Автор: Оразғалиқызы Аружан

Ғылыми жетекші: Қаламбаева Гүлшат Серікқалиқызы

Каспий өңірі «Болашақ» колледжі

Қазақстан Республикасы, Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы

ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАРДАҒЫ ЦИФРЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ: ЖАҢА МҮМКІНДІКТЕР МЕН ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕР

Адамзат тарихының керуен көші бүгінде бұрын-соңды болмаған ғажайып әлемнің қақпасын ашты. Кешегі күнге дейін қиял-ғажайып ертегілердің еншісіндегі «алысты жақын еткен» құралдар бүгін ақиқатқа айналды. 1957 жылы ғарыш көгіне тұңғыш жасанды серіктің ұшырылуы адам баласының таным көжиегін кеңейтсе, 1969 жылы Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде «Арпанет» серверінің орнатылуы ақпараттық қатынастардың жаңа дәуірін бастап берді. Қазақ елі бұл жаһандық бәсекеге 1994 жылы алғаш қадам басып, 2000 жылдардың басында ғаламтордың кең ауқымда игілігін көре бастады. Бүгінде Қазақстан БҰҰ-ның электронды үкіметті дамыту рейтингінде 24-орында нық тұруы – бұл тек техникалық жетістік емес, қоғамдық-әлеуметтік қатынастардың түбегейлі жаңғыруы (ренессансы) деп білеміз.

Электронды үкімет – мемлекет пен қоғам арасындағы алтын көпір.

Бүгінгі таңда елімізде электронды форматтағы мемлекеттік қызметтер үлесі 93% асып, смартфондағы қолжетімділік 90,8% құрауы – бюрократияның бұғауын бұзып, «бір терезе» қағидасын халықтың игілігіне айналдырды. Биометриялық сәйкестендіру мен QR қолтаңба – уақытты алтынға балаған заманда азаматтардың баға жетпес ресурсы болған «уақытты» үнемдеуге мүмкіндік берді. 35 түрлі құжаттың цифрлық форматқа көшіп, 50-ден астам проактивті қызметтің іске қосылуы – мемлекет пен тұлға арасындағы сенім мен сапаның кепілі. Алайда, бұл техникалық жетістіктердің артында адамзаттың әлеуметтік болмысының өзгеру үдерісі жатыр.

Әлеуметтік талдау: Тірі байланыс пен виртуалды оқшауланудың аражігі. Бала кезімізде туған-туыс пен көрші-көлемнің жүзін көріп, дастархан басындағы жылы әңгіменің шуағына шомылатынбыз. Аяқ киімдердің тізіліп тұруы – бауырмалдықтың, қонақжайлылықтың және ұжымдық берекенің символы еді. Заман дамыған сайын, табалдырықта тек өзіміздің ғана аяқ киіміміздің тұруы – қоғамның «интроверттік сезімге» бейімделіп, әлеуметтік оқшаулануға бет бұрғанының белгісі.

Интроверттік сезім мен цифрлық атомизация: Тіпті ауылдық жерлерде де «интроверттік» көңіл-күйдің басым болуы – бұл дәстүрлі қарым-қатынастың цифрлық оқшауланумен алмасуы. Бұрын «ауыл – алтын бесік» деп бауырмалдықты насихаттасақ, қазір әркім өз смартфонының экранына үңілген «жалғыздықтар әлемінде» өмір сүріп жатыр. Қонақжайлылық дәстүрдің тек Наурыз мейрамында ғана сәтке еске түсуі – рухани құндылықтардың маусымдық сипатқа көшуін көрсетеді.

Гуманитарлық құндылықтар

Эмоционалдық вакуум: Бүгінгі таңда көптеген ата-аналар өздерінің цифрлық тыныштығын сақтау үшін баланы смартфонға ерте тәуелді етеді. Бұл «цифрлық бала күтуші» феномені – баланың эмоционалдық-интеллектуалдық дамуына нұқсан келтіріп, ата-ана мен бала арасындағы рухани жіпті үзуде. Бала үлкендердің әңгімесінен ғибрат алғаннан көрі, алгоритмдердің жетегіндегі мазмұнсыз контенттерге уақытын шығындауда.

