Сабақтың барысы

Ресурстар

Қосымша №1

Сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Шприцпен сұйықтықты тартып алғанда қандай құбылыс байқалады?

2. Барометр не үшін қолданылады?

3. Атмосфералық қысым не үшін керек?

4. Адамның тыныс алуы қандай физикалық құбылыс арқылы жүзеге асады?

5. Атмосфералық қысымның өлшем бірлігіне не алынады?

6. Атмосфералық қысым таулы жерлерде жазықтағыдан гөрі неге төмен болады?

7. Неліктен реактивті ұшақтар атмосфераның жоғарғы қабаттарында үлкен жылдамдықпен ұша алады?

8. Парашютшілер өте биікте ұшып бара жатқан ұшақтан секіргенде неге оттекті масканы пайдаланады?

Қосымша №2

Тапсырма №2

1. Барометр 780 мм сын. бағанын көрсетіп тұр. Бөлменің атмосфералық қысымы қанша Па?

2. Массасы 60 кг, бойының ұзындығы 1,6 м адамның дене бетінің ауданы жуықтап алғанда 1,6 м². Адамға әсер ететін қысым күші.

3. Барометр таудың етегіндегі қысымның 760 мм сын. бағанына, ал оның ұшар басындағы қысым 722 сын. бағанына тең екенін көрсетеді. Таудың биіктігі қандай?

4. Бөлменің атмосфералық қысымы 10⁵ Па болса, барометр қандай сынап бағанын көрсетеді?

Қосымша №3

Тапсырма №3

Тәңір тауы, кейде Тянь-Шань – Азияның орталық бөлігіндегі аса ірі тау жүйесі. Тәңір тауының орталық бөлігі Қырғызстанға, солтүстік және батыс жоталары Қазақстанға, оңтүстік-батыс шеті Өзбекстан мен Тәжікстанға, шығыс бөлігі Қытайға қарайды. Батыстан шығысқа қарай 2500 км-ге созылып жатыр, ені 400 км Тәңір тауы солтүстігінде Борохоро жотасы арқылы Жетісу Алатауымен, оңтүстігінде Алай жотасы арқылы Памир тау жүйесімен түйіседі. Солтүстік шекарасы ретінде батыста Іле аңғары, Мойынқұм, шығыста Жоңғар жазығы алынады. Оңтүстік шекарасы шығыста Тарим қазаншұңқырымен түйіседі. Ең биік жері – Жеңіс шыңы (7439 м.). Тәңір тауы ендік жоталар мен оларды бір-бірінен бөліп жатқан тауаралық ірі қазаншұңқырлардан тұрады. Орографиялық құрылысы жөнінен Солтүстік, Орталық, Батыс, Шығыс және Оңтүстік бөліктерге бөлінеді. Солтүстік Тәңір тауы Кетпен, Күнгей Алатау, Іле Алатауы, Қырғыз Алатауы мен Шу-Іле тауларынан тұрады. Солтүстік Тәңір тауы жоталары 4,5 мың метрден биік: Теріскей Алатауы (5218 м), Іле Алатауы (4973 м), Қырғыз Алатауы (4875 м). Оңтүстік Тәңір тауы Алай жотасы, Түркістан, Зерафшан және Гиссар жоталарынан тұрады. Бұл жоталардың остік бөлігі тұтас және ондаған км-ге созылады. Шығыс Тәңір тауы ендік бойымен созылған аңғарлар, қазаншұңқырлармен бөлінген екі қатар тау жоталары белдеуінен тұрады. Борохоро, Еренқабырға, Богдо-Ола, Қарлытау жоталары құрайтын солтүстік белдеу ұзын – шығыста 95 ш.б-қа дейін жетеді. Оңтүстік белдеу қысқарақ (90 ш.б-қа дейін), басты жоталары: Халықтау, Сарман-Ула, Құрлықтау. Жоталардың басы 4000 – 5000 м биікке көтеріледі. Шығыс Тәңір тауы етегінде құрлықтағы терең қазаншұңқырлардың бірі – Турфан ойысы орналасқан.

a.Тянь-Шань тауының қандай бөліктері Қазақстанға тиесілі?

b.Неліктен Тау шыңына көтерілген сайын қысым азаяды?

c.Тәңір тауының етегіндегі және шыңындағы қысымдардың айырмашылығы қандай?

d.Тянь-Шань тауының ең биік шыңындағы барометрдің көрсететін сынап бағаны.

e.Күнгей Алатауының етегінде барометр 765 мм сын. бағанына, ал белгілі бір биіктікке көтерілгенде 710 мм сын. бағанына тең екенін көрсетті. Адам таудың қандай биіктігіне көтерілді?