ҚОЗҒАЛЫС БЕЛСЕНДІЛІГІ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ДЕНСАУЛЫҒЫН НЫҒАЙТУ

ҚОЗҒАЛЫС БЕЛСЕНДІЛІГІ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ДЕНСАУЛЫҒЫН НЫҒАЙТУ

Автор: _______________________

Лауазымы: ____________________

Білім беру ұйымы: ____________________

Аннотация

Мақалада оқушылардың денсаулығын нығайтудағы қозғалыс белсенділігінің маңызы қарастырылған. Қазіргі кезеңде оқушылардың уақытын цифрлық құрылғылар алдында ұзақ өткізуі, дене белсенділігінің төмендеуі, дұрыс күн тәртібінің сақталмауы денсаулық көрсеткіштерінің әлсіреуіне ықпал етеді. Қозғалыс белсенділігі ағзаның барлық жүйелерінің қызметін жақсартып, жүрек-қантамыр, тыныс алу, тірек-қимыл жүйелерінің дұрыс дамуына жағдай жасайды. Сонымен қатар оқушылардың оқу үлгеріміне, есте сақтау қабілетіне, психологиялық тұрақтылығына оң әсер етеді. Білім беру ұйымдарында дене шынықтыру сабақтарын жетілдірумен қатар белсенді үзілістер, спорттық ойындар, сергіту жаттығулары мен қозғалысқа негізделген әдістерді жүйелі қолдану маңызды болып саналады. Зерттеу барысында қозғалыс белсенділігінің оқушылардың денсаулығын сақтаудағы тиімділігі ғылыми әдебиеттер негізінде талданды.

Түйін сөздер: қозғалыс белсенділігі, денсаулық, дене шынықтыру, оқушы, салауатты өмір салты, спорт, физикалық даму.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда оқушылардың денсаулығын сақтау білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының біріне айналды. Ғылыми зерттеулер балалардың қозғалыс белсенділігі азайған сайын түрлі аурулардың көбею қаупі артатынын дәлелдейді. Ұзақ уақыт компьютер мен смартфон қолдану, аз қимылдау, дұрыс тамақтанбау және таза ауада серуендеудің жеткіліксіздігі жасөспірімдердің физикалық дамуына кері әсер етеді.Денсаулығы мықты оқушы оқу материалын жақсы меңгереді, есте сақтау қабілеті жоғары болады, шығармашылық белсенділігі артады. Сондықтан білім беру ұйымдарында қозғалыс белсенділігін арттыру – денсаулық сақтаудың тиімді жолдарының бірі.Мақаланың мақсаты – қозғалыс белсенділігінің оқушылардың денсаулығын нығайтудағы рөлін анықтау және білім беру үдерісінде қолданылатын тиімді тәсілдерді ұсыну. Мектеп – оқушылардың денсаулық мәдениетін қалыптастыратын негізгі әлеуметтік орта. Сондықтан дене шынықтыру сабақтарымен ғана шектелмей, күнделікті оқу үдерісінде қозғалыс элементтерін тиімді ұйымдастыру маңызды. Сергіту жаттығулары, белсенді үзілістер, қозғалмалы ойындар, спорттық жарыстар, туристік жорықтар және ұлттық ойындарды өткізу оқушылардың дене белсенділігін арттыруға мүмкіндік береді. Осындай жұмыстар денсаулықты сақтаумен қатар ұжымдық қарым-қатынасты дамытып, жауапкершілік пен тәртіпке тәрбиелейді.Қазіргі ғылыми зерттеулер қозғалыс белсенділігінің когнитивтік қабілеттердің дамуына оң әсер ететінін дәлелдейді. Белсенді қимыл жасау кезінде миға оттегі мен қоректік заттардың жеткізілуі жақсарып, есте сақтау, ойлау және шығармашылық қабілеттердің дамуына қолайлы жағдай қалыптасады. Сондықтан көптеген елдердің білім беру жүйесінде қозғалысқа негізделген оқыту технологиялары кеңінен енгізіліп келеді. Мұндай тәжірибелер білім алушылардың оқу үлгерімін арттырумен қатар, олардың денсаулығын сақтауға да мүмкіндік береді.Зерттеу тақырыбын таңдауға мектеп оқушыларының денсаулық жағдайына қатысты өз бақылауларым себеп болды. Сабақ барысында кейбір оқушылардың тез шаршайтыны, ұзақ уақыт бір орында отырғаннан кейін зейінінің төмендейтіні және дене белсенділігіне қызығушылығының азаятыны байқалды. Осындай жағдайлардың себептерін анықтауға деген қызығушылық қозғалыс белсенділігінің денсаулыққа тигізетін әсерін жан-жақты зерттеуге жетеледі. Ғылыми еңбектерді талдау, педагогикалық тәжірибелерді қарастыру және денсаулық сақтау саласындағы мәліметтермен танысу қозғалыс белсенділігінің оқушылардың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды фактор екендігін көрсетті.

