БАТЫС-ҚАЗАҚСТАН ИННОВАЦИЯЛЫҚ-ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

БІЛІМ ЖӘНЕ МЕНЕДЖМЕНТ ИНСТИТУТЫ

Өзіңдік жұмыс

Пәні: Дене тәрбиесі мен спорт түрлерінің физиологиялық негіздер Тақырыбы: Қимыл дағдыларын қалыптастырудың физиологиялық механизмдері

Орындаған: 6B01401Кайнуллинов Аман

Тексерген: PhD қауымының профессоры Мендіғалиева А.С

Орал 2025

Мазмұны

Кіріспе

1. Қимыл дағдыларының ұғымы және түрлері………...……………3

2. Қимыл дағдыларын қалыптастыру кезеңдері…………………….4

3. Қимыл дағдыларын қалыптастырудың физиологиялық негіздері…………………………………………………………...…….5

4. Қимыл әрекеттерін басқарудағы шартты рефлекстердің маңызы

5. Қозғалыс жады және моторлық есте сақтау…………….………….8

6. Жаттығудың және қайталаудың физиологиялық әсері…………10

Қорытынды………………………………………………………….……….13
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………………………………14

Кіріспе

Адам тіршілігінің негізі — қимыл-қозғалыс әрекеттері. Қимыл дағдылары адамның күнделікті өмірінде, оқуда, еңбекте, спортта және шығармашылықта аса маңызды рөл атқарады. Бұл дағдыларды меңгеру арқылы адам қоршаған ортамен белсенді қарым-қатынас жасап, өз қажеттіліктерін өтейді және мақсаттарына жетеді.

Қимыл дағдысы — жаттығу немесе тәжірибе арқылы қалыптасатын, автоматты түрде орындалатын қозғалыс әрекеті. Мұндай дағдылар — күрделі физиологиялық және нейропсихологиялық үдерістердің нәтижесі. Олардың қалыптасуы адам миындағы нейрондық жүйелердің, орталық жүйке жүйесінің және бұлшық ет жүйесінің тығыз байланысы негізінде жүреді.

Қимыл дағдысын қалыптастыру үдерісі бірнеше сатыдан тұрады және ол жүйелі түрде қайталанатын жаттығулар арқылы жетіледі. Бұл үдерісте қозғалысты басқарушы орталықтар, атап айтқанда, ми қыртысы, мишық, базальды ядролар және жұлын белсенді қызмет атқарады. Сонымен қатар, қимыл дағдылары нейропластикалық өзгерістермен тығыз байланысты, яғни тәжірибе мен жаттығу арқылы мида жаңа байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді.

Осы рефератта қимыл дағдыларының физиологиялық механизмдері, олардың қалыптасу сатылары және жүйке жүйесінің бұл үдерістегі рөлі қарастырылады. Тақырыпты зерттеу қимыл дағдыларын тиімді қалыптастыру жолдарын түсінуге, сонымен қатар спортта, білімде және оңалтуда оны дұрыс қолдануға мүмкіндік береді.

1. Қимыл дағдыларының ұғымы және түрлері

Қимыл дағдылары — бұл адамның ұзақ уақыт бойы жаттығу немесе қайталау арқылы меңгеретін, автоматты түрде және дәл орындалатын қозғалыс әрекеттері. Қимыл дағдысы белгілі бір қозғалысты көп қайталаудың нәтижесінде санадан тыс, еркін және дәл жүзеге асатын деңгейге жетеді. Ол бастапқыда саналы түрде үйренілсе де, уақыт өте келе автоматизм сипат алады. Бұл үдеріс орталық жүйке жүйесінде тұрақты нейрофизиологиялық байланыстардың қалыптасуына негізделеді.

Қимыл дағдылары тек дене шынықтыру мен спортта ғана емес, сонымен қатар еңбек әрекетінде, музыкада, жазуда, тіпті күнделікті өмірде де үлкен рөл атқарады. Мысалы, жазу, велосипед тебу, құрал-сайманмен жұмыс істеу немесе аспаздықта белгілі бір қимылдарды дәл әрі тез орындау — барлығы қимыл дағдыларына жатады.

