ҚОҒАМДАҒЫ ЖАЛҒАН АҚПАРАТ ПЕН МАНИПУЛЯЦИЯНЫҢ ТҰЛҒА

ПСИХИКАСЫНА ӘСЕРІ

Аннотация. Қазіргі ақпараттық қоғамда жалған ақпарат пен манипуляция адамдардың психикасына терең әрі көпқырлы әсер етеді (Рыженков, 2017). Әлеуметтік желілердің қарқынды дамуы нәтижесінде фейк жаңалықтар, бұрмаланған деректер және мақсатты манипуляциялық хабарламалар қоғам ішінде қорқыныш, сенімсіздік және агрессия тудыратын факторға айналды (BBC, 2019; RIA.ru, 2019). Бұл тек жеке тұлғалардың эмоционалдық жағдайына ғана емес, олардың ойлауына, шешім қабылдауына және әлеуметтік мінез-құлқына да әсер етеді. Сонымен қатар, жалған ақпараттың таралуы адамдардың бір- біріне деген сенімін әлсіретіп, қоғамның тұрақтылығына қауіп төндіреді (Гекхан, 2007). Сондықтан жалған ақпараттың психологиялық әсерін зерттеу қоғамдағы ақпараттық мәдениетті арттыру үшін өте маңызды. Мақалада жалған ақпараттың психикаға тигізетін ықпалы, оның табиғаты және ақпараттық қауіпсіздіктің қажеттілігі жан-жақты талданады.

Кілт сөздер: жалған ақпарат, манипуляция, фейк жаңалықтар, психика, ақпараттық қоғам, эмоциялық әсер, әлеуметтік желі, медиабелсенділік, ақпараттық қауіпсіздік, қоғам.

ВЛИЯНИЕ ЛОЖНОЙ ИНФОРМАЦИИ И МАНИПУЛЯЦИИ НА

ПСИХИКУ ЛИЧНОСТИ В ОБЩЕСТВЕ

Аннотация. В современном информационном обществе феномен ложной информации и манипуляции оказывает глубокое и многогранное влияние на психику человека (Рыженков, 2017). В результате стремительного развития социальных сетей фейковые новости, искаженные данные и целенаправленные манипулятивные сообщения стали факторами, вызывающими страх, недоверие и агрессию в обществе (BBC, 2019; RIA.ru, 2019). Это явление влияет не только на эмоциональное состояние личности, но и на её способность мыслить, процесс принятия решений и социальное поведение. Кроме того, распространение ложной информации ослабляет доверие между людьми и ставит под угрозу стабильность общества (Гекхан, 2007). В статье подробно рассматриваются природа ложной информации, её конкретное влияние на психику и необходимость обеспечения информационной безопасности.

Ключевые слова: ложная информация, манипуляция, фейковые новости, психика, информационное общество, эмоциональное воздействие, социальная сеть, медиаграмотность, информационная безопасность, общество.

THE IMPACT OF FALSE INFORMATION AND MANIPULATION ON AN

INDIVIDUAL’S PSYCHE IN SOCIETY

Annotation. In the modern information society, the phenomenon of false information and manipulation has a profound and multifaceted impact on human psychology (Ryzhenkov, 2017). Due to the rapid development of social networks, fake news, distorted data, and targeted manipulative messages have become factors that provoke fear, distrust, and aggression within society (BBC, 2019; RIA.ru, 2019). This phenomenon affects not only individuals’ emotional states but also their cognitive abilities, decision-making processes, and social behavior. Moreover, the spread of false information weakens trust among people and poses a threat to societal stability (Gekhan, 2007). The article provides a comprehensive analysis of the nature of false information, its specific effects on the human psyche, and the necessity of information security.