Зерттеу әдістері

Зерттеу барысында ғылыми әдебиеттерге талдау, салыстыру, жүйелеу және қорытындылау әдістері қолданылды. Сонымен қатар педагогикалық тәжірибелер мен денсаулық сақтау саласындағы жарияланған зерттеулер қарастырылды.

Негізгі бөлім

Қозғалыс белсенділігі – адамның бұлшық еттері арқылы орындалатын барлық қимыл-қозғалыстардың жиынтығы. Белсенді қозғалыс ағзаның қалыпты жұмысын қамтамасыз етіп қана қоймай, аурулардың алдын алуға мүмкіндік береді.Мектеп жасындағы балалар үшін күн сайын жеткілікті деңгейде қозғалу ерекше маңызға ие. Дене белсенділігі жүрек жұмысын жақсартады, өкпенің тіршілік сыйымдылығын арттырады, қан айналымын күшейтеді және иммундық жүйені нығайтады. Сонымен бірге омыртқа қисаюының, артық салмақтың және гиподинамияның алдын алады.Қозғалыс белсенділігі тек физикалық денсаулыққа ғана емес, психологиялық жағдайға да оң ықпал етеді. Белсенді қимыл барысында эндорфиндердің бөлінуі артып, көңіл күй жақсарады, күйзеліс төмендейді және эмоционалдық тұрақтылық қалыптасады.

Мектеп тәжірибесінде қозғалыс белсенділігін арттырудың бірнеше тиімді жолдары бар:

• таңертеңгі жаттығулар ұйымдастыру;

• сергіту сәттерін жүйелі өткізу;

• қозғалмалы ұлттық ойындарды пайдалану;

• спорттық үйірмелерге қатысу;

• таза ауадағы сабақтар мен серуендерді көбейту;

• жаяу жүру және велосипед тебуді насихаттау;

• мектепішілік жарыстар ұйымдастыру.