Қимыл дағдыларын бірнеше түрге жіктеуге болады:

• Автоматтандырылған дағдылар — ұзақ және жүйелі жаттығу нәтижесінде қалыптасатын, санадан тыс, тез және дәл орындалатын қимылдар. Мысалы, тәжірибелі жүргізушінің көлік басқаруы.

• Саналы дағдылар — үйрену немесе меңгерудің бастапқы сатысында кездесетін, адамның бақылауымен жүзеге асатын әрекеттер. Бұл дағдылар әлі автоматтандырылмаған.

• Кешенді дағдылар — бірнеше қарапайым қимылдардың үйлесімді бірігуінен тұратын күрделі әрекеттер. Мысалы, би қимылдары немесе спорттық элементтер.

• Жалпы қимыл дағдылары — адамның қозғалыс мәдениеті мен дене дамуының негізін құрайтын дағдылар (жүру, жүгіру, секіру және т.б.).

• Арнайы қимыл дағдылары — белгілі бір кәсіпке немесе қызметке тән қимылдар (музыканттың аспапта ойнауы, хирургтың ота жасау кезіндегі қимылдары).

Қимыл дағдыларының қалыптасуы мен жетілдірілуі — күрделі физиологиялық үдеріс. Ол адамның жүйке жүйесі, бұлшық еттері және сенсорлық органдарының үйлесімді жұмысын талап етеді. Сонымен қатар, қимыл әрекеттерінің тиімді орындалуы үшін уақтылы демалу, дұрыс мотивация және психологиялық тұрақтылық та маңызды рөл атқарады.[1]

2. Қимыл дағдыларын қалыптастыру кезеңдері

Қимыл дағдыларын қалыптастыру — бұл адамның саналы түрде үйренуден бастап автоматты деңгейде еркін орындауға дейінгі күрделі және көпсатылы физиологиялық және психологиялық үдеріс. Бұл үдеріс адамның жүйке жүйесінде тұрақты қозғалыс байланыстарының құрылуымен сипатталады және қайталанатын жаттығулар нәтижесінде жүреді. Қимыл әрекеті алғаш орындалғанда, ол адамның толық саналы бақылауында болады. Әрбір қозғалыс ерік арқылы басқарылады, бұл кезде жүйке жүйесі мен бұлшық еттер арасында жаңа нейрофизиологиялық байланыстар қалыптасады. Алғашқы әрекеттерде қимылдар баяу, дәлсіз әрі жиі қателіктермен орындалады. Бұл кезеңде адам әрекет ретін, орындалу тәртібін және қажетті қозғалыс көлемін тексеріп отырады.

Кейінгі жаттығулар барысында қимылдар біртіндеп үйлесімді, сенімді және дәлірек бола бастайды. Жүйке жүйесі қозғалыстарды тиімдірек басқаруға көшеді, қажетсіз қозғалыстар жойылып, тек мақсатқа бағытталған әрекеттер қалады. Қимылдар арасындағы үйлесім жақсарып, қозғалыстың реттілігі артады. Бұл кезеңде адам қимылды әлі де саналы түрде бақылайды, алайда ол бұрынғыдай көп күш пен зейін жұмсамайды. Әр жаттығудан кейін дағды тереңдей түседі.

Уақыт өте келе, қайталанатын тәжірибе мен жаттығулар нәтижесінде қимыл әрекеті автоматты түрде орындала бастайды. Яғни, әрекетті орындау кезінде сана белсенді түрде қатыспайды. Бұл автоматтандыру кезеңі деп аталады. Осы кезде қозғалысқа жауапты жүйке орталықтарында тұрақты байланыстар қалыптасып, олар әрекетті жылдам әрі дәл орындауға мүмкіндік береді. Қимыл әрекетінің автоматтандырылуы оны орындау жылдамдығын арттырады, дәлдігін жақсартады және адамның зейінін басқа міндеттерге аударуға мүмкіндік береді.[2]

Дағды толық қалыптасқаннан кейін оның тұрақтылық кезеңі басталады. Бұл кезеңде адам қимыл әрекетін түрлі жағдайларда, алаңдаушылықтар мен кедергілер кезінде де тиімді түрде орындай алады. Қимыл дағдысы қоршаған орта өзгерсе де, өз маңызын жоғалтпайды. Бұл кезеңде жүйке жүйесі қимылдың қажетті нұсқасын автоматты түрде таңдайды және тез бейімделеді. Сонымен қатар, бұл кезеңде дағдыны сақтау, оны үнемі қайталап тұру маңызды, өйткені ұзақ уақыт қолданылмаған қимыл дағдылары әлсіреуі немесе жойылуы мүмкін.