Жалғыздық эпидемиясы: Батыс пен Шығыс арасындағы салыстыру: Батыс елдерінде (Ұлыбритания, Жапония) «жалғыздық эпидемиясы» мемлекеттік деңгейдегі мәселеге айналып, арнайы министрліктер құрылуда. Біздің қоғамдағы «ауылдық бауырмалдық» гені бізді осы қауіптен сақтап тұрғандай көрінгенімен, цифрлық трансформацияның қарқыны бізді де сол бағытқа қарай жетелеп барады.

Қауіпсіздік және Этика: Интернет алаяқтығының соңғы 9 жылда 10 есеге артуы – қоғамдағы өзара сенімнің (Social Trust) іргетасын шайқалтуда. 2023 жылғы қолма-қол ақшасыз транзакциялардың ЖІӨ-ден асып түсуі – біздің қаржылық жүйеміздің дамығанын көрсеткенімен, алаяқтыққа қарсы тұратын «цифрлық сауаттылық» пен «этикалық жауапкершіліктің» төмендігін айқындап берді.

Жасанды интеллект және болашақ еңбек нарығы

Жасанды интеллект – бұл бүгінгі күннің «ақылды машинасы». 2ГИС пен Яндекс карталарынан бастап, медицинадағы автоматтандырылған тексеру аппараттарына дейін адам еңбегін жеңілдетуде. Дегенмен, 2030 жылға қарай құрылыстағы шыны кесушілер, машина жасаудағы қоймашылар мен байланыс орталықтарындағы операторлардың орнын роботтар мен нейрондық желілердің басуы – қоғамдық ғылымдар үшін «артық адамдар» немесе «жаңа мамандықтарға бейімделу» мәселесін туындатады.

Әлеуметтік талдау: Дәстүрлі қарым-қатынастың цифрлық оқшаулануға ауысуы. Қоғамдық ғылымдардың пайымдауы бойынша, кез келген технологиялық өзгеріс алдымен адамның мінез-құлқы мен әлеуметтік болмысына әсер етеді. Біздің балалық шағымыз – ұжымдық сана мен шынайы бауырмалдықтың алтын дәуірі еді. Ол кездің басты белгісі – табалдырықта тізіліп тұратын көп аяқ киім болатын. Бұл жай ғана зат емес, бұл – үйдің берекесі, ағайынның амандығы және «көңіл жақын болса, жер алыс емес» деген аталы сөздің айқын айғағы еді. Қонаққа бару, дастархан басындағы емен-жарқын әңгіме-дүкен, көршінің хал-жайын сұрасу – қоғамды біріктіруші басты әлеуметтік институт болды.

Алайда, цифрлық трансформация дәуірі бұл көріністі түбегейлі өзгертті. Бүгінде табалдырықта тек үй иесінің ғана аяқ киімінің тұруы – қоғамның «индивидуализация» (жекешелену) үдерісіне түскенінің қатал символына айналды.

Интроверттік сезімнің белең алуы: Тіпті қазақы қаймағы бұзылмаған ауылдық жерлерде де адамдардың іштей тұйықталуы байқалады. Мұны социологтар «цифрлық интроверттік» деп атайды. Бұрынғыдай «айтпай келетін қонақтың» орнын алдын ала мессенджер арқылы келісілген, формальды кездесулер басты. Адамдар физикалық қарым-қатынастан гөрі, экран арқылы байланысқанды қолайлы әрі қауіпсіз көретін болды.

Наурыз мейрамы және «маусымдық» құндылықтар: Қонақжайлылық пен бауырмалдық секілді киелі құндылықтардың тек Наурыз айында ғана «жасанды түрде» жаңғыруы – рухани құлдыраудың бір белгісі. Біздің қанымыздағы мәрттік пен ақкөңілдік бүгінде цифрлық сервистердің (тамаққа тапсырыс беру, онлайн төлемдер) тасасында қалып, адамдарды «бір-біріне мұқтаж емес» күйге түсірді. Бұл – әлеуметтік капиталдың кемуіне және қоғамның атомизациялануына (бөлшектенуіне) алып келуде.

