Қорқынышты тәртіп: неге әскерде әлімжеттік жойылмай келеді?

Соңғы жылдары Қазақстан қоғамы әскери құрылым ішіндегі қайғылы оқиғаларға жиі куә болып отыр. Әлімжеттік, суицид, психологиялық қысым, офицерлік немқұрайдылық сияқты құбылыстар әскердің беделін түсіріп қана қоймай, ұлттық қауіпсіздікке де елеулі қауіп төндіріп отыр. Сарапшылардың пікірінше, бұл жекелеген тәртіп бұзушылық емес, терең тамыр жайған жүйелік және мәдени дағдарыстың көрінісі. Әскер – қоғамның айнасы, сондықтан ондағы дағдарыс қоғамның рухани, әлеуметтік және басқарушылық кемшіліктерін дәл бейнелейді.

Әскери қызметкер әрі сарапшы Серік Шалов бұл құбылысты «жүйелік және мәдени дағдарыстың көрінісі» деп атайды. Оның айтуынша, әскерде болып жатқан өлім-жітім мен әлімжеттік кездейсоқ жағдай емес, қоғамдағы моральдық құндылықтардың әлсіреуінен туындайды. «Тәрбиенің әлсіздігі, бақылаудың жоқтығы және кадр саясатының бұзылуы – басты себептер. Қазіргі офицерлердің көбі қызметті рухани миссия емес, мансап пен табыс көзі ретінде қабылдайды. Мұндай жағдайда сенім мен әділдік орнына формализм қалыптасады», – дейді ол. Шалов сонымен қатар әскери ортада психологиялық қолдау жүйесінің жоқтығын ерекше атап өтеді: «Жас сарбаз бейімделу кезеңінде психологиялық көмекке зәру. Ал бізде бұл жүйе қағаз жүзінде ғана бар».

Әскери сарапшы Ермек Сейітбатталов бұл дағдарысты кадр саясаты мен басқару құрылымындағы қателіктермен байланыстырады. Оның айтуынша, 2010 жылдан бері Қорғаныс министрлігі қызметкерлері арасындағы сыбайлас әрекеттер мен сот істерінің көбеюі қоғамның әскерге деген сенімін күрт төмендетті. «Әскердің беделі – басшылардың адалдығына тәуелді. Егер офицерлер мансап үшін емес, ел үшін қызмет етсе, мұндай дағдарыс болмас еді. Бізге кәсіби және моральдық тұрғыдан іріктеу жүйесі қажет», – дейді ол.

Айман Сәрсенова, әлеуметтанушы әрі қауіпсіздік зерттеушісі, мәселенің түпкі себебі – институционалдық жабықтық пен азаматтық бақылаудың жоқтығында деп есептейді. «Қазақстанда әскер мен қоғам арасындағы байланыс әлсіз. Әскер тек бұйрық пен есеп жүйесіне сүйенеді, ал қоғам оның ішкі өмірінен бейхабар. Бұл коммуникацияның үзілуі зорлық мәдениетінің бастау көзі», – дейді ол. Сәрсенова көптеген елдерде әскери омбудсмен институты бар екенін айта отырып, Қазақстанда да дәл осындай тәуелсіз бақылау тетігі енгізілуі тиіс деп санайды.

Психолог әрі әскери кеңесші Динара Баймұратова мәселенің психологиялық аспектісіне назар аударады. Оның пікірінше, жас сарбаздарда стресс, фрустрация және бейімделу дағдарысы жиі кездеседі. «Жас адам бір сәтте қатаң тәртіп пен шектеулер әлеміне түседі. Эмоциялық қолдау болмаса, ол күйзеліске, агрессияға немесе суицидке ұшырайды. Әскерде психологиялық сауаттылық мәдениеті – өмір мен өлім арасындағы айырмашылық», – дейді Баймұратова.

Бұрынғы сарбаз Нұрсұлтан Әлиев бұл пікірлерді нақты өмірлік тәжірибемен толықтырады. Ол әлімжеттікті «жазылмаған дәстүр» деп атайды. «Бізде ‘аға сарбаз – тәрбиеші’ деген ұғым бар, бірақ ол қорқыту мен күш көрсетуге айналған. Ең қауіптісі – басшылардың үндемей, көз жұмуы. Психологқа бару әлсіздік деп саналады, сондықтан сарбаз өзімен-өзі күресіп, ішкі күйзелісіне тұншығады», – дейді ол.

Ал сержант Айдын Құрманов бұл мәселені «сенім мен құрмет дағдарысы» деп сипаттайды. «Бұрын офицер сөзі заң еді. Қазір сарбаздар сенбейді, себебі басшылар қағаз жүзінде ғана тәртіп орнатып отыр. Офицер бұйрық беруші ғана емес, рух беруші тұлға болуы тиіс. Егер сарбаз өз командирін құрметтемесе, тәртіп те болмайды», – дейді ол.

Саясаттанушы Талғат Рамазанов бұл жағдайды басқару мәдениетінің әлсіреуімен байланыстырады. «Қазақстандағы көптеген институттарда формализм басым, әскер де соның бір бөлігі. Көп жағдайда есеп үшін ғана реформа жасалады, бірақ шынайы өзгеріс болмайды. Әлімжеттікке қарсы заң бар, алайда ол тек қағазда. Негізгі проблема – жауапкершіліктің жоқтығы», – дейді саясаттанушы.

Қоғамтанушы Сая Есенова болса, әлімжеттіктің тамырын мәдени кодтан іздейді. Оның айтуынша, қазақ қоғамындағы «үлкенді сыйлау» түсінігі кейде соқыр иерархияға айналып кетеді. «Бұл мәдени код әскерде күшейіп, зорлық формасына айналады. Бізге жаңа этикалық модель қажет: құрмет қорқыныштан емес, жауапкершіліктен туындауы тиіс», – дейді Есенова.

Сегіз пікір бір ортақ ойды дәлелдейді: әскердегі әлімжеттік – жеке адамдардың агрессиясы емес, тұтас жүйенің әлсіздігін көрсететін айна. Тәрбиенің құлдырауы, бақылаудың формализмге айналуы, кадр саясатының әділетсіздігі мен азаматтық бақылаудың болмауы – осының бәрі дағдарыстың түбірі.

Әлімжеттікпен күрес бейнебақылау орнатумен немесе жаңа заң қабылдаумен шектелмеуі тиіс. Бұл рухани мәдениетті, моральдық жауапкершілікті және басшылық этикасын қайта қалыптастыруды қажет ететін ұзақ процесс. Нағыз офицер – бұйрық беруші емес, сенім ұялатушы тұлға. Ал нағыз әскер – қорқыныш тудыратын емес, азаматтық мақтаныш ұялатып, елге сенім сыйлайтын институт болуы керек.

Ерлік – әлсізді қорлау емес, қорғау екенін ұғынған қоғам ғана өз армиясын шынайы рух пен әділдік негізінде жаңарта алады.

ҚазҰУ университеті «Журналистика» факультетінің 2-курс студенті Рахимбердиева Айша