Қимыл дағдыларын қалыптастыру кезеңдері — санадан автоматты әрекетке дейінгі жүйелі үдеріс. Бұл үдеріс адамның жүйке жүйесінің бейімделу қабілетін, нейропластикалық мүмкіндіктерін және тәжірибе арқылы жетілетін механизмдерін көрсетеді. Дағдыны тиімді меңгеру үшін жүйелі жаттығу, оңтайлы жағдай және мотивация қажет. Дағдылардың қалыптасуы адамның тек физикалық емес, сонымен қатар психологиялық және интеллектуалдық әлеуетімен тығыз байланысты.

3. Қимыл дағдыларын қалыптастырудың физиологиялық негіздері

Қимыл дағдыларын қалыптастыру — бұл адамның орталық жүйке жүйесі мен бұлшық ет аппаратының өзара тығыз байланысы арқылы жүзеге асатын күрделі физиологиялық процесс. Бұл үдерістің негізінде шартты рефлекстердің пайда болуы, нейрондар арасындағы жаңа синаптикалық байланыстардың құрылуы және олардың жүйелі түрде күшеюі жатыр.

Адам алғаш рет жаңа қимылды орындағанда, ол ерікті және саналы түрде іске асады. Бұл кезде бас ми қыртысының моторлық аймақтары белсенді жұмыс істейді. Қимылдар жүйке импульстары арқылы бұлшық еттерге беріледі, және олар қозғалыс әрекетін іске асырады. Қайталану барысында қимылды жүзеге асыруда қатысатын нейрондық тізбектер біртіндеп тұрақтана түседі. Осы тұрақты байланыстардың қалыптасуы — қимыл дағдысының физиологиялық негізі болып саналады.

Қимыл дағдыларының қалыптасуында үлкен ми сыңарларының маңдай бөліктері, әсіресе қозғалыс аймағы (моторлы алаң), мишық және базальды ядролар маңызды рөл атқарады. Ми қыртысы қозғалысты жоспарлап, бастаса, мишық оны үйлестіреді және дәлдігін қамтамасыз етеді, ал базальды ядролар қозғалысты автоматтандыруға жауап береді. Қозғалыс қайталанған сайын бұл құрылымдар арасындағы нейрондық байланыстар күшейіп, әрекет неғұрлым шапшаң әрі дәл орындала бастайды.[3]

Физиологиялық тұрғыдан алғанда, қимыл дағдылары — шартты рефлекстердің күрделі жүйесі. Жаңа дағдыны үйрену кезінде алдымен уақытша нейрондық байланыстар түзіледі. Егер бұл байланыстар жүйелі түрде белсендірілсе (жаттығу арқылы), олар тұрақты физиологиялық құрылымдарға айналады. Бұл — ұзақ мерзімді есте сақтау мен нейропластика үдерістерінің нәтижесі. Яғни, қимылды қайталау арқылы мида «қозғалыс іздері» сақталады және болашақта осы қозғалыс автоматты түрде жүзеге асады.

Сонымен қатар, қимыл дағдысының қалыптасуына қозу және тежелу процестері де әсер етеді. И.П. Павловтың ілімдеріне сәйкес, ми қыртысында қозу белгілі бір нейрондарда тұрақты ошағы қалыптасқанда, қимыл автоматтандырылады. Бұл ошағы бар нейрондар жиі белсеніп, әрекетті жылдам әрі нақты орындауға бейімделеді. Ал тежелу арқылы қажетсіз немесе артық қозғалыстар жойылады, яғни қозғалыс икемді әрі тиімді болады.

Жұлын мен перифериялық жүйке жүйесі де бұл үдерісте өз рөлін атқарады. Қозғалыс импульстары ми арқылы жіберіліп, жұлын арқылы бұлшық еттерге беріледі. Бұлшық ет рецепторлары (проприорецепторлар) кері байланыс беріп, миға қимылдың дәлдігі мен күйі туралы ақпарат жеткізеді. Осылайша, қозғалыс үнемі реттеліп, жетілдіріліп отырады.