Keywords: false information, manipulation, fake news, psyche, information society, emotional impact, social network, media literacy, information security, society.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде ақпараттың қолжетімділігі қоғамның дамуына әсер еткенімен, оның теріс жақтары да нақты байқалып отыр (Tass.ru, 2021). Соның ішінде жалған ақпараттың (фейк жаңалықтар) қарқынды таралуы мен мақсатты манипуляция – бүгінгі күннің ең өзекті қауіптері қатарында. Ақпараттық кеңістікте таралған кез келген жалған мәлімет қоғамдағы көңіл-күйге, қоғамдық тұрақтылыққа, жеке тұлғаның психологиялық жағдайына тікелей әсер етеді (Inform.kz, 2019). Әсіресе әлеуметтік желілер дәуірінде адам санасы тез өзгеріп, эмоциялық толғаныстарға көп ұшырайды (Rl-online.ru, 2021).

Жалған ақпараттың таралу механизмі көптеген аспектілерді қамтиды:

психологиялық манипуляция, сенімді бұзу, қоғамда қорқыныш пен дүрбелең тудыру, белгілі бір топтардың мүддесін алға жылжыту (Рыженков, 2017). Осындай ақпараттық шабуылдар адамның қорғанысқа деген реакцияларын әлсіретіп, оның шынайы дүниені қабылдау қабілетіне зиян келтіреді. Сонымен қатар, фейк жаңалықтар мен манипуляциялар адамдардың шешім қабылдауына әсер етіп, олардың мінез-құлқын өзгертіп, адамдар арасында түсінбеушілік пен агрессияны күшейтеді (BBC, 2019).

Қоғамдағы өтірік ақпарат – қазіргі заманғы ақпараттық кеңістіктің ең өзекті және қауіпті құбылыстарының бірі (Рыженков, 2017). Жалған ақпарат тек қана фактілерді бұрмалау емес, сонымен қатар адамның психикасына бағытталған әсер құралы болып табылады.

Оның таралуы бірнеше факторға байланысты:

1. Технологиялық факторлар: әлеуметтік желілер, мессенджерлер және интернет платформалары ақпараттың өте жылдам және кең көлемде таралуына мүмкіндік береді (BBC, 2019).

2. Психологиялық факторлар: адам санасы эмоционалдық ақпаратқа тез әсер етеді және оған рационалды түрде қарау қабілеті әрдайым жоғары болмайды (Гекхан, 2007).

3. Әлеуметтік факторлар: белгілі бір топтар немесе топтағы адамдар арасында жалған ақпарат тез таралады, өйткені адамдар көбінесе таныстарынан, жақындарынан алынған ақпаратқа сенеді (Inform.kz, 2019).

Зерттеулер көрсеткендегідей, өтірік ақпарат шын ақпаратқа қарағанда 6 есе жылдам таралады. Бұл құбылыс адамның эмоционалды реакциясына негізделген психологиялық механизмі арқылы жүзеге асады (BBC, 2019). Манипуляторлар дәл осы механизмді пайдаланып, қоғамда сенімсіздік, қорқыныш, агрессия сияқты эмоцияларды тудырады.

Сонымен қатар, заманауи ақпараттық қоғамдағы руханиятты дамыту мен ұлттық мәдени кодты сақтау ақпараттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдасы болып табылады. Тарихты жаңғырту арқылы жастардың бойында асыл қасиеттерді дамыту, ұлттық руханияттың байлығын насихаттау кәсіби бағдарды нығайтады. Әлемді таң қалдырған ұлы тұлғалардың зерттеулері мен тарихи мұралар, халық ақын-жазушыларының шығармаларындағы тарихи оқиғалар нақты дерек көздерімен талданады. Бұл ұлттық кодтың әлеуметтік насихатталуына және жаңа танымдық фреймдердің пайда болуына жол ашады (Тулекова, 2019).

Жалған ақпарат адамның психикалық және когнитивтік жүйесіне күрделі әсер етеді (Рыженков, 2017). Оның негізгі психологиялық әсерлері мыналарды қамтиды:

• Когнитивтік дезориентация: адам қандай ақпаратқа сену керектігін ажырата алмай, қорқыныш пен сенімсіздікке ұшырайды (Tass.ru, 2021).