Гуманитарлық құндылықтар

Қазіргі қоғамдағы ең ауыр дерттің бірі – ата-ана мен бала арасындағы «эмоционалдық вакуум». Бұрын бала үлкендердің әңгімесін тыңдап, дастархан басындағы тәрбиені бойына сіңіріп өссе, қазіргі ата-ана өзінің жеке тыныштығы мен «желідегі өмірі» үшін баланы смартфонға тәуелді етеді.

Дофаминдік тәуелділік: Ата-ана өз бетінше әлеуметтік желінің қызығына батып отырғанда, баласына (YouTube, TikTok) ұсынады. Нәтижесінде, бір шаңырақ астында отырса да, бір-біріне жат, рухани байланысы үзілген тұлғалар қалыптасады.

Рухани тәрбиенің деградациясы: Тәрбие – бұл тек сөз емес, бұл – үлгі. Анасымен бірге қонаққа барып, әлеуметтік қатынастың қыр-сырын үйренбеген бала ертеңгі күні қоғамда өз орнын таба алмайтын, эмпатиясы төмен «технологиялық роботқа» айналу қаупі бар. Бұл – гуманитарлық ғылымдар үшін үлкен дабыл.

Статистикалық талдау: Цифрлық жетістік пен әлеуметтік құн

Қазақстанның цифрлық кеңістіктегі жетістіктері құрғақ сандар емес, қоғамның тірі организміне енген өзгерістердің көрсеткіші. 2023 жылдың қорытындысы бойынша, еліміздегі қолма-қол ақшасыз транзакциялар көлемі 142 триллион теңгені құрап, тұңғыш рет ЖІӨ (Жалпы ішкі өнім) көрсеткішінен асып түсті.

Бұл — экономиканың ашықтығы мен ыңғайлылығының белгісі болғанымен, қоғамдық ғылымдар тұрғысынан қарағанда, адамдар арасындағы «сенім» ұғымының цифрлық алгоритмдерге ауысқанын білдіреді.

Уақыт пен назардың тауарға айналуы: Қазақстандық интернет қолданушылардың желіде өткізетін орташа уақыты күн санап өсуде. Егер бұрын адамдар уақытын «тірі» әлеуметтік капитал жинауға (ағайынмен араласу, көршіге жәрдемдесу) жұмсаса, қазір ол уақыт әлеуметтік желілердің шексіз лентасына жұтылуда. Бұл — қоғамдағы «назар экономикасының» (attention economy) жеңісі.

Назар аудару экономикасы балалардың назар аудару ұзағына теріс әсер етуі ғана емес, сонымен қатар психологиялық әсерлерге де әсер етуі мүмкін. Назар аудару экономикасының балаларға зиян екенін дәлелдейтін кейбір белгілер бар. Назар аударатын экономика:

-Мінез-құлық бұзылыстары;

-Ұйқыдағы қиындықтар;

-Әлеуметтік дағдылардағы қиындықтар;

-Мотивацияның жетіспеушілігі;

-Мүмкіндігін жіберіп алу қорқынышы.

Цифрлық трансформация үдерісі қоғамдық ғылымдарда жаңа теориялық бағыттардың қалыптасуына ықпал етті. Соның ішінде адамның зейінін әлеуметтік және экономикалық ресурс ретінде қарастыратын назар экономикасы ұғымы қазіргі ақпараттық қоғамды талдауда ерекше мәнге ие.

Цифрлық алаяқтық және әлеуметтік үрей: Соңғы 9 жылда интернет алаяқтығының 10 есеге артып, 21 мыңнан астам қылмыстың тіркелуі — қоғамдық санада «бейтанысқа сенбеу» инстинктін күшейтті. Бұл үрей тіпті шынайы өмірдегі қарым-қатынастарға да салқынын тигізіп, адамдардың бір-біріне деген бауырмалдық сезімін секемшілдікпен алмастыруда.