Қимыл дағдыларын қалыптастыру физиологиялық тұрғыдан шартты рефлекстер жүйесін, нейрондар арасындағы тұрақты байланыстардың қалыптасуын, жүйке орталықтарының үйлесімді жұмысын және бұлшық еттер мен жүйке жүйесінің кері байланысын қамтиды. Бұл процесс адамның миының жоғары икемділігін, яғни нейропластикасын дәлелдейді және тиімді жаттығу арқылы кез келген қозғалыс дағдысын меңгеруге болатынын көрсетеді.

4. Қимыл әрекеттерін басқарудағы шартты рефлекстердің маңызы

Қимыл әрекеттерін басқаруда шартты рефлекстердің рөлі физиология мен психологияның маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Шартты рефлекстер – бұл организмнің жаңа, үйреншікті емес қоздырғыштарға бейімделуінің негізі, яғни сыртқы ортадағы өзгерістерге жауап ретінде пайда болатын бейімделген, алынған реакциялар. Олар организмнің өмірлік тәжірибесіне байланысты қалыптасып, мінез-құлық пен қимыл әрекеттерінің икемділігін қамтамасыз етеді. Бұл қасиеті арқылы шартты рефлекстер адам мен жануарлардың қоршаған ортаға тиімді түрде бейімделуіне және күрделі қозғалыс дағдыларын меңгеруіне мүмкіндік береді.

Қимыл әрекеттері – бұл көп жағдайда бірнеше бұлшықет топтарының үйлесімді жұмысы арқылы жүзеге асатын күрделі моторлық іс-әрекеттер. Шартты рефлекстер осы қозғалыстардың автоматтануына және оларды тиімді басқаруға жол ашады. Мысалы, бастапқыда адам белгілі бір қозғалысты үйренгенде ол саналы түрде орындалады, яғни адам ойланумен, назар аударумен жүзеге асырады. Алайда, жаттығу мен қайталау нәтижесінде бұл қозғалыс шартты рефлекстер жүйесіне ауысады да, автоматты түрде, аз күш жұмсап, тез әрі дәл орындалады. Бұл процестің физиологиялық негізі – мидың және жүйке жүйесінің пластикалық өзгерістері, онда жаңа синаптикалық байланыстар қалыптасады, ал қажетсіз байланыстар әлсірейді.

Шартты рефлекстердің қимыл әрекеттерін басқарудағы маңызы ең алдымен олардың қоздырғыштарға жылдам әрі тиімді жауап беру қабілетінде көрінеді. Адамның қозғалыс дағдылары мен моторлық әрекеттері сыртқы ортадағы көптеген өзгерістерге тәуелді, сондықтан олардың үйлесімділігі үшін рефлекстердің үйлесімді қызметі қажет. Мысалы, спортшылар мен музыканттардың қимыл әрекеттерінің дәлдігі мен үйлесімділігі шартты рефлекстердің дамуына байланысты. Олар белгілі бір жағдайларда белгілі қозғалыстарды автоматты түрде орындай алатын деңгейге жетеді, бұл өз кезегінде реакция уақытын қысқартады және қателіктерді азайтады.

Шартты рефлекстер қозғалыс әрекеттерінің тек автоматты орындалуын ғана емес, сонымен бірге қозғалыстың тиісті жағдайға бейімделуін де қамтамасыз етеді. Бұл дегеніміз, қозғалыстың өзі сыртқы ортаға және ішкі жағдайларға байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, балансты сақтау, бөгеттен айналып өту, нысанаға дәл тигізу сияқты күрделі қозғалыстар шартты рефлекстердің үйлесімді жұмыс істеуін талап етеді. Мұндай рефлекстер жүйке жүйесінің түрлі бөліктері арасында күрделі байланыстар арқылы іске асады, әсіресе ми қыртысы мен мишықтың қызметтері маңызды.[4]

Физиологиялық тұрғыдан шартты рефлекстердің негізі – бұл ми қыртысындағы және басқа да жүйке орталықтарындағы синаптикалық пластикалық өзгерістер. Жаңа қозғалыс әрекеттері мен дағдылар жаттығу барысында жүйке жүйесінде жаңа рефлекторлық жолдар қалыптасады. Бұл жолдар әр түрлі сенсорлық ақпаратты қабылдап, оны қозғалысқа түрлендіреді, соның арқасында қозғалыс нақтыланады және тездетіледі. Осы процестер қозғалыс дағдыларының автоматтануына алып келеді, бұлшықеттердің үйлесімді әрекетіне жағдай жасайды.

