Қожа Ахмет Яссауи және даналық хикметтері.

Еңбекшіқазақ аудандық білім бөлімінің

«Шелек ауылындағы №1 орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

«Бекітемін»

Мектеп директоры: А.М.Қырықбай

Қожа Ахмет Яссауи және даналық хикметтері.

9 «А» сынып

Демеева.А.Б.

Тақырыбы: Қожа Ахмет Яссауи және даналық хикметтері.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларға Қ.А.Яссауидің ілімі ұсынылатын ізгілікті ойлар туралы білім беру. Яссауи еңбегіндегі дүниетанымдық философиялық тағылымдарын саралау. Ойшылдар еңбегін оқып-үйрену мен олардың мұраларына құрмет сезімдерін қалыптастыру.

Сабақтың түрі: Дөңгелек үстел

Сабақтың әдіс-тәсілдері: баяндап әңгімелеу, сұрақ-жауап, жүйелеу, СТО.

Жұмыс формалары: ұжымдық, топтық, жекелей.

Сабақтың көрнекілігі: қосымша материалдар, суреттер, слайд

Пәнаралық байланыс: тарих, сурет, сәулет өнері.

Сабақ барысы:

Ұйымдастыру кезеңі. Тілектер тілеу.

Негізгі бөлім

1. Қожа Ахмет Яссауи деген кім?

2. Қожа Ахмет Яссауи жайлы қандай мағлұматтар біліміз?

Жаңа материалды түсіндіру.

1. Қожа Ахмет Яссауи өмірі мен қызметі.

2. Қожа Ахмет Яссауидің ілімі. Даналық хикметтері.

3. Қожа Ахмет Яссауидің ілімінің қазіргі қоғамдағы орны мен ерекшеліктері.

Қожа Ахмет Яссауи (1094 – 1166 ж.) қазақ халқының байырғы мәдениетінің тарихында айрықша орыны бар ұлы ақын. Өз аты Ахмет, есімінің алдындағы «қожа» мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне орай берілген атау, ал соңындағы «Ясауи» ақынның қай жерден шыққандығын көрсетеді. Бірақ нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім қалып, ағайын туыстарының қолына келіп, бала кезнен өскен жері. Ақынның туған жері қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы. Әкесі Ибрахим мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Шешесінің аты Қарашаш.

  Ахмет Бұхара қаласында Юсуф Хамаданидан діни білім алғаннан кейін, Түркістанға келіп, сол кезде Орталық Азияда кең тараған софылық, діни-тақуалық идеялардың ірі насихатшысына айналады.

Оның бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы – «Диуани Хикмат» (Хикмат жинақ). Бұл шығарма алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басылып шығады. Содан кейін ол Стамбул , Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше қайыра басылады. Соның бірі 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған нұсқасы болатын. Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармасында ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейін өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұхара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын білдіреді.

  «Диуани Хикматтан» қазақ халқының ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады. Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Яссауи әзіреті сұлтан аталып, басына XIV ғасырдың аяғында атақты Ақсақ Темір күмбез орнаттырады.

Түркі халықтарының орта ғасыр кезіндегі Ислам мәдениетінің ықпалының күшеюі және біржола араб жазуына көшуі, өмірге көптеген ойшылдарды алып келді. Сонымен қатар бұл кез шығыс әлемінде сопылық ағымнын әсері күшейіп, бірте - канатын кең жая түскен кез еді. Бұл кезең Орта Азия мұсылмандары үшін де аса жауапты уақыт болатын. Осы шақта елдің бірлігін, халыктың татулығын, адамгершілік пен имандылықты, Алла тағала адалдықты көксеген, соны ту етіп, өз шығармаларына арқау еткен. Ақын - шайырлар тобы тарих сахнасына шықты. Олардың ішінде ерекше талантымен көзге түскендер хорезмдік Ахмет Үгінеки, Ахмет Яссауи, Сүлеймен Бақырғани (Отырар өлкесінен) тағы да басқа көптеген сопылық өкілдер болды. Бұлардың арасында асқан шеберлігімен, елге сыйлылығымен, кайырымдылық пен мейірімділікті өміріне арқау етіп, бүкіл түркі жұртын татулыққа, тазалыққа үндеген, қасиетті әулиесі атанған Қожа Ахмет Хазіреті Сұлтан Яссауи еді. Ахмет Яссауи жөнінде ел арасында көптеген аңыз әңгімелер тараған. Егерде, тарихи деректерге жүгінсек, ақын ежелгі қала Исфиджабта  (Сайрам) Ибраһим бин Махмуд деген диханның әулетінде дүниеге келген.