Белсенді оқушылардың сабаққа қызығушылығы жоғарылап, сабақтағы зейіні ұзақ сақталатыны байқалады. Қозғалыс арқылы миға оттегінің жеткізілуі артып, есте сақтау қабілеті жақсарады. Сондықтан көптеген мемлекеттердің білім беру жүйесінде қозғалысқа негізделген оқыту технологиялары кеңінен қолданылып келеді. Қозғалыс белсенділігі оқу жетістіктеріне де оң әсер етеді. Ғылыми зерттеулер тұрақты дене жаттығуларымен айналысатын оқушылардың есте сақтау қабілеті, зейіні және логикалық ойлауы жоғары болатынын көрсетеді. Қимыл-қозғалыс барысында ми жасушаларына оттегі мен қоректік заттардың жеткізілуі жақсарып, жүйке жүйесінің қызметі белсендіріледі. Соның нәтижесінде жаңа ақпаратты қабылдау жеңілдеп, оқу материалын меңгеру тиімділігі артады. Белсенді өмір салтын ұстанатын оқушылардың сабаққа қызығушылығы жоғарылап, шығармашылық қабілеттері де жақсы дамиды.Білім беру ұйымдарында қозғалыс белсенділігін арттырудың бірнеше тиімді бағыты бар. Ең алдымен дене шынықтыру сабақтарының мазмұнын оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастыру маңызды. Сабақ барысында ұлттық ойындарды, эстафеталарды, командалық жарыстарды және заманауи спорт түрлерін үйлестіріп қолдану балалардың қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар әр сабақта қысқа сергіту жаттығуларын өткізу ұзақ уақыт отырып оқудың кері әсерін азайтады. Белсенді үзілістер ұйымдастыру, мектеп ауласында спорттық алаңдарды тиімді пайдалану және таза ауада өткізілетін іс-шаралардың санын көбейту де жоғары нәтиже береді.Қозғалыс белсенділігін қалыптастыруда ата-ананың рөлі ерекше. Отбасында серуендеу, велосипед тебу, ұлттық ойындар ойнау, табиғат аясында демалу және спорттық шараларға бірлесіп қатысу баланың белсенді өмір салтын қалыптастыруға ықпал етеді. Егер мектеп пен отбасы бір бағытта жұмыс жүргізсе, денсаулық сақтау мәдениеті тұрақты қалыптасады. Мұндай өзара байланыс оқушылардың бос уақытын тиімді ұйымдастыруға және зиянды әдеттердің алдын алуға мүмкіндік береді.Қазіргі таңда білім беру ұйымдарында денсаулық сақтау технологияларын кеңінен енгізу өзекті мәселе болып отыр. Қозғалысқа негізделген оқыту элементтерін сабақ барысында қолдану, цифрлық құралдарды тиімді пайдалану, спорттық үйірмелердің жұмысын жетілдіру және салауатты өмір салтын насихаттау оқушылардың физикалық белсенділігін арттыруға жағдай жасайды. Осындай кешенді жұмыстардың нәтижесінде денсаулық көрсеткіштері жақсарып, оқу сапасы жоғарылап, жан-жақты дамыған, белсенді әрі жауапты тұлға қалыптасуына мүмкіндік туады.

Нәтижелері мен талқылау

Ғылыми деректер қозғалыс белсенділігі жеткілікті оқушылардың денсаулық көрсеткіштері жоғары екенін көрсетеді. Мұндай оқушыларда дене салмағы қалыпты деңгейде сақталады, төзімділік пен икемділік жақсы дамиды, оқу үлгерімі жоғары болады.Қозғалыс белсенділігі төмен оқушылар арасында омыртқа қисаюы, семіздік, көру қабілетінің нашарлауы және тез шаршау жиі кездеседі. Сондықтан мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы ерекше маңызға ие.

Оқушылардың денсаулығын нығайту үшін:

• күн сайын дене белсенділігін қамтамасыз ету;

• спорттық іс-шаралардың санын көбейту;

• цифрлық құрылғыларды пайдалану уақытын шектеу;

• дұрыс тамақтануды қалыптастыру;

• таза ауада өткізілетін сабақтарды ұйымдастыру ұсынылады.

Қорытынды

Қозғалыс белсенділігі оқушылардың денсаулығын нығайтудың негізгі факторларының бірі болып саналады. Жүйелі дене жаттығулары ағзаның барлық қызметін жақсартып, иммунитетті күшейтеді, физикалық және психологиялық дамуды қамтамасыз етеді. Білім беру ұйымдарында қозғалысқа негізделген жұмыстардың көлемін арттыру арқылы оқушылардың денсаулығын сақтау деңгейін көтеруге мүмкіндік туады. Денсаулығы мықты ұрпақ – елдің әлеуметтік және экономикалық дамуының маңызды кепілі. Сондықтан қозғалыс белсенділігін күнделікті өмір салтының ажырамас бөлігіне айналдыру қоғамның ортақ міндеті болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасының «Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңы.

3. Дене шынықтыру. Жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу бағдарламасы.

4. Дубровский В.И. Валеология. – Мәскеу, 2021.

5. Круцевич Т.Ю. Теория и методика физического воспитания. – Киев, 2020.

6. Лях В.И. Физическая культура. – Мәскеу, 2021.

7. Әбдірахманов А. Дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі. – Алматы, 2022.

8. Бальсевич В.К. Физическая активность человека. – Мәскеу, 2019.

9. Дене тәрбиесі және спорт журналы. – Алматы.

10. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының балалардың дене белсенділігі жөніндегі ұсынымдары.