Сондай-ақ, шартты рефлекстердің қимыл әрекеттерін басқарудағы маңызы мотивация мен эмоцияның қозғалысқа әсер етуінде де көрінеді. Адамның белгілі бір қоздырғышқа эмоционалды реакциясы қозғалысқа белсенді ықпал етеді. Мысалы, қауіпті жағдайда реакциялардың жылдамдығы мен тиімділігі жоғарылайды, бұл да шартты рефлекстердің жоғары деңгейде қызмет етуімен байланысты.

Қорытындылай келе, шартты рефлекстер – қимыл әрекеттерін үйрену, автоматтандыру және басқару процесінің негізгі физиологиялық механизмі. Олар қозғалыс дағдыларының қалыптасуына, олардың икемділігі мен дәлдігіне жауап береді. Шартты рефлекстердің дұрыс дамуы адамның күнделікті өмірінде, спорттық жаттығуларда, кәсіби қызметте және жалпы қозғалыс белсенділігінде маңызды орын алады. Олардың зерттелуі мен түсінігі адам физиологиясы мен педагогикасында, реабилитацияда, спортта және психологияда үлкен маңызға ие.[5]

5. Қозғалыс жады және моторлық есте сақтау

Қозғалыс жадысы – бұл адамның қозғалыс әрекеттерін үйрену, есте сақтау және қажет кезде қайталау қабілетін қамтамасыз ететін физиологиялық және психологиялық процесс. Ол моторлық дағдыларды игеру мен оларды тиімді қолданудың негізі болып табылады. Қозғалыс жадысы моторлық ақпаратты қабылдап, оны уақытша сақтап, содан кейін қозғалысты дәл және үйлесімді орындауға мүмкіндік береді.

Моторлық есте сақтау қозғалыс әрекеттерінің автоматтануында маңызды рөл атқарады. Мысалы, велосипед тебу, жазу, домбырада ойнау сияқты күрделі қозғалыстар бірнеше рет қайталанған кезде қозғалыс жадысында тұрақты үлгі ретінде қалыптасады. Бұл үлгі кейіннен саналы зейінсіз, автоматты түрде іске қосылады.

Физиологиялық тұрғыдан қозғалыс жадысы жүйке жүйесінің түрлі деңгейлерінде жүзеге асады. Бас ми қыртысы қозғалысты жоспарлап, үйлестіреді, мишық пен базальды ядролар қозғалыс дәлдігін және уақытын реттейді. Сонымен қатар, жұлын деңгейінде рефлекторлық қозғалыстардың үйлесімділігі қамтамасыз етіледі. Қозғалыс жадысының қалыптасуы нейрондардың синаптикалық байланыстарының беріктігі мен жүйке жүйесінің пластикасына байланысты.

Моторлық есте сақтау ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді болып бөлінеді. Қысқа мерзімді есте сақтау жаңа қозғалысты игеруде қажет болса, ұзақ мерзімді есте сақтау жаттығу нәтижесінде қозғалысты тұрақты түрде орындауға мүмкіндік береді. Бұл жады түрі жаттығулардың жүйелі түрде қайталануымен нығая түседі.

Қозғалыс жадысы мен моторлық есте сақтау организмнің икемділігін арттырып, жаңа қозғалыс әрекеттерін оңай меңгеруге көмектеседі. Сонымен қатар, ол жарақаттардан кейінгі қалпына келу процесінде маңызды рөл атқарады, өйткені дұрыс жаттығулар арқылы жоғалған моторлық функцияларды қайта қалпына келтіруге болады.