• Эмоциялық тұрақсыздық: жалған ақпаратқа ұзақ уақыт бойы ұшыраған адамда ашу, үрей, әбіржу және агрессия белгілері күшейеді (RIA.ru, 2019).

• Әлеуметтік оқшаулану: сенімсіздіктің артуы адамның қоғамнан алыстауына және әлеуметтік байланыстарын шектеуіне әкеледі (Rl-online.ru, 2021).

Психологтардың зерттеулері бойынша, әлеуметтік желілер арқылы жалған ақпаратпен бетпе-бет келген адамдардың шамамен 70%-ы өзіне сенімсіздік сезінгенін, ал 54%-ы қоғамнан алшақтай бастағанын көрсеткен (BBC, 2019).

Әлеуметтік желілер жалған ақпарат таратудағы басты алаңға айналды (Inform.kz, 2019). Бір адамның таратқан жалған мәліметі бірнеше минут ішінде миллиондаған адамға жетеді. Бұл әсіресе әлеуметтік медиада сенімділік деңгейінің төмен болуы мен ақпаратқа сыни тұрғыдан баға беру деңгейінің жеткіліксіз немесе аз болуына байланысты (Гекхан, 2007).

Манипуляциялық технологиялар көбіне мына мақсаттарға жол ашады:

1. Саяси мақсаттар: қоғамның пікірін басқару, сайлау науқандарында ықпал көрсету.

2. Әлеуметтік мақсаттар: қоғамдағы белгілі бір топтарға қарсы сенімсіздік сезімін қалыптастыру.

3. Экономикалық мақсаттар: нарықта дүрбелең тудыру, инвестициялық шешімдерге әсер ету.

Осындай манипуляциялық ақпараттың ең басты құрбаны – қарапайым адам, себебі ол сыртқы күштің әсеріне, ықпалына еркін түрде бейімделеді және өзінің ойлау қабілетін толық пайдалана алмай қалуы мүмкін (Рыженков, 2017).

Зерттеулер көрсеткендей, қазіргі цифрлық дәуірде бейнеойындар тек ойын ретінде ғана емес, сонымен қатар ақпараттық және әлеуметтік манипуляция құралы ретінде де қызмет ете алады (Тулекова Г.Х., Нұран Олжас, 2025). Ойындардағы интерактивті жүйелер, прогрессия жүйесі, жетістіктер мен марапаттар ойыншының психологиялық күйін қалыптастыруға әсер етеді. Мысалы, Grand Theft Auto V ойынында ашық әлем мен еркін әрекет жасау мүмкіндігі ойыншыны ойынға тарту арқылы эмоциялық күйін өзгертеді. Бұл әдістер кейде ойнаушының мінез-құлқына және шешім қабылдау қабілетіне ықпал етуі мүмкін.

Геймдизайнның маңызды элементтері ретінде ойын механикасы, сюжет, визуалды стиль және аудио сүйемелдеу қолданылады (Тулекова Г.Х., Нұран Олжас, 2025). Ойын механикасы арқылы ойыншы белгілі бір мақсаттар қойып, қиындықтарды жеңуге ынталанады, бұл психологиялық мотивацияны қалыптастырады. Сонымен қатар, кейде ойыншыларға берілетін таңдау еркіндігі мен нарративтің ашықтығы психологиялық манипуляцияға мүмкіндік береді, өйткені ойыншының эмоциялық реакциясы ойыншылардың шешімдеріне әсер етеді.

Бейнеойындардың визуалды және аудио әсері де психикаға ықпал етеді. Мысалы, Red Dead Redemption 2 немесе The Witcher 3 сияқты ойындардағы шынайы кейіпкерлер мен көркемдік стиль ойыншының эмоционалды байланысын күшейтіп, ойдағы тәжірибені нақты әсерлі етеді. Осылайша, бейнеойын индустриясы тұлға психикасына ақпараттық және эмоционалдық ықпал ету үшін манипуляциялық құрал ретінде де қызмет атқара алады (Тулекова Г.Х., Нұран Олжас, 2025).

