /ілкілік/ ұмыта бастағанынан да қарастыру керек . Тамыры жоқ ағаштың жапырақ бермесі түсіндіруді қажет етпейтін шындық . Мәдениет – ата-ана, уақ , қау , сақ , ғұн , құн , ру , тамыр , жүз , пешенек , теңір , жан , дем , ір , шежіре , діл , ден. Мәдениет – аталық арыс , аналық шораның шежірелік ақпараттар тоғысы. [2] Адамдағы адамдықтың басты мақсаты – ақиқатқа жету. Өзін-өзі жетілдіру үшін көп еңбек ету керек. Өз табиғатын тану барысында адам өз бойындағы құдіретті , өз болмысын танып біле бастаған адам ғарыштық байланысты аңдап , Құдайды танудың бірден бір дұрыс жолы – адамның өзін-өзі тануы мәңгілік өмір сүруге апаратын жолды танымақ . Иасауи сияқыт ғұлама әулиенің тарихтың бір кезеңде болғанын тереңірек тану – қазіргі қоғамдық сананы тезірек өзгертуге , өзіндік ұлттық сананы оятуға және қалыптастыруға көмегі болмақ.

Таным жүйесіндегі ең бастысы жан парасатқа ие бола отырып , нақты істерге айналып , маңыздылығы мен ішкі мүмкіндіктерін ашады . Иасауи өзінің Диуани хикметін Құранмен тең санайды . Ендеше , сопылық , әулиелік адамдардың барлығы жетуге , талпынуға тиіс биік тұлғалық арман .

Иасауи дүниетанымы бойынша абсолюттік ақиқатты тануға ұмтылған адам селқос қана өмір сүретін Құдайдың құлы емес , керісінше , белсенді түрде танымның әрбір сатысынан ізденіс , талпыныс арқылы өтетін өмірге өте құштар адам . Ол әрдайым жетілген тұлға деңгейіне көтерілуге тырысады . Диуани хикмет ақыл кітабы бастан аяқ ақыл , өсиет , үлгі , өнеге айтуға құрылған қасиетті кітап . Иасауидің жетілген адам туралы философиялық концепциясында азаматтық қоғамның негізгі мақсаты әмбебап немесе біртұтас адамды қалыптастыру. Ежелгі дүниеден бері адамды ғарышпен , әлеммен тығыз байланысты қарастыру дәстүрі бар . Ал , жетілген адам дегеніміз – микрокосом мен макрокосм. Микрокосм – бұл жетілген адамның сыртқы формасы , ал макрокосм – оның ішкі нақтылығы . Адам бұл кіші әлем , ол үлкен әлемнің кіші үлгісі. Иасауи адамды әлемнің түп-тамыры етіп қарастырады . Ол – адам мен қоғамның табиғаттағы орны мен рөлін айқындауға шақырады . Бұл Иасауидің әлеуметтік философиясы . [3] Яғни , Түркі мән бірлігі – ақиқат табиғат туралы ілімнің қағидалары : нағыз ақиқатқа жолында моральдық – этикалық тазару , өзін-өзі жетілдіру жолдарын меңгеру . Ақиқатқа оралу , әлеммен бірлікті болу .

Әл-Фараби : «Ақыл дегеніміз – адамның екі жақсы нәрсенің жақсырағын таңдап алу қабілеті» , - деген. Рухтың асыл қасиеті бар , ол – сенім мен махаббат сезімі . Аристотельден бастап жауапсыз келе жатқан сұрақтар бар , бірі – дүниенің басы , жаратылуы . Екі дін , екі көзқарас ХХІ ғасырға дейін бір мәлімеге келер емес . Көзі қарақты , саналыға Інжіл Жаратушының хақ сөзі , Құран жалғасы екені аян. Ислам , Әл-Мисақтан Адам Атадан келе жатқан дін . Дүниенің төрт тарабына таралған төрт кітапты зерттеушілер кәміл адам қандай жан ? – деген идеяны жалғастыруда. Дін туралы сана өзінің құпиясы бар феномен.

Әл-Ғазали өзінің дін ғылымдардың қайта өрлеуі атты еңбегінің жазылу мақсатын : Дін туралы білім өте керек , оны нағыз білушілер оны білгендер . Бала үлкендер әрекеті туралы біле бермейді . Ересек адам болғанымен , ол ғалымның білгенін білмейді. Сол сияқты ғалым да суфийлерге аян арқылы берілген білімнен бейхабар , - деген . Дін туралы білімді тек ақылмен қорытып шығару мүмкін емес . Оның табиғаты – мистикалық мәнде , яғни , тылсым күштер сырын сезуші ерекше жан . Дін туралы мұндай ғылымның аты – ғалам .