  Әйтсе де, Ахметтің әкесі діндар, құдай жолын ұстаған атақты шайқылардың бірі болған секілді. Бұлай дейтін себебіміз, ақынның 149 - хикметінде  оның шыққан тегі туралы төмендегі сыр шертеді:

 ... Ысқақ баба жұрыны, шейх Ибраһим Құлыны,

 Машайықтар ұлығы — шейхым Ахмет Яссауи.

….Иасы оның арасы, жатыр гауһар парасы,

 Машайыктар сарасы — шейхым Ахмед Яссауи.

    Түрік ғалымы, доктор М. Көпрулу өзінің "Турк әдебиятыңда илк Мутасаввифлар" атты кітабыңда Ахметтің әкесі Сайрамдағы Хазрет Әлидің әулеті Ибраһим атты шейх екенін айтады. Осы пікірге орыс зерттеушісі М. Е. Массон да ден қойғанмен, ол Қожа Ахметті түрік нәсілінен еді дейді.

   Белгілі ғалым В. Бартольдтің айтуыңда Түркістан VI ғасырдан XV ғасырға дейін Ясы деген атпен белгілі. Ал, шығыстанушы ғалым Ә. Дербісәлі, қаланың әуелде Шауғар деп аталғанын, кейінірек Ясы болып кеткенін айтады.

  Ахмет Яссауидің ержете келе Түркістанға келуі дінге байланысты болса  керек. Ақын өз өлеңдерінде Түркістанға келгені жайында былайша баяңдайды:

 ... Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне

Он сегізде Шілтеменеи шарап іштім,

Рузы қылды, Жәннат кезіп қорлар кұштым,

Хақ Мұстафа жүздерін көрдім, міне...

  Ата - анасынан ерте айырылған ол атақты түркі шейхы Арыстан баб және Жүсіп Хамадани деген шейхтардан тәлім-тәрбие,  білім, бата  алады. Білімін Бұхарадан жалғастырады. Өзінің ұстазы кайтыс болған соң көп ұзамай туған қаласына оқымысты адам, сопы ретінде қайтып оралады.

  XII ғасырдағы көне түркі тіліңде жазылған "Диуани Хикмет" кітабының авто-ры —Ахмет Яссауи. "Диуани Хикмет" ("Даналық кітабы") оғыз-кыпшақ тілінде өмірге келген, өте қарапайым, көпшілікке түсінікті тілмен 

жазылған төл әдеби туынды. Ақынның кең өлкені көшіп - қонып жүрген түркі тайпаларының бәріне де түсінікті ауыз екі сөйлеу тілінде әдемі жеткізе алғандығына күмән келтірмейміз.

  "Хикметтің" түп нұсқасы сақталмаған. Бізге жеткені XV—XVI ғасырлардағы көшірмелері ғана. Көшірмелері өте көп. Олар негізінен Стамбулда, Қоқанда, Ташкентте, Мәскеуде, Алматыда сақтаулы.

  Көптеген түркі халықтары "Хикметті" аудармасыз-ақ қиналмай оқи  алады. 

Дін-исламнан хабары бар жанға "Хикмет" тілі өте жеңіл.

 Оны беріліп оқып, тереңірекүңілген адам, Ахмет жырларының қыпшақ 

тілдеріне өте жақын екенін байқар еді. Шығарманың тілдік лексиконы әсіресе, лексико-географиялық ерекшеліктері, этно-сипаттары "Хикмет" тілінің қыпшақ диалектісіне жақындығын айтуымызға белгілі дәрежеде мүмкіндік береді. Кітаптан Орта Азиялық қалалардың мәуелі бақтарындағы алуан жемістер мен райхан гүлдерінен гөрі даладағы қызғалдақ пен қымыздық исі аңқиды. Отырықшы тайпалардың кәсіби тілінен гөрі, көшпенді жұрттың тұрмысына тән сөздер молырақ ұшырасады.