Жалған ақпарат тек жеке адамдарға ғана емес, тұтастай мемлекеттер мен халықаралық қатынастарға да қауіп төндіреді (BBC, 2019). Ақпараттық соғыс заманында жалған мәліметтер:

• Мемлекеттер арасындағы сенімсіздікті тудырады немесе күшейтеді;

• Дипломатиялық келіспеушіліктер мен саяси шиеленістерге

әкеледі;

• Тіпті әскери қақтығыстарды тудыруға себеп болуы мүмкін (Гекхан, 2007).

Халықаралық деңгейде жалған ақпаратпен күрес жаңа бірлестік формаларын туғызды. Мысалы, ЕО, ШЫҰ, АСЕАН сияқты ұйымдар бірлескен ақпараттық қауіпсіздік стандарттарын қабылдады, ал БҰҰ жанындағы арнайы комитет ақпараттық манипуляцияларға қарсы құқықтық және саяси әдістерді қолдауға дайын екенін жеткізді (Tass.ru, 2021).

Жалған ақпарат тек жеке тұлғаның психикасына әсер етіп қана қоймай, ұжымның психологиясына да әсер етеді (Рыженков, 2017). Топтық үрей, сенімсіздік және қақтығыстардың артуы қоғамдағы тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Әлеуметтік зерттеулер көрсеткендей, жалған ақпаратқа ұшыраған қоғамдарда:

• Ұжымдық сенім азайып, адамдар арасындағы қарым-қатынас бұзылады;

• Саясатқа деген сенім төмендейді;

• Қауіпсіздікке қатысты қорқыныш сезімі күшейеді (BBC, 2019).

Бұндай құбылыс әсіресе дағдарыс жағдайларында немесе пандемия кезіндегі ақпараттық манипуляцияларда айқын көрінеді. Қоғамда адамдар шындық пен өтірікті ажырата алмай эмоциялық күйзелісте болады.

Қазіргі жағдайда жалған ақпарат пен манипуляцияға қарсы күрес тек жеке тұлғалардың медиасауаттылықты үйренуімен шектелмейді, ол ұлттық және халықаралық деңгейдегі қауіпсіздіктің аса маңызды бөліміне айналып отыр (Tass.ru, 2021). Ақпараттық қауіпсіздіктің басты элементтері:

1. Медиасауаттылықты арттыру: азаматтарды ақпараттың дұрыстығын тексеруге үйрету;

2. Ресми ақпарат көздерін насихаттау: халыққа тексерілген деректерді ұсыну;

3. Ақпараттық бақылау жүйелері: жалған ақпаратты анықтау және оның таралуын болдырмауға тырысу;

4. Халықаралық ынтымақтастық: мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың бірлескен жоспарлары мен іс- шаралары (Inform.kz, 2019).

Бұл шаралар жалған ақпараттың адамның психикасына әсерін төмендетуге, қоғамдағы сенім жүйесін нығайтуға және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

Қазіргі ақпараттық қоғамда жалған ақпараттың таралуына қарсы әлеуметтік желілер мен интернет платформаларда да бірнеше тиімді шаралар қолданылуда, олардың басты мақсаты - дезинформацияның әсерін төмендету және пайдаланушылардың медиасауаттылығын арттыру.

1. Fact-checking сервистері. Мұнда факт-чек агенттіктерінің рөлі және олардың қалай жұмыс жасайтыны нақты көрсетілген. Мысалы, постқа «Бұрыс ақпарат » деп жазу арқылы пайдаланушыға ақпаратты қабылдамас бұрын тексеруге белгі береді.

2. Алгоритмдік шектеулер. Платформаларда жалған ақпараттың таралуын азайту үшін арнайы алгоритмдер қолданатыны туралы айтылған. Бұл іздеу нәтижелерінде дезинформацияның төменде орналасуы немесе белгілі бір аккаунттардың хабарламаларының көрінуіне шектеу қою сияқты іс-шараларды қамтиды.