Хақ білім иесі үшін – белгісіз болуы және танылмауы мүмкін емес , ажыратылатын зат , ал адамның білімі пайда болған /мұхдас/ . Әрбір жасалған әуел баста өздігінен қажетті болмысқа ие болғандықтан оның жасалғандығы және өзін жасаған жасаушыға деген қажеттігі о бастан оның негізіне қаланған . Өйткені , оның өмір сүруі – басқадан және ол онымен тәуелді қажеттілік арқауымен байланыста.

Адамның өз жанын тануы оның Жаратушысын тануынан ілгері келеді , ал оның өз Жаратушысын тануы – өз жанын тануының нәтижесі. Сондықтан адам мұрагер /халифа/ болды , егер өзін мұрагер етіп Жаратушыға сырт пішінімен ұқсамаған болса , ол Хақтың өзіне мұрагер етіп қалдырғанына мұрагер бола алмас еді . Мұрагерлік кәміл адамнан өзге ешкімге лайық емес . Өйткені , ол /Хақ/ оның /адамның/ айғақты сипатын әлемді ақылмен тану болмыстарынан және оның формаларынан , ал құпиясын өзінің үлгісімен жасады . Ол : естуші мен көруші болдым , - деді. [4]

Иасаиудің мұрасын толық , жан-жақты танып – білу жетпектің ісі . Менің хикметтерім – құдіретті бір пір . Естігендердің көңілі толып ұйып тұр. Өлерінде болсын иманы жолдас . Иасауи хикметін даналар естісін . Естіген жандар мұратына жетсін . [5] Мұра – қазақ халқының рухани қайта өрлеуіне үлкен үлес қоспақ . М.Қашғари өсиетінде : Ерен ерлік тілде туады , яғни , ерлік адам сөзінде , - деген қағидасының мәні зор, болашағы мол . Яғни , мұрагерде бар қасиет өзге жан иесінің ешбірінде жоқ ол өзінің мұрагерлік дәрежесіне сол үшін ие. Мен адам болмысының даналығын , оның куәлік келбетін зерделедім және адам рухын, яғни, құпиясын зерттеп білдім , ол – Жаратылған жарылқаушы . Ол – Хақтың шын мәніндегі мұрагері , асыл қоспа . Адам – бар адамзат өніп шыққа тақ /жан иесі/ ...

Түрік топырағында мұсылман әлеміне ортақ идеялар дәнін себу жемісін берді. Иасаиудің сопылық мектебі түрік қиялына қанат бітірер , жүрегіне жол табар өз тілінде сөйлеуімен қатар , таным ұстанымдарының олардың образдар әлеміне , оц ерекшеліктеріне сай енгізгенін аңғарамыз . Ғұлама үшін Ақиқатқа жетудің жалғыз әдісі – рәміздер /символдар мен белгілер тілі еді/ . Осы нышандар тілінің бір символы – Арыстан баб берген құрма .

Ғұлама : Жеті жаста Арыстан бабқа қылдым салам.

Мұстафаның аманатын бер деп маған.

Құрма беріп , басым сипап , назар салды , - дейді . [8]

Құрманың сыртқы қабығы , дәмді жемісі – адамның дін иманды табу бақыты болса, ішкі дәні иманның негізгі мәні – ақиқатқа жету жайлы құпия сырлы ғылым . Яғни , сөздің екі мағынасын түйсікпен түсіну керек . Сопылар үокен өнер – сөз өнерін меңгерді . Оны меңзеу , бернелеу , ұлғайту т.б. әдістер көп қолданылды . Бір сөз үшін семіріп , бір сөз үшін арыған , Қазаққа сөз дарыған , қағиданы Асан қайғы ХҮ ғасырда айтса , қазаққа сопылық ілім құпия емес , қазаққа таныс ілім . Әлемді /ғаламды/ танудың да өзіндік әдісі бар . Суфизм танымында болсын , жалпы шығармашылықта Ақиқат жайлы айтылар ойын бернелі оймен перделеп , символдар тілімен жеткізі тән болған .

Мысалы : Там – там тамызық ,

Таматұғын тамызық .

Көлбеңдеп жүріп

Күйетұғын тамызық .

Жұмбақтың шешімі – көбелек . Демек , Көбелек сопылар танымындағы ғашықтық отына шарпылған ақиқат іздеуші күйі. Сопылық символдар әлемінде «оттың» үлкен мәні бар . Ал , көбелекті тамызық деп атаудың өзі оның қимыл-әрекетінің мән-мағынасын ашады . Тамызық – тұтану , үлкен отқа қозғау салу , жаңа идея мәніне ие . Абсолютке деген махаббаты өз жоғалуымен яғни, мәңгілікке ұласуымен тұтандырушы мұратының мәні болмақ . Ата-бабалардың имандылық ғибраты адамдардың рухына азық , сеніміне сенім қосқанын көреміз .