1-сурет. Қазақстандағы ақшасыз төлемдердің өсу динамикасы (2015-2024 жж.)

1-суретте көрсетілгендей, 2015 жылдан 2024 жылға дейінгі аралықта Қазақстандағы ақшасыз қаржылық операциялардың үлесі 15%-дан 85%-ға дейін күрт өскен. Бұл — қоғамның цифрлық экожүйеге толықтай бейімделгенін және дәстүрлі қолма-қол есеп айырысу мәдениетінің трансформацияланғанын айғақтайды.

Шетелдік тәжірибе: Жаһандық «жалғыздық эпидемиясы» және ұлттық иммунитет

Батыс елдері цифрлық трансформацияның соңғы сатысына бізден ертерек қадам басты, алайда оның салдарымен бүгінде бетпе-бет келіп отыр.

«Жалғыздық министрліктерінің» сабағы: Ұлыбритания мен Жапония секілді елдерде «жалғыздық эпидемиясы» (loneliness epidemic) мемлекеттік қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырылуда. Технология дамыған сайын, адамдардың физикалық оқшаулануы психологиялық аурулар мен әлеуметтік депрессияға алып келді. Бұл елдерде цифрлық байланыс шынайы жақындықтың орнын толтыра алмайтыны ғылыми түрде дәлелденді.

Смартфондар мен әлеуметтік желілердің пайда болуы біздің өзара қарым-қатынас жасау тәсілімізді өзгертті. Технологиялар қолайлылық бергенімен, олар көбіне мағыналы, бетпе-бет кездесулердің орнын үстірт онлайн байланыстармен алмастырады. Байланыс пен оқшауланудың осы парадоксы, әсіресе цифрлық дәуірде өскен жас ұрпақ арасында, жалғыздық сезімін күшейтті.

Қазақстандық модельдің ерекшелігі: Біздің қоғамдағы «ауылдық бауырмалдық» пен «қонақжайлылық» гені — бұл біздің цифрлық жалғыздыққа қарсы басты рухани иммунитетіміз. Алайда, сіз жоғарыда атап өткендей, тіпті ауыл ақсақалдарының бойындағы «интроверттік сезім» бұл иммунитеттің әлсіреп бара жатқанын аңғартады. Батыстың индивидуализмі бізге «ыңғайлылық» кейпінде келіп, біздің ұжымдық берекемізді іштей ірітуде.

Технологиялық болашақ: Жасанды интеллект және адам құндылығы

Жасанды интеллект — бұл тек 2ГИС немесе Яндекс карталары емес, бұл — адамның интеллектуалдық еңбегін алмастырушы күш.

Автоматтандыру және әлеуметтік қатер: 2030 жылға қарай құрылыстағы шыны кесушілер, машина жасаудағы қоймашылар, мұнай-газ саласындағы операторлардың жұмысын роботтар атқаратын болады. Бұл — экономикалық тиімділік болғанымен, қоғамдық ғылымдар үшін «мамандықсыз қалған адамның әлеуметтік мәртебесін» сақтау мәселесін туындатады.

Медицинадағы цифрлық серпіліс: Автоматтандырылған медициналық аппараттардың 1 минутта қан қысымын анықтап, инсульт пен жазатайым оқиғалардың (жылына 1500 оқиға) алдын алуы — технологияның гуманитарлық миссиясын айқындайды. Мұндағы басты мәселе — технологияны адамның орнына емес, адамның игілігіне жұмыс істету.

Болашаққа болжам: 2030-2050 жылдардағы қазақ қоғамының бейнесі

«Ақылды қала» мен «Саналы ауыл» теңдігі. 2030 жылға қарай Қазақстанның транзиттік әлеуеті мен кеңжолақты интернеттің ауыл-аймаққа толық жетуі — географиялық алшақтықты жояды.

Болашақта «ауыл» мен «қала» деген әлеуметтік жік мәнсіз болып қалуы мүмкін. Ауылда отырып-ақ әлемдік компанияларда жұмыс істейтін «цифрлық көшпенділер» (digital nomads) буыны қалыптасады. Бұл — ұлттық экономиканың драйверіне айналады.