Қозғалыс жадысы және моторлық есте сақтау — бұл адам мен жануарлардың қозғалыс әрекеттерін игеру, сақтау және қажет кезінде қайталау қабілетін қамтамасыз ететін маңызды физиологиялық және психологиялық құбылыстар. Олар қозғалыс дағдыларының қалыптасуындағы негізгі механизмдер болып табылады және моторлық жүйенің икемділігі мен тиімді жұмыс істеуін анықтайды.

Қозғалыс жадысы дегеніміз — қозғалыстың белгілі бір үлгісін немесе үлгісін сақтау және оны қажетті уақытта қайта қолдану қабілеті. Бұл жады түрі әртүрлі күрделілік деңгейіндегі моторлық әрекеттерді, соның ішінде қарапайым қимылдардан бастап, күрделі спорттық немесе кәсіби манипуляцияларға дейін қолданылады. Мысалы, велосипед тебу, музыкалық аспапта ойнау, жазу немесе спорттық жаттығулар орындау — бұлар қозғалыс жадысының арқасында мүмкін болатын дағдылар.

Физиологиялық тұрғыдан қозғалыс жадысы — жүйке жүйесінің көптеген бөліктерінің, атап айтқанда ми қыртысының (кортикальды аймақтар), мишықтың, базальды ядролардың және жұлынның өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болатын күрделі процесс. Бұл бөліктер қозғалысты жоспарлап, үйлестіреді, қозғалыс әрекеттерінің дәлдігі мен автоматтануын қамтамасыз етеді. Мысалы, ми қыртысы қозғалыстың бастапқы жоспарын құраса, мишық пен базальды ядролар қозғалыстың үйлесімділігі мен уақытын реттейді.

Қозғалыс жадысының негізгі ерекшелігі — оның ұзақ мерзімді болуы. Жаңа қозғалыстар алғашында саналы түрде, қатаң назар аударумен үйреніледі, бірақ үнемі қайталау мен жаттығу арқылы олар автоматты деңгейге көтеріледі. Бұл — моторлық дағдылардың автоматтануы, яғни қозғалыс жадысының қалыптасуының нәтижесі. Автоматтанған қозғалыс аз энергия жұмсап, тез әрі дәл орындалады, бұл адамға күрделі әрекеттерді тиімді орындауға мүмкіндік береді.

Моторлық есте сақтау қозғалыс жадысының маңызды бөлігі болып табылады және қозғалыстардың ұзақ мерзімге сақталуын қамтамасыз етеді. Ол екі негізгі түрге бөлінеді: қысқа мерзімді моторлық жады және ұзақ мерзімді моторлық жады. Қысқа мерзімді жады жаңа қозғалысты үйрену кезінде маңызды, өйткені ол жаңа қозғалыс үлгілерін қабылдап, қайта-қайта қайталауға мүмкіндік береді. Ұзақ мерзімді жады — бұл қозғалыс дағдыларының тұрақты түрде сақталуы, яғни ол қозғалысты қажет болған кезде автоматты түрде орындауға мүмкіндік береді.

Қозғалыс жадысы мен моторлық есте сақтау пластикалық қасиеттерге ие. Бұл дегеніміз, жүйке жүйесі тәжірибеге сәйкес құрылымдық және функционалдық өзгерістерге ұшырайды. Жаттығу және тәжірибе барысында жүйке жүйесінің нейрондары арасында жаңа синаптикалық байланыстар пайда болып, олардың беріктігі артады. Сонымен қатар, қажетсіз байланыстар әлсірейді немесе жойылады. Бұл жүйке жүйесінің пластикалық қасиеті қозғалыс дағдыларының жетілдірілуіне және автоматтануына себеп болады.

Моторлық дағдыларды игерудегі қозғалыс жадысының маңызды ерекшелігі — оның икемділігі. Адам жаңа жағдайларға, өзгерген ортаға тез бейімделе алады. Мысалы, егер адам әр түрлі құралдармен немесе жағдайларда қозғалысты орындауға үйренсе, оның моторлық жадысы өзгеріп, сәйкес реакцияларды қалыптастырады. Бұл бейімделушілік өмірде және спортта маңызды рөл атқарады.

Қозғалыс жадысы — бұл тек физикалық қозғалыстарды ғана емес, сонымен қатар моторлық әрекеттердің жоспарлануын, координациясын, ырғақтығын және дәлдігін де сақтайтын кешенді жүйе. Бұл жадының бұзылуы немесе жетіспеушілігі қозғалыс бұзылыстарына, моторлық дағдылардың нашарлауына әкеледі, бұл көбінесе неврологиялық ауруларда байқалады.

Қорытындылай келе, қозғалыс жадысы мен моторлық есте сақтау адамның өміріндегі моторлық белсенділіктің негізі болып табылады. Олар жүйке жүйесінің пластикасына сүйене отырып, қозғалыс дағдыларын игеруге, оларды сақтауға және автоматтандыруға мүмкіндік береді. Бұл процестердің терең физиологиялық зерттелуі спорттық даярлықтан бастап, реабилитацияға дейінгі көптеген салаларда маңызды болып табылады.[6]

6. Жаттығудың және қайталаудың физиологиялық әсері

Жаттығу мен қайталау — қозғалыс дағдыларын меңгерудің және жетілдірудің басты құралдары. Физиологиялық тұрғыдан олар жүйке жүйесінің құрылымдық және функционалдық өзгерістерін тудырады, бұл қозғалыс әрекеттерінің автоматтануына, дәлдігі мен үйлесімділігінің артуына әкеледі.

Жаттығу кезінде жүйке жүйесінде синаптикалық пластика — яғни, нейрондар арасындағы байланыстардың күшеюі және жаңа байланыстардың қалыптасуы жүреді. Бұл өзгерістер ақпаратты өңдеу мен беруді жақсартады, моторлық программаларды тиімді іске асыруға мүмкіндік береді. Мишық пен базальды ядролардың қызметі белсендіре түседі, бұл қозғалыс үйлесімділігін арттырады.

Қайталау моторлық жадының нығаюына ықпал етеді. Бір қозғалысты бірнеше рет қайталау оның нейрондық "үлгісін" нығайтады, бұл қозғалысты орындау жылдамдығын және қателіктер санын азайтады. Осылайша, қозғалыс автоматтанады, яғни саналы назарсыз, жылдам әрі тиімді орындалады.

Жаттығу жүйке жүйесінің жоғары сатысындағы құрылымдардың қызметін жақсартып қана қоймайды, сонымен бірге бұлшық еттерде де өзгерістерге алып келеді. Бұлшық ет талшықтары жаттығу әсерінен күшейеді, олардың серпімділігі және төзімділігі артады, бұл қозғалыстың сапасына оң әсер етеді.

Сонымен қатар, жүйке жүйесінің адаптивтілігі арқасында қайталау қозғалыс паттерндерін оңтайландырады, жаңа қозғалыс дағдыларын игеруді жеңілдетеді. Жаттығу үдерісінде пайда болатын бұл физиологиялық өзгерістер спорттық жетістіктерге, кәсіби шеберлікке және күнделікті өмірдегі қозғалыс белсенділігінің жоғарылауына себеп болады.

Жаттығу мен қайталау — бұл қозғалыс дағдыларын меңгеру мен жетілдірудің негізгі және ең тиімді құралдары. Олардың физиологиялық әсері жүйке жүйесінің құрылымдық және функционалдық өзгерістеріне негізделеді, бұл қозғалыс әрекеттерінің автоматтануына, дәлдігі мен үйлесімділігінің артуына әкеледі.[7]

Бастапқыда жаңа қозғалысты үйрену кезінде бұл процесс саналы түрде жүреді: адам қозғалыстың әр қадамын бақылап, ойланумен, назар аударумен орындайды. Алайда, қозғалысты бірнеше рет қайталау нәтижесінде бұл әрекет автоматты деңгейге көтеріледі. Бұл автоматтану жүйке жүйесіндегі пластикалық өзгерістерге негізделген, яғни нейрондар арасындағы байланыстар нығаяды, жаңа синапстар қалыптасады, ал қажетсіз байланыстар әлсірейді немесе жойылады.

Жаттығу кезінде нейрондық байланыстардың күшеюі — синаптикалық пластика пайда болады. Бұл процесс жүйке жүйесінің функционалды қабілетін арттырады, қозғалыс программаларының дәл орындалуын қамтамасыз етеді. Мишық пен базальды ядролардың қызметі күшейеді, бұл қозғалыстың үйлесімділігін, уақытын және координациясын жақсартады. Жүйке жүйесінің бұл бөліктері қозғалысты реттеп, моторлық әрекеттің сапасын арттыруда маңызды рөл атқарады.