Ал , Мағжан ақын жетпек өсиетті жүзеге асыру баспалдағын «Педагогика» еңбегінде ойлаудың жан тұрмысы үшін керектігін , оны өркендетудің маңызын қарастырады . Ойлау адам өмірінде аса қымбат орын алады . Келешекті болжап , қажетті жетпек жолдарын : Жел боп !

От боп !

Су боп !

Күн боп !

Ай боп !

Көбелек боп !

Бар боп ! – өтіп , сүюдің мәнін мәңгілікке ашты.

Жаратушы жүрекке қабылдау мүмкіндігін берген , жүрек жаратушы мен пенденің арасындағы пердені ашып , сенімге негізделген оның бейнесін сезінеді , себебі Құдай сенімнің мәні . Қарапайым қисын бойынша егер Ата-бабам осыншама құдіретті болса , оның ұрпағы /Мен/ қандай да болмасын бір құдіреттілікке ие болуға тиісті емеспін бе ?! Демек , Ибн Туфейлдің қағидаларына сүйенсек : Ол күллі дүниені сезім мен қабылдаудан тануға сатылап көтеріліп , сол арқылы қаракет иесі Ақылды , ал ол арқылы түпкілікті «барды» тануға жетелейді. Түпкілікті бар – күллі дүниенің бастауы , ол мәңгібақи , жан сонымен сабақтас арқылы мәңгібақилыққа қатысты, яғни оның тән мен бірге жойылуы жоқ.

Қазақ өзінің байырғы түсінігін ұмытып кеткен . Ілкі Төрмен арадағы байланыс үзілген . Біздің еншімізге жетпек жолдарын қарастыру ғана қалған сияқты . Яғни, адам мәдениетінің басты тұлғасы әрі оның өлшемі мәдениет дегеніміз – адамға берілген еркіндіктің өлшемі. Адам , қоғам , ұлт , тіл , діл туралы ілімдердің бәрі де, мәдени ізденістер – олар мәдениеттің феномендері.

Жыраулар поэзиясында адам Көк пен Жердің ортасында өмір сүреді , - деген философиялық ой рухани өзек болған . Қазтуған жырау толғауында :

Алаң да алаң , алаң жұрт

Ағала ордам қонған жұрт

Атамыз біздің Сүйініш

Күйеу болып барған жұрт . [9]

Жырау сөзі философиялық және эстетикалық идеяны көркем бейне арқылы генетикалық код ретінде дәстүрлі мәдениетке негіздеген . Жыраудың рухы биіктеп, біздің сүйіспеншілігіміз артып , сағынышымыз молаюда. Дүние қыр – сырын , құпиясын тіл арқылы білуге болатындығына көз жеткіземіз .

Тас – сөздің , уәденің , құпия танымның қайнар көзі деп түсініледі. Тастың қайнар көздіктерінің бастауы Нұрға тиесілі қайнар көзде жатыр , материалдық ырзық та /байлық/ , тіршілік те , жылу да , ылғал да , жарық та , сөз бен уәде , құпия таным да – Нұрдың көресіндік материалының шығарар энергиясының /жарық, жылу, қоректік т.б./ ертегілік , мифтік мысалдарда . Ендеше нақ осы сипаттардың /тіршілік тарату , жылумен , жарықпен , қорекпен , ақылмен қамтамасыз ету/ , Ұлы Баба бейнесіне , Аяз би бейнесіне қатысты екенін ұмытпағанымыз жөн .

Себебі , рухани генетикалық кодты сақтаушы – тіл , тас. Егер сен өзіңді – өзің емдей алмасаң , өзгені де емдей алмайсың /ҮІІІ ғ./ . Біздің кінәміз , көнені жоққа шығарып , өзімізді зорайтып Тұлға жасауымызда . Рух – ол шындық үшін күрес, ақиқатқа жету , мәңгілік өлмейтініңді түсіну. Ақиқатты іздеу , табу , айту – Рухқа жету.Мәңгілік рухқа көтерілу, Әл-Мисақ – «24»

–––––––––––––––––––––––––––––––––––

1. Иасауи Қ.А. Ақыл кітабы. Алматы , 1993

2. Қазақ даласының ойшылдары. ІХ-ХІІ ғ. Алматы, 1995

3. Есім.Ғ. Фәлсафа тарихы . Алматы , 2000

4. Алтаев.Ж Қазақ философиясының қалыптасуы. Алматы , 2004

5. Ғабитов Т. Мәдениеттану. Алматы , 2005

6. Бейсенбинов Т. Ақиқат. Алматы , 2006