Кіріспе

Қaрқынды дaмып келе жaтқан қaзіргі әлемде қылмыс бaрған сaйын күрделеніп, әртүрлі болып келеді. Қылмыстың дәстүрлі түрлерімен қaтaр киберқылмыс сияқты цифрлық қылмыстaрдың өсуімен криминологтар мен сот сapaпшылaры қолдaныстағы әдістемелерді бейімдеуді тaлaп ететін жaңa міндеттерге тaп болудa. Қaзіргі криминология қылмыстың себептерін түсінумен ғaнa емес, қылмыстың aлдын aлу мен aшудың тиімді жолдарын тaбумен де aйнaлысaды. Екінші жaғынан, сот сараптамасы соттa қолдануғa болaтын дәлелдемелерді қамтамасыз ету үшін ғылыми әдістерді қолдана отырып, қылмысты шешуде шешуші рөл атқарады. Криминология сала ретінде қылмыстық мінез-құлықтың табиғатын, себептерін және бақылауын зерттейді, ал сот сараптамасы сот ісін жүргізуді қолдау үшін дәлелдемелерді жинау мен талдауда шешуші рөл атқарады. Екі пән де әділеттілікті сақтау және құқық қолданудың нақты тәжірибесін қамтамасыз ету үшін өте маңызды.

Жасанды интеллект, деректерді талдау және биометриялық жүйелер сияқты жаңа технологиялардың интеграциясы криминологияны да, сот сараптамасын да өзгертті. Дегенмен, бұл жетістіктер этикалық мәселелер, арнайы оқыту қажеттілігі және технологиялық құралдардың сенімділігі сияқты өзіндік мәселелер жиынтығымен бірге келеді.

Бүгінгі күннің шындығы күдікті іздерді және олардың тасымалдаушыларын зерттеудің жаңа әдістерін арттыру тенденциясын тудырады. Ал бұл өз кезегінде тергеушілердің, сот-медициналық тергеушілердің, мамандар мен сарапшылардың біліктілігін тұрақты арттыру, оларды аппараттық және бағдарламалық тұрғыдан үздіксіз қамтамасыз етуді қажет етеді.[1]

Құқық қорғау органдарының тиімді қызметі қоғамдағы тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды факторы болып табылады. Бұл тұрғыда криминалистика мен сот сараптамасы қылмыстарды ашу, тергеу және алдын алу процесінің ажырамас бөлігі ретінде үлкен рөл атқарады.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі қоғамда қылмыстық әрекеттердің күрделенуі мен жаңа технологиялардың пайда болуы криминалистикалық әдістер мен сот сараптамасының үнемі дамуын талап етеді. Бүгінде жасанды интеллект (AI), үлкен деректер (Big Data) және сандық іздер сияқты инновациялық технологиялар қылмыстық істерді тергеу процесінде белсенді қолданылуда. Сонымен қатар, құқық қорғау органдары мен сарапшылардың өзара әрекеттестігі, сараптамалық қорытындылардың дәлдігі, сот сараптамасының тәуелсіздігі сынды мәселелер әлі де өзектілігін жойған жоқ. Осыған байланысты криминалистика мен сот сараптамасы саласындағы ғылыми зерттеулер құқықтық жүйені жетілдіру үшін аса маңызды.

Криминалистикалық зерттеулерде криминалистикалық версия құру тергеудің маңызды кезеңдерінің бірі болып саналады. Тергеу барысында күдікті тұлғаларды анықтау, дәлелдерді жүйелеу, қылмыстық оқиғалар тізбегін құру криминалистикалық версия арқылы жүзеге асады. Ушаков С. И. өз зерттеуінде криминалистикалық версияның қылмысты ашу және тергеу үдерісіндегі рөліне тоқталып, оның дәлелдемелерді жүйелеудегі маңызын көрсеткен [1]. Сонымен қатар, Грибунов О.П. сот процесінде мемлекеттік айыптауды қолдау барысында криминалистикалық қамтамасыз етудің өзектілігін зерттей отырып, құқық қорғау органдарының ғылыми-техникалық әдістерді қолдануының маңыздылығын атап өткен [2].

Зерттеудің келесі міндеттерін айқындайды:

- Қазіргі криминалистикалық әдістерді талдау;

- Сот сараптамасындағы негізгі мәселелерді анықтау;

- Шетелдік тәжірибелерді қарастырып, Қазақстандағы жағдайды сипаттау;

- Мәселенің шешу жолдарына қатысты ұсыныстар әзірлеу.

Негізгі бөлім

Қазіргі таңда сандық іздер, электрондық дәлелдер, жасанды интеллект және Big Data технологиялары криминалистикада кеңінен қолданылады. Бұл технологиялар қылмыс болған жерді талдау, күдіктілерді анықтау, айғақтарды салыстыру секілді процестердің тиімділігін арттыруға көмектеседі.

