ҚОРҒАНЫС МЕХАНИЗМДЕРІ МЕН ОЛАРДЫҢ ҰЖЫМДЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСҚА ӘСЕРІ

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті – білім беру кеңістігінде 90 жылдық тарихы бар, еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының бірі. Университет өз қызметінде заманауи ғылым мен тәжірибені ұштастырып, кәсіби кадрлар даярлауда елеулі үлес қосып келеді. Білім беру үдерісінде болашақ мамандардың теориялық дайындығын ғана емес, психологиялық мәдениеті мен коммуникациялық құзыреттілігін дамытуға ерекше көңіл бөлінеді.

Осы тұрғыдан алғанда, «Басқару психологиясы» пәні магистранттардың тұлғалық дамуында, кәсіби-психологиялық даярлығын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Аталған пән бойынша психология ғылымдарының кандидаты, профессор Жұбаназарова Назираш Сүлейменқызы магистранттарға «Қорғаныс механизмдері және олардың ұжымдық қарым-қатынасқа әсері» тақырыбында дәріс өткізді. Практикалық сабақтарда тұлғаның психологиялық қорғану ерекшеліктері, топ ішіндегі мінез-құлық, тұлғааралық қарым-қатынас және кәсіби коммуникация тақырыптары талқыланып, топтық пікірталастар ұйымдастырылды. Сабақ соңында магистранттар «Ұжымдағы психологиялық қауіпсіздік және тұлғааралық қарым-қатынас» атты шағын жобалық жұмыстар әзірледі.

Қазіргі жаһандану жағдайында еңбек нарығының қарқынды өзгеруі, жұмыс қарқынының күшеюі, ақпараттың шамадан тыс артуы адамдарда психологиялық жүктеменің жоғарылауына алып келеді. Мұндай жағдайда тұлға психикасы түрлі күйзелістерден қорғану үшін бейсаналық деңгейде белгілі бір психологиялық механизмдерді қолданады. Бұл механизмдер – қорғаныс механизмдері деп аталады. Олар тұлғаның ішкі жан дүниесін тепе-теңдікте ұстап, ұжымдық ортада бейімделуіне көмектеседі. Алайда кейбір қорғаныс түрлері дұрыс бағытталмаған жағдайда топішілік қарым-қатынасқа кері әсерін тигізуі мүмкін.

Психолог-ғалым Зигмунд Фрейд алғаш рет қорғаныс механизмдері ұғымын енгізіп, адамның бейсаналық әрекеттер арқылы жағымсыз эмоциялар мен мотивацияларды реттейтінін айтқан. Фрейдтің пайымдауынша, қорғаныс механизмдері тұлғаның психикалық саулығын сақтауға бағытталғанымен, оларды шамадан тыс қолдану қарым-қатынас пен мінез-құлықтың бұзылуына әкелуі ықтимал.

Белгілі психолог Анна Фрейд қорғаныс механизмдерінің түрлерін жүйелеп, тұлғаның әлеуметтік ортада мінез-құлық үлгілерін қалыптастыруда олардың рөлі зор екенін көрсетті. Мысалы, проекция, рационализация, репрессия, компенсация секілді механизмдер адамдардың эмоцияларын басқаруда маңызды, алайда олар жиі қолданылған жағдайда тұлғааралық түсініспеушілікке, конфликтілерге итермелеуі мүмкін.

Қазіргі басқару психологиясында қорғаныс механизмдерін түсіну – ұжымдағы психологиялық климатты қалыптастырудың маңызды бөлігі. Психолог В.А. Петровскийдің зерттеулерінде қорғаныс механизмдері топішілік қатынасты реттеуде, тұлғаның әлеуметтік бейімделуінде ерекше маңызға ие екені атап өтіледі. Автордың пікірінше, қорғаныс механизмдерін сауатты басқара алған тұлға ұжымда сенімділік, өзара қолдау және ынтымақтастық атмосферасын құра алады.

Ұжымдағы психологиялық қорғаныстың дұрыс қалыптасуы қызметкерлердің мотивациясын арттырып, конфликтілерді азайтып, топтық тиімділікті жоғарылатады. Ал қорғаныс механизмдерінің реттелмеуі – кей жағдайда пассивтік агрессия, кінә арту, ақпаратты бұрмалау, жауапкершіліктен қашу секілді мінез-құлыққа алып келеді. Бұл ұйым имиджіне, қызмет сапасына және жалпы еңбек нәтижесіне әсер етуі мүмкін.

Сондықтан Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың магистранттары басқару психологиясын оқу барысында тұлға психологиясының терең қырларын меңгеріп, ұжымда тиімді коммуникация орнату, эмоционалдық интеллектті дамыту, конфликтілерді басқару әдістерін тәжірибе жүзінде зерттеуде. Бұл білім болашақта кәсіби ортада көшбасшылық қабілеттерін нығайтып, ұйымның тұрақты дамуына үлес қосуға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, психологиялық қорғаныс механизмдерін түсіну – болашақ менеджер, педагог, психолог немесе қоғамдық қызметкер үшін аса маңызды. Бұл білім тұлғаның өзін-өзі тану дағдысын дамытып, кәсіби ортада эмоционалды төзімділік пен тиімді қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады. Қазақстанның даму стратегиясы аясында эмоционалды тұрақты, психологиялық сауатты, қоғамға ықпал ете алатын көшбасшыларды даярлау – басты міндеттердің бірі.

Жұбаназарова Н.С.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Жалпы және қолданбалы психология

ғылымдарының кандидаты, профессор

Зеберхан А.Ғ.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ магистранты