   Мәселен, "Құлын", "Гүл", "Қызыл", "Қаршыға", "Сұңқар", "Лашын", "аға, іні", "мал-мүлік", "шейід", "бөрік", "сақал-шаш", "ата-баба", тағы да басқа көптеген сөздер тек мағыналық жағынан да емес, сонымен қатар отардың айтылуы мен жазылуы да қазіргі қазақ тілінде де осы күйде айтылып, жазылатынын ескерсек, шындыққа бір табан жақындай түсеміз.

  Әрине, бұл жерде "сенікі", "менікі" деген үғым болмауы тиіс. Жалпы адамзаттық биік мәдениет тұрғысынан қарауымыз керек. Себебі Ахмет Яссауи шығармалары тек қазақ еліне ғана емес, бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ рухани мұра екені бәрімізге мәлім. Тарихтан бізге белгілі, ислам дініндегі сопылық ағым VII—VIII ғасырлардан басталады.

  "Диуани Хикметте" негізінен төрт нәрсеге аса көңіл бөлінеді. Олар: шариғат, тарихат, хақихат, мағрифат.

1. "Шариғат" ислам дінінің заңдары мен әдет - ғұрыптарының жинағы.

2. "тарихат" сопылықтың идеясы, сопылық мүддесіне жеткізген жол.

3. "хақихат" құдаймен бірігу оған жақындау.

4. "мағрифат"— дін жолын танып, оқып білу. Ахмет Яссауидің пікірінше "Шариғатсыз", "Тарихатсыз" "Мағрифатсыз" "хақиқат" болуы мүмкін емес. Ақын мүны өз өлеңінде былай деп өрнектейді:

 ... Ути ғүмырым шарғатқа неталмадым,

Шариғатсыз тарихатқа уталмадым,

Хақиқатсыз мағрифатка баталмадым,

 Катиг иуллар пырсыз ничук утар достлар.

 ... Өтті өмірім шариғатқа жете алмадым,

Шариғатсыз тариқатка өте алмадым,

Хақихатсыз мағрифатка бата алмадым,

Қиын жолдар пірсіз қайтіп өтем достар...

  Міне, түсініп отырсыздар, мұнда Яссауи сопылық ілімдерінің өте күрделі екенін, діни мистикалық сарындағы бұл төрт қағиданың арғы жағында үлкен философиялық арналардан бұлақ көздері бітеліп жатқанын мезгейді.

  Яссауи өз хикметтерінде сопылық дін ілімі туралы ете көп әрі шын беріле айтады, ол бұл шын мәніндегі білім деп айтады, ал сопылықтың барлық ұсақ-түйегін білмейтін адамды ол "надан" "түк білмейтін","жалған сүюші", "жалған сопы  деп есептеді.

  "Менің асыл хикметімді жаны ауырмасқа айтпағым,

Баға жетпес іпжуімді құнын білмеске сатпағын",- деп,   бар   жан-дүниесімен   сопылыққа   берілген   Ясауи, "егер  мен басымнан  айырылсам  да,  бұл  жолдан  маған жалт беру жоқ",- дейді.

  Ахмет Яссауи арқылы сопылық түркі тілдес халықтардың рухани танымында шешуші орын алды. Сопылық философиялық жүйе ретінде адамдардың дүние-танымының қалыптасуына үлкен ықпал жасады. Бұған дәлел Яссауиден кейінгі көптеген қазақ ақын, жырауларының шығармаларынан да сопылыктың тікелей әсерін байкаймыз.

  "Қазакстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына мына жағдай да әсер етті. Ол өз ілімін жеңіл және түсінікті тілмен, әсем бояулы өлең, жырларымен баяндайды, сопылық идеяларды жергілікті салт жырларымен үйлестіре дәріптейді. Ахмет Ясауидің Орта Азия мен Қазақстанның түркі тілдес халықтары арасында зор беделге ие болуы Яссауидің ислам заңдарын Шығыс сопылық ілімдік лангейзммен және бақсылық жыры элементтерімен икемді үйлестіре алуынан еді.