Сандық іздер – бұл қылмыстық әрекеттің интернет немесе электронды құрылғылар арқылы қалдырған іздері. Валькирия Н.И. өз еңбегінде сандық іздердің криминалистикадағы маңызын атап көрсетіп, оларды зерттеу әдістерін жіктеген [3]. Электрондық іздер киберқылмыстарды анықтау мен тергеуде ерекше рөл атқарады, сондықтан заманауи криминалистикалық зерттеулерде бұл әдістер кеңінен қолданылады.

Жасанды интеллект (AI) алгоритмдері бейнебақылау камераларынан тұлғаларды тану, үлкен көлемдегі деректерді өңдеу, криминалистикалық сараптамалар жүргізу үшін пайдаланылады. Алексей Александрович Бессонов өз зерттеуінде электронды дәлелдемелерді криминалистикада қолданудың жаңа мүмкіндіктерін қарастырып, деректерді өңдеу технологияларын жетілдіру қажеттігін атап өтеді [4].

Сот сараптамасының дәлдігі – әділетті сот төрелігін қамтамасыз етудің басты шарты. Алайда, кейбір сараптамалар құрал-жабдықтардың жетіспеушілігі, әдістердің ескіруі немесе адами факторлар салдарынан объективті болмауы мүмкін. Лапина И.А., Омельянюк Г.Г. және Усов А.И. өз еңбектерінде сот сараптамасының сапасын қамтамасыз етудің маңызды мәселелері талқыланады [5].

Құқық қорғау органдары мен сарапшылар арасындағы өзара әрекеттің үйлесімді болуы тергеу процесінің тиімділігін арттырады. Сараптамалық зерттеулердің нәтижелерін тергеушілер дұрыс түсініп, оларды қолдана білуі керек.

Қазақстанда криминалистикалық сараптама ҚР Қылмыстық кодексінің 17-тарауында қарастырылған. Бұл тарауда сот төрелігіне қарсы құқық бұзушылықтар мен қылмыстық процестегі сараптамалық қызметтің рөлі айқындалған [6]. Арнайы білімдерді қолдануды құқықтық реттеудің механизмін дамытуға едәуір көмегін тигізген 12 желтоқсан 1997 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының "Сот сараптамасы туралы" Заңы болып табылады. Дегенмен, заңнаманы жетілдіру және жаңа технологияларды құқықтық тұрғыдан реттеу мәселелері әлі де өзекті болып отыр.

Қорытынды

Қазіргі заманғы криминалистика мен сот сараптамасы қоғамдағы өзгерістер мен технологиялық дамуға ілесе отырып, жаңа міндеттер мен сын-тегеуріндерге тап болып отыр. Сандық технологиялардың, жасанды интеллектінің, киберқылмыстың қарқынды дамуы бұл салаларда кәсіби дайындықты, материалдық-техникалық базаны және әдістемелік құралдарды жетілдіру қажеттілігін тудырады. Криминалистикалық әдістердің дәлдігі мен ғылыми негізділігі қылмысты ашудың, дәлелдемелерді объективті бағалаудың кепілі. Ал сот сараптамасы әділ сот төрелігін қамтамасыз етудегі басты құралдардың бірі ретінде үнемі жетілдіруді қажет етеді.

Осыған байланысты, ғылым мен практиканың өзара байланысын нығайту, инновациялық технологияларды енгізу, мамандардың біліктілігін арттыру – криминалистика мен сот сараптамасының өзекті мәселелерін шешудегі негізгі жолдар болып табылады.

Мәселені шешуге арналған ұсыныстар:

- Криминалистикада жасанды интеллект пен Big Data технологияларын кеңінен қолдану;

- Сарапшылардың біліктілігін арттыру үшін оқыту бағдарламаларын дамыту;

- Сот сараптамасының тәуелсіздігін қамтамасыз ететін заңнамалық өзгерістер енгізу;

- Шетелдік тәжірибелерді зерттеп, оларды Қазақстанда бейімдеу.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Ушаков С. И. Понятие криминалистической версии и ее значение в раскрытии и расследовании преступлений // Молодой учёный. — 2020. — №2 (292).

2. Грибунов О.П. Криминалистическое обеспечение деятельности по поддержанию государственного обвинения в суде первой инстанции как предмет диссертационного исследования // Криминалистика: вчера, сегодня, завтра. — 2024. — №1 (29).

3. Валькирия Н.И. Использование цифровых следов в деятельности по установлению лица, совершившего преступление // Криминалистика: вчера, сегодня, завтра. — 2023. — №4 (28).

4. Бессонов А.А. О некоторых возможностях современной криминалистики в работе с электронными следами // Вестник Университета имени О.Е. Кутафина (МГЮА).

5. Лапина И.А., Омельянюк Г.Г., Усов А.И. Актуальные вопросы обеспечения качества судебно‐экспертной деятельности // Вестник Института права Башкирского государственного университета.

6. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. 17-тарау. Сот төрелігіне және жазалардың орындалу тәртібіне, конституциялық іс жүргізуге қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар.