Қожаберген Толыбайұлы «Түнді қашан мақтасаң» толғауын талдау.

1. Авторы: Қожаберген Толыбайұлы шамамен 1663 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Гүлтөбе Маманай өңірінде дүниеге келіп, 1763 жылы қайтыс болған жырау, батыр. Арғы тегі Орта жүз Ашамайлы Керейдің Көшебе руының Таузар әулеті. Жастайынан нағашысы Жалаңтөс баһадүр Сейітқұлұлы ұрпақтарының қолында өсіп, Үргеніш, Бұқара, Самарқан медреселерінде оқыған, араб, парсы тілдерін меңгерген.

2. Тақырыбы: жақсылық пен жамандықтың арақатынасы, адамның ішкі қасиеттері жайында. Жырау өз толғауында жақсы мен жаманның айырмашылығын көрсетуге тырысады, әрбір адамның ішкі дүниесінің тазалығы мен ақыл-ойының маңызды екенін ұғындырады.

3. Жанрлық түрі: Толғау

4. Идеясы: Жақсылық пен жамандықтың бір-бірімен тең болмауы; Әр адам өзінің қаситеттеріне сай болуы керек; Қоғамдағы адамгершілік, әділдік және ақыл-ойға деген баға.

5. Өлең құрылысы (шумақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас түрі)

Шумақ: 7

Тармақ: 28

Бунақ: 1

Буын: 7-8

Ұйқас түрі: қара өлең ұйқасы

Әдеби теориялық ұғымдар:

Метафора: «Тұлпар аттар жарысар, Баптаулы тұрған күйімен» – Тұлпардың жарысқа дайын күйі арқылы адамның еңбекқорлығын, күшін сипаттайды.

«Қанаты құрыш ақ сұңқар, Жардан құлап жер болмас» – Бұл бейне арқылы қайсар адамның ешқашан жеңілмейтінін, оның қиындықтарды жеңе алатынын бейнелейді.

«Қарау адам, іші тар,

Ешқашанда кең болмас» – адам рухының тарлығы мен шектеулі ойлауы сипатталады.

Теңеу: «Тұлпар аттай» – күшті, бапталған ат деген теңеу арқылы жырау адамды немесе батырды сипаттайды. Тұлпар – қазақтың ұлттық символы, батырлықтың, ерліктің белгісі. Тұлпардың жарысқа дайын күйі адамның мықтылығы мен барлық қиындықтарға дайын екендігін көрсетеді.

Эпитет: Ақ сұңқар, Қайтпас қайсар, тұлпар аттар, сарғайып атқан таң.

Тәрбиелік мәні

Қожаберген жыраудың «Түнді қанша мақтасаң» толғауының негізгі түйіні мен тәрбиелік мәні өте маңызды. Бұл шығарманың басты ойы –жақсы мен жаманның айырмашылығы, адамгершілік пен қоғамдағы әділеттілік мәселелеріне арналған. Жырау әрбір адамды өзінің ішкі қасиеттерін жақсартуға, адал болуға шақырады. Ол өмірдің әр түрлі аспектілерін қарастыра отырып, терең философиялық ойлармен қатар, әлеуметтік құндылықтарды да ұсынады.

Жырау шығармасында ұлттық қасиеттер мен дәстүрлерді, қазақтың ұлттық болмысын қорғау мен қадірлеуді насихаттайды.

Жамандықтың ешқашан жақсыны жеңбейтінін және адамның шындық жолынан таймауын өтінеді.

Шығарманың тәрбиелік мәні адамның өмірдегі мақсаттары мен бағыт-бағдарын дұрыс таңдауға, қоғамда өз орнын табуға шақырады.

Қорыта айтқанда, «Түнді қанша мақтасаң» толғауы – жақсы мен жаманның шекарасын айқындап, қоғамға пайдалы, адамгершілік қасиеттерді сақтауға үндейтін, ұлттық рухты көтеретін шығармалардың бірі. Жырау тек сөзбен емес, өзінің ақыл-парасатымен халыққа дұрыс жол көрсетуге ұмтылады.

ОРЫНДАҒАН: ҚАРЖАУ АЙСАРА ҚОЖАБЕКҚЫЗЫ