Қайталау моторлық жадыны нығайтады. Бір қозғалысты жүйелі түрде қайталау оның нейрондық үлгісін бекітеді, бұл қозғалыстың жылдамдығын арттырады және қателіктер санын азайтады. Нәтижесінде қозғалыс автоматты түрде, аз энергия жұмсап, тез әрі дәл орындалады. Бұл спортшылар мен музыканттарда байқалатын жоғары шеберліктің негізі болып табылады.

Сонымен қатар, жаттығу бұлшық еттерге де әсер етеді. Бұлшық ет талшықтары күшейіп, олардың серпімділігі мен төзімділігі артады. Бұлшықеттердің жұмысы жүйке жүйесімен тығыз байланыста болғандықтан, олардың физиологиялық жағдайының жақсаруы қозғалыс сапасының артуына ықпал етеді.

Жаттығу және қайталау жүйке жүйесінің адаптивтілігін (бейімділігін) арттырады, қозғалыс паттерндерін оңтайландырады және жаңа моторлық дағдыларды меңгеруді жеңілдетеді. Бұл процестердің нәтижесінде адамның қозғалыс белсенділігі жоғарылап, кәсіби шеберлігі артады.

Қорытындылай айтқанда, жаттығу мен қайталау қозғалыс жүйесінің пластикалық мүмкіндіктерін тиімді пайдалану арқылы моторлық дағдыларды қалыптастыру мен жетілдірудің физиологиялық негізін құрайды. Олар жүйке жүйесінің түрлі деңгейлерінде жүйелі өзгерістер туғызады, бұл қозғалыстың сапасын жақсартады және оның автоматтануына мүмкіндік береді.[8]

Қорытынды

Қимыл дағдылары – адамның өмір сүруінде маңызды орын алатын, жаттығу мен тәжірибе нәтижесінде автоматтандырылатын күрделі әрекеттер жүйесі. Олардың қалыптасуы тек бұлшықет қызметімен шектелмей, бүкіл орталық және перифериялық жүйке жүйесінің үйлесімді жұмысын талап етеді. Қимыл дағдысының физиологиялық негізі — нейрондық байланыстардың тұрақтануы, шартты рефлекстердің қалыптасуы және ми құрылымдарының (ми қыртысы, мишық, базальды ядролар) белсенді өзара әрекеті.

Жаттығу мен қайталау арқылы дағдыны қалыптастыру кезінде қозғалыс әрекеттерінің дәлдігі артып, олар автоматтандырылады. Бұл — ми қызметінің икемділігі мен нейропластикалық қасиеттерінің дәлелі. Қимыл дағдыларының тиімді дамуы үшін жүйелі жаттығу, дұрыс мотивация, физиологиялық жағдай және ортаның әсері де үлкен рөл атқарады.

Зерттеу көрсеткендей, дағдылар адамның кәсіби шеберлігі мен жалпы өмірлік тиімділігін арттыруда шешуші мәнге ие. Сондықтан қимыл дағдыларын физиологиялық тұрғыдан тереңірек түсіну — білім беру, спорт, медицина және оңалту салаларында практикалық тұрғыдан үлкен маңызға ие.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Назаров А.П. Физиология человека. — М.: Медицина, 2018.

2. Құлмаханов А.Ж., Төреғожина М.Ш. Жалпы физиология. — Алматы: Қазақ университеті, 2015.

3. Павлов И.П. Лекции о работе главных пищеварительных желез. — СПб., 1902.

4. Нематов Е. Жүйке жүйесінің физиологиясы. — Ташкент: Университет, 2020.

5. Сеченов И.М. Ми рефлекстері. — Алматы: Ғылым, 2004.

6. Смирнов В.М. Физиология двигательной деятельности. — М.: Академия, 2016.

7. Жақсылықов Қ. Адам физиологиясы. — Алматы: Білім, 2012.

8. Шульц Л., Виттенберг Дж. Нейрофизиология движения. — М.: Наука, 2010.