Алайда, бұл үдеріс ауылдағы дәстүрлі қауымдастық сезімін әлсіретіп, әр үйдің өз ішіне тұйықталуын заңдылыққа айналдыруы ықтимал.

Жасанды интеллект пен Адам капиталының симбиозы

2030 жылға қарай біздің елімізде 5 негізгі салада (құрылыс, машина жасау, мұнай-газ, қызмет көрсету және IT) ЖИ адамның физикалық және рутиндік еңбегін толық алмастырады.

Қоғамда «шығармашылық класс» пен «техникалық операторлар» деген жаңа таптар пайда болады. Адамдардың бос уақыты көбейеді. Осы бос уақытты адам немен толтырады? Болжамымыз бойынша, қоғамда «өзін-өзі дамыту» мен «рухани ізденіс» тренді күшейеді. Себебі, машиналар жасай алмайтын жалғыз дүние — ол шынайы сезім мен моральдық таңдау.

Егер біз бұл уақытты дұрыс пайдалансақ, Қазақстан зияткерлік әлеуеті жоғары «Интеллектуалды ұлтқа» айналады. Ал егер цифрлық тәуелділік жеңіп кетсе, қоғамда «технологиялық деградация» белең алуы мүмкін. «Цифрлық қазақ» және ұлттық кодтың сақталуы

Ең маңызды болжам — ұлттық болмысымыздың трансформациясы.

Болашақта қазақ тілі мен мәдениеті толықтай нейрондық желілердің тіліне айналады. Қазақша сөйлейтін ЖИ көмекшілері, виртуалды шындықтағы (VR) ұлттық мұражайлар мен тарихи орындар жастардың ұлттық кодын сақтауға көмектеседі.

Бірақ, бетпе-бет кездесудің орнын виртуалды қарым-қатынас басады. «Қонақжайлылық» ұғымы виртуалды қонақ күту, онлайн астар мен мерекелерге ұласуы мүмкін. Бұл — біздің эмпатия (бауырмалдық) қасиетімізді сынаққа алатын кезең болмақ.

Киберқауіпсіздік — мемлекеттік тұрақтылықтың негізі

2030 жылдарға қарай киберқылмыс тек алаяқтық емес, «цифрлық тұлғаны ұрлау» деңгейіне жетеді.

Болжам: Әрбір азаматтың «цифрлық егізі» болады. Мемлекет тарапынан цифрлық сауаттылықты мектеп қабырғасынан енгізу — бұл жай ғана білім емес, ұлттық қауіпсіздіктің басты шартына айналады. Қоғамда «цифрлық гигиена» — таңертең бет жуғанмен бірдей міндетті әдетке айналады.

Ұсыныстар:

Отбасылық «Офлайн» саясатын насихаттау: Мемлекеттік деңгейде «Смартфонсыз сенбі» немесе «Дастархан басында телефонсыз» атты әлеуметтік жобаларды қолға алу. Бұл — жоғарыда айтылған «интроверттік сезімді» жеңіп, отбасылық тірі байланысты қалпына келтірудің алғашқы қадамы.

Ұлттық ЖИ өнімдерін қолдау: Қазақстандық IT мамандарға ұлттық құндылықтарды насихаттайтын (мысалы, қазақ тіліндегі тәрбиелік ойындар, тарихи симуляциялар) өнімдерді шығаруға мемлекеттік гранттар бөлу. Біз цифрлық кеңістікте тек тұтынушы емес, мазмұн жасаушы (content creator) болуымыз керек.