3. Пайдаланушыларға ескертулер. Бұл тәсіл қолданушының эмоцияға беріле отырып ақпарат қабылдауын тежеуге көмектеседі. Белгілеу арқылы тек 20-25% ғана хабарламаны толықтай сенімділікпен қабылдайтыны көрсетілген, яғни визуалды белгі ақпараттың беретін әсерін айтарлықтай төмендетеді.

4. Медиасауаттылықты арттыру және білім беру құралдары. Мұнда курстар, интерактивті материалдар, «Медиасауаттылық » жобасы сияқты нақты мысалдар арқылы медиасауаттылықтың маңыздылығы көрсетілген. Бұл тәсіл қоғамдағы сенімді арттыруға және жалған ақпарат таралуын азайтуға әрекет етеді.

Қорытынды

Мақала барысында қоғамдағы жалған ақпарат пен манипуляцияның тұлға психикасына тигізетін әсері жан-жақты қаралды. Шындыққа жанаспайтын ақпараттың таралуы тек жеке адамдардың эмоциялық тұрақтылығына ғана емес, олардың ойлау қабілеті мен шешім қабылдау процесіне, сонымен қатар қоғамдағы сенімге және әлеуметтік тұрақтылыққа айтарлықтай әсер ететіні анықталды.

Қазіргі заманда жалған ақпаратпен күресу үшін тек құқықтық немесе техникалық шаралар жеткіліксіз. Медиасауаттылықты арттыру, жеке тұлғаның ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдау қабілетін дамыту және халықаралық бірлестікті нығайту қажет. Бұл тек қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етуге ғана емес, адамдардың психикалық денсаулығын қорғауға да маңызды.

Жалпы қорытынды ретінде айта кетсек, жалған ақпарат пен манипуляция қазіргі ақпараттық қоғамның басты қауіптерінің бірі болып отыр. Оларды бақылап, алдын алу кешенді және жүйелі тәсілді талап етеді. Жеке тұлға мен қоғамның ақпараттық, психологиялық және құқықтық қорғаныс қабілетін арттырған сайын ғана бұл үрдістің зиянды әсерін төмендетуге болады.

Сондықтан, ақпараттық қауіпсіздік тек техникалық немесе институционалдық деңгейде емес, жеке адамның медиасауаттылығы мен психологиялық тұрақтылығын қорғауға бағытталған кешенді шара ретінде қарастырылуы тиіс.

Әдебиеттер тізімі

1. BBC. (2019). Fake news and its effects on society. [online] Available at: https://www.bbc.com/news [Accessed 15 Nov. 2025].

2. Gekhan, A. (2007). Psychology of media influence. London: Routledge.

3. Inform.kz. (2019). Жалған ақпараттың таралуы және оның психикаға әсері. [online] Available at: https://inform.kz/ [Accessed 15 Nov. 2025].

4. RIA.ru. (2019). Фейк новости и общественное мнение. [online] Available at: https://ria.ru/ [Accessed 15 Nov. 2025].

5. Rl-online.ru. (2021). Психологические аспекты восприятия информации в соцсетях. [online] Available at: https://www.rl-online.ru/ [Accessed 15 Nov. 2025].

6. Рыженков, В. (2017). Манипуляция сознанием и психология массового восприятия. Москва: Изд-во МГУ.

7. Tass.ru. (2021). Информационная безопасность и борьба с фейк новостями. [online] Available at: https://tass.ru/ [Accessed 15 Nov. 2025].

8. Inform.kz. (2019). Жалған ақпарат пен медиасауаттылық мәселелері. [online] Available at: https://inform.kz/ [Accessed 15 Nov. 2025].

9. Тулекова, Г.Қ. (2019). Руханияттың мәнін насихаттау. Неофилология, 5(19), 388–397. https://doi.org/10.20310/2587-6953-2019-5-19-388-397

10. Тулекова, Г.Х., & Нұран, О. (2025). Бейнеойындар индустриясын дамытудағы геймдизайнның рөлі. «Тұран» университеті. [online] Available at: https://turanu.edu.kz/ [Accessed 28 Nov. 2025].