  Яссауи былай дейді: "Кімде - кім құдайды есіне алса, ол онымен табысқанын көре алады". Сондықтан да Яссауи үшін құдайды тану өзін - өзі танумен бірдей. Сопылықтағы доктрина құдайды мистикалық сүю болып табылады. Яссауи ілімінде бұл доктрина оның "таным" теориясының бөлінбес бөлігі бола тұрып, ерекше орын алады.

  Яссауиден бұрын түркі нәсілдері Тәңірге табынатын болса, енді олар Аллаға сыйынатын болды. Яссауи сопылығы арқылы бүтін шығыс философиясымен, әлемдік діни философиямен хабардар боламыз.

  Сопылықтың ықпалын, Яссауиден кейін өмір сүрген көптеген ақын, ойшыл ғұламалардың еңбектерінен кездестіреміз.

  Ахмет Яссауи өмірінің ақырғы он жылын жер астында жасалған мінәжатханада өткізеді. Сопы "алпыс үшке келдім, енді былайғы өмірім күпірлік, пайғамбардан аспақ күнә" деп өзіне бір тоқтам жасайды. Халуетте тіршілік еткен ақын өмірдегі жиған-терген, естіген, көрген, оқыған білгендерін сарапқа салып, қияли күй кешеді. Осы фактінің өзі, нақ сол сопылық Мұхамедті жаратылыстан тыс адам ретінде көрсетіп, оны құдай қатарына қосты және ол Мұхаммед заманына оралуды уағыздады.

Слайдтық көрсетілім.

Қожа Ахмет Яссауидің – даналық хикметтері туралы оқушылардың ой – пікірлерін сұрау. Хикметтерін оқыту арқылы, талдау жасату.

Ахмет Яссауи өзінің үзақ өмір жолын түйіндей келіп:

  Қожа Ахмет, басынды елге ие біл,

Ақиқатты таза сүйе біл.    

Дүниеқорлар кетсін бықсып өзімен      

Халық қана дүниеге ие бұл, —

 -деп, Ахмет Яссауи елге ие бола біл, ақиқатты шынайы өмір сүр, дүниеқорлық кетсін, барлық дүниеге халық қана ие бола алады деп айтқан.

          Ахмет Яссауи халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Ол адамдарды өзін-өзі тазартуға, өзін-өзі жетілдіруге шақырды.

Оны мынадан байқаймыз.

• Арамдықтан аулақ болуға былай дейді:

Арам жеген әкімдер, құныққандар параға,

Өз бармағын тістелеп, өкініш отқа жанбақшы.

• Жастарға еріншек болма дейді:

Еріншек болмай оқуға, алыңдар білім кеңінен,

Жоққа, әрине, дауа жоқ, бардың жолын табыңдар.

• Дүние-мүлік үшін арыңды сатпа:

Дүние мүлікке құмартып, жаһан малын жиғандар,

Құзғын жемін жегендер арамға әбден батпақшы.

• Менмен тәкаппар болма:

Менмен болсаң, тамұқ күтіп алар алда,

Тәкаппардың халі ауыр, дозақ ол да.

• Алланың ақ жолын мойындаудан қашық бол:

Өз көркіңе өзің мәз бола берме,

Өзіңе-өзің сұқтанғанның сірә, жөн бе?

Алланы айтып тәуба қылғын, жөнге кел де?

Түн ұйқыңды төрт бөліп алдыңды ойла.

  Сондай - ақ Түркістан қаласынан ашылған университетке Қожа Ахмет Яссауи аты берілуі ұлы бабамызға деген үлкен құрметтің белгісі болса керек. Бұл кейінгі ұрпақ парызы. Күллі түркі тілдес халықтарды әлеуметтік - саяси, даналық оймен тамсандырған Ахмет Яссауи Қазақстан діни ілімі тарихынан тиісті орнын алатыны сөзсіз. Оның мұрасын танып - білу, зерттеу, оны қоғам игілігіне пайдалану, Қазақстандық дінтанушылардың өзекті мәселесі болып отыр.

Сабақты қорытындылау.

Ой толғау жазу:

“Н.Ә.Назарбаев: “Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақыт құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн. Оған барар жол халық даналығының негізінде жатыр” деген сөздеріне орай өз пікірім…”

Яссауи хикметтерінің мәні неде?