Технологиялық прогресс – тұлға тәрбиесінің құралы

Қоғамдық ғылымдардағы цифрлық трансформация тек мемлекеттік порталдар мен жасанды интеллектінің дамуымен шектелмейді. Оның басты жемісі – өзінің ұлттық кодын сақтай отырып, жаһандық білім кеңістігінде еркін тыныстайтын «Цифрлық қазақстандық» тұлғасы. Біз ұсынған Информатика пәнінің жаңа мазмұны мен «Smart Aging» тұжырымдамасы – технологияны адамға қарсы емес, адамның игілігіне, әулеттің бірлігіне және ұрпақтар сабақтастығына бағыттаудың нақты жолдары. Егер біз алгоритмдердің суық логикасын ата-бабамыздың жылы лебізімен суара алсақ, онда цифрлық дәуір біз үшін қауіп емес, нағыз рухани өрлеудің кезеңі болмақ.

Рухани тәрбие мен технологияның тепе-теңдігі

Осы болжамдарды ескере отырып, конференцияның мақсатына сай келесі нақты қадамдарды ұсынамыз:

«Цифрлық тәрбие» білім беру концепциясын енгізу: Мектептердегі «Информатика» пәнін «Цифрлық мәдениет және этика» бағытына трансформациялау. Мұнда басымдық бағдарламалауға емес, желідегі адамгершілік, эмпатия және ақпараттық сүзгіден өткізу (critical thinking) дағдыларына берілуі тиіс.

2-суретте ұсынылып отырған "Цифрлық тәрбие" моделінің құрылымы

Цифрлық этика (Дастархан әдебі)

Сыни ойлау (Фейкпен күрес)

Парасатты цифрлық азамат

Мәдени бірегейлік

Технологиялық сауаттылық (ЖИ-ді меңгеру)

2-суретте ұсынылып отырған "Цифрлық тәрбие" моделінің құрылымы көрсетілген. Мұндағы басты нысана — технологиялық сауатты ғана емес, сонымен бірге ұлттық код пен этикалық нормаларды бойына сіңірген парасатты тұлға қалыптастыру. Модель төрт негізгі бағыттың (этика, сыни ойлау, сауаттылық, дәстүр) өзара сабақтастығына негізделген.

Диаграммада көрсетілген "Мәдени бірегейлік" блогы — цифрлық дәуірдегі ұлттық болмыстың қорғаныс қабаты іспеттес. Бұл ұғым шежіре арқылы тарихи тамырды тануды және дәстүр сабақтастығы арқылы ұрпақтар арасындағы рухани алтын көпірді сақтауды білдіреді. Жаһандану үдерісінде жеке тұлғаның "мәдени бірегейлігін" сақтауы — оның ақпараттық кеңістікте жұтылып кетпеуінің басты кепілі.

Егде жастағы адамдарды цифрлық ортаға бейімдеу: Ауылдық жердегі үлкен кісілердің «оқшаулануын» болдырмау үшін оларға арналған «Цифрлық сауаттылық» курстарын ұйымдастыру. Олардың өмірлік тәжірибесін цифрлық форматта жастарға жеткізуге жағдай жасау (мысалы, «Қариялардың аудио-өсиеттері» порталы).

Табалдырықтағы тағылым: Өткен мен бүгіннің сабақтастығы

Цифрлық трансформация үдерісі қоғамдық қатынастардың формасын өзгерткенімен, оның іргелі құндылықтарын — тұлғааралық рухани жақындықты шаймалауы тиіс емес. Технологиялық жетістіктер қоғамды «интроверттік» оқшаулануға итермелемей, керісінше, әлеуметтік байланыстарды жаңа сапалық деңгейге көтеруге бағытталуы қажет. Болашақта цифрлық кеңістік қаншалықты кеңейгенімен, ұлттық болмысымыздың өзегі саналатын «қонақжайлылық» пен «адамгершілік» этикасы басты бағдар болып қалуы тиіс. Бұл — жаһандану дәуірінде мәдени бірегейлігімізді сақтап қалудың стратегиялық шарты.

