ҚОРҒАНЫС МЕХАНИЗМДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҰЖЫМДЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСҚА ӘСЕРІ

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті – еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының бірі ретінде кәсіби даярлығы жоғары, мәдениеті қалыптасқан, әлеуметтік жауапкершілігі бар мамандарды даярлауға басым бағыт береді. Университет қабырғасында студенттердің теориялық білімдерін тәжірибемен ұштастыру, тұлғалық әлеуетін дамыту және кәсіби-коммуникациялық құзыреттілігін нығайту аса маңызды.

Осы тұрғыда «Басқару психологиясы» пәні болашақ мамандардың тұлғалық дамуына, олардың ұжымдық ортада қарым-қатынас орнату дағдыларына айтарлықтай ықпал етеді. Аталған пән аясында магистранттар тұлғаның психологиялық қорғаныс механизмдері, эмоциялық реттелу, конфликт жағдайындағы мінез-құлық стратегиялары, сондай-ақ ұжымдық психологиялық климат ұғымдарын жан-жақты қарастырады.

Қазіргі таңда ақпараттық және кәсіби жүктемелердің артуы адамдарды әртүрлі психологиялық қысымға ұшыратады. Осындай жағдайда тұлға ішкі тепе-теңдікті сақтау мақсатында қорғаныс механизмдерін қолданады. Қорғаныс механизмдері – адамның бейсаналық деңгейде өз психикасын сыртқы әсерлерден қорғау тәсілдері. Бұл ұғым алғаш рет австриялық психолог Зигмунд Фрейд еңбектерінде қарастырылған.

Фрейдтің көзқарасы бойынша, қорғаныс механизмдері тұлғаның ішкі жан әлеміндегі қайшылықты әлсіретіп, психикалық тұрақтылықты сақтауға көмектеседі. Алайда бұл механизмдер тым жиі немесе орынсыз қолданылған жағдайда тұлғааралық қарым-қатынасқа теріс ықпал етуі мүмкін.

Анна Фрейд қорғаныс механизмдерінің бірнеше түрін жіктеген:

- Рационализация – жағымсыз әрекеттерді ақтауға тырысу;

- Проекция – өз кемшілігін басқаға телу;

- Компенсация – әлсіздікті басқа салада жетістікпен жабу;

- Репрессия – ауыр эмоцияларды санаға жібірмеу.

Ұжымдық ортада бұл механизмдер адамның қарым-қатынас стиліне тікелей әсер етеді. Мысалы, проекция жиі байқалса, тұлға өзгелерді кінәлауға бейім болады; ал компенсация шектен тыс көрінсе, ұжымдағы бәсекелестік деңгейі өседі. Сондықтан қорғаныс механизмдерінің табиғатын түсіну – басқаруда және топтық коммуникацияда маңызды.

Психолог В.А. Петровский тұлғаның ұжымдағы бейімделуі мен қарым-қатынасында қорғаныс механизмдерінің реттелу деңгейі маңызды екенін атап көрсетеді. Егер тұлға қорғаныс тәсілдерін саналы түрде басқара алса, онда ұжымда сенім, қолдау және ынтымақтастық атмосферасы қалыптасады. Керісінше жағдайда — шиеленіс, түсінбеушілік және эмоциялық шаршау туындайды.

Сондықтан басқару психологиясын оқу барысында магистранттар кәсіби қарым-қатынас мәдениетін, эмоционалдық интеллектті дамыту, конфликтілерді алдын алу, стресс жағдайларын тиімді басқару дағдыларын қалыптастырады. Бұл болашақ кәсіби қызметте ұйымішілік келісім мен тиімді жұмыс процесін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қорғаныс механизмдерін дұрыс түсіну және оларды саналы қолдана білу – тұлғаның өзін-өзі тануына, эмоциялық тұрақтылығын сақтауға және ұжымда тиімді қарым-қатынас орнатуға негіз болады. Эмоциялық сауатты, психологиялық тұрақты мамандар ғана қоғамның дамуына оң үлес қоса алады.

Жұбаназарова Н.С.

Психология ғылымдарының кандидаты,

жалпы және қолданбалы психология кафедрасының профессоры

Айгазинова Г.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ магистранты