Болашаққа болжам: Тепе-теңдік заңы

2030-2050 жылдарға көз жіберсек, біз екі жолдың айрығында тұрмыз. Біріншісі – технологияға толықтай құл болып, «цифрлық жалғыздықтың» құрдымына кету; екіншісі – технологияны тетік ретінде қолданып, адамдық болмысымызды биіктету. Біздің пайымдауымызша, Қазақстан үшін ең тиімді жол – «Технологиялық прагматизм мен Рухани негіздің» тепе-теңдігін сақтау. Болашақ қазақ баласы – қолында соңғы үлгідегі гаджеті бар, бірақ жүрегінде «Жеті жарғының» әділдігі мен «Абай қара сөздерінің» тереңдігі ұялаған зияткер тұлға болуы тиіс. Сонда ғана біз Жапонияның «Ақылды қартаюынан» асып, өзіміздің «Парасатты цифрлық қоғамымызды» құра аламыз.

Ғылым мен тәрбиенің бірлігі

Бүгінгі халықаралық конференцияның мақсаты да осы – тұлға тәрбиесі мен гуманитарлық құндылықтарды цифрлық кеңістіктің ажырамас бөлігіне айналдыру. Қоғамдық ғылымдар бұл үдерісте бақылаушы емес, бағыттаушы рөлін атқаруы тиіс. Біз жазған мақала – бұл тек ғылыми ізденіс қана емес, бұл – цифрлық дәуірдің толқынында тұрып, өз жағалауын іздеген қоғамның үні. Ұлттық құндылықтар – біздің Темірқазығымыз, ал цифрлық трансформация – сол жұлдызға жеткізер тұлпарымыз болсын.

Балаларға назар аудару экономикасының ықпалын басқаруға ата-аналарға көмектесетін кейбір ұсынылған шешімдер бар. Сыни ойлауды күшейту.

Егер сіз балаларыңызды медиадағы назар аудару экономикасының ықтимал тәуекелдерінен қорғағыңыз келсе, оларда сыни ойлау дағдыларын дамыту арқылы жүзеге асыра аласыз. Оларға әлеуметтік желідегі контентті талдауға және логикалық қорытынды жасауға көмектесіңіз. Бұл оларға тәуелсіз болуға және цифрлық тұтыну туралы ақылмен шешім қабылдауға көмектеседі. Бұл дағдыны жетілдіру үшін сіз:

Оларды командалық жұмысқа қатысуға ынталандырыңыз.

-Ашық сұрақтар қойыңыз;

-Өз ойларыңызды бөлісіңіз;

-Идея штурмына уақыт белгілеңіз;

-Оларға басқаша ойлауға көмектес;

-Назар аудару экономикасы мен оның әсерін талқылаңыз.

Жалпы алғанда, назар аудару экономикасы — виртуалды әлемде адамдардың назарын аударуды білдіретін ұғым және бүгінгі цифрлық дәуірде маңызды мәселе. Бұл балалар мен жасөспірімдерге теріс әсер етуі мүмкін, бірақ ата-аналар жоғарыда аталған кеңестерді пайдаланып, назар аудару экономикасының әсерін жеңе алады.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. «Төлем жүйелері мен төлем нарығына шолу — 2023-2024». — Астана, 2024.

2. Назарбаев Н.Ә. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы. // Егемен Қазақстан. — 2017. — 12 сәуір.

3. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы. ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 12 желтоқсандағы № 827 қаулысы.

4. BBC News. «Loneliness: UK's first minister for loneliness appointed». — 2018. [Электрондық ресурс].

5. Tanaka K. Digital Social Isolation and the "Hikikomori" Phenomenon in Modern Japan. — Tokyo: Social Sciences Review, 2021.

6. ЮНЕСКО. «Digital Literacy Framework for Educators». — Paris: UNESCO Publishing, 2019.

7. Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер. — Алматы: Рауан, 1993.

8. Ардашева Н.В. Формирование исследовательской культуры студентов в учебно-познавательной деятельности. – Кемерово, 2011.

9. Загвязинский В.И. Исследовательская деятельность педагога: учебное пособие. – Москва: Академия, 2010.

10. Митина Л.М. Учитель как личность и профессионал: (Психологические проблемы). — Москва, 1994.

11. Альберт Хармон. Понимание эпидемии одиночества: причины, последствия и решения - 2023 года

12. Safes.so/How The Attention Economy Affects Your Children. 2023