«Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару: ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар»

Автор: Асанова Ғалия Есентуровна

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал «Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару: ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар» білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын жүйелі, мақсатты және нәтижеге бағытталған түрде ұйымдастыруға арналған. Құралда ұлттық тәрбиенің негіздері мен жалпыадамзаттық құндылықтарды кіріктіру арқылы құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың теориялық-әдіснамалық және практикалық қырлары кешенді түрде қарастырылады.

Әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – білім беру ұйымдарының басшылары мен педагогтеріне тәрбие үдерісін құндылықтар жүйесі негізінде тиімді басқарудың ғылыми-әдістемелік жолдарын ұсыну. Құрал мазмұнында ұлттық құндылықтар (отансүйгіштік, тілге құрмет, салт-дәстүр, рухани мұра, ұлттық болмыс) мен жалпыадамзаттық құндылықтардың (адамгершілік, жауапкершілік, толеранттылық, еңбекқорлық, әділдік, ынтымақтастық) өзара сабақтастығы ашып көрсетіледі.

Еңбекте тәрбие жүйесін жоспарлау, ұйымдастыру, мониторинг жүргізу және бағалау тетіктері, педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастырудың тиімді әдістері мен формалары ұсынылады. Сонымен қатар, мектепішілік басқаруда құндылыққа негізделген тәсілді енгізудің алгоритмдері, тәрбие жұмысының сапасын арттыруға бағытталған практикалық ұсыныстар, үлгілік кестелер мен диагностикалық құралдар қамтылған.

Әдістемелік құрал мектеп директорларына, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарларына, әдіскерлерге, сынып жетекшілеріне, педагогтерге және тәрбие жұмысына жауапты мамандарға арналған. Құралдың мазмұны Қазақстан Республикасындағы білім беру саласындағы нормативтік құжаттарға сәйкес әзірленіп, заманауи педагогикалық талаптар мен ұлттық тәрбие тұжырымдамасына негізделген.

Ұсынылған материалдар білім беру ұйымдарында құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін тиімді басқаруға және тәрбиелік жұмыстың сапасын арттыруға практикалық тұрғыдан мүмкіндік береді.

Мазмұны

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесінің басты міндеті – тек білімді тұлға ғана емес, ұлттық болмысы айқын, рухани бай, әлеуметтік жауапкершілігі жоғары, жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңірген азамат қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда, құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару мәселесі білім беру ұйымдарының стратегиялық даму бағыттарының бірі ретінде айқындалып отыр. Тәрбие үдерісін тиімді басқару – тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз етудің, ұлттың мәдени-тарихи мұрасын сақтаудың және қоғамның тұрақты дамуына ықпал етудің маңызды тетігі.

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде жүйелі түрде ұйымдастыруға, басқаруға және жетілдіруге бағытталған. Құралда тәрбие жүйесін басқарудың ғылыми-әдістемелік негіздері, мазмұны, әдістері мен формалары кешенді түрде қарастырылып, педагогикалық тәжірибеде қолдануға болатын практикалық ұсыныстар ұсынылады.

Әдістемелік құрал білім беру ұйымдары басшыларының, тәрбие ісіне жауапты орынбасарлардың, әдіскерлердің және педагогтердің басқарушылық құзыреттілігін арттыруға, тәрбие үдерісінің сапасын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған.

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі қоғамда құндылықтар жүйесінің өзгеруі, цифрландыру, ақпараттық кеңістіктің кеңеюі, әлеуметтік-қоғамдық қатынастардың күрделенуі білім алушылардың тәрбиесіне жаңа талаптар қойып отыр. Жас ұрпақтың рухани-адамгершілік бағдарларының әлсіреуі, ұлттық құндылықтарға қызығушылықтың төмендеуі, тұлғалық жауапкершіліктің жеткіліксіз қалыптасуы тәрбие жүйесін басқаруда жаңа әдіснамалық шешімдерді қажет етеді.

Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы стратегиялық құжаттарында ұлттық тәрбие мен жалпыадамзаттық құндылықтарды үйлестіре отырып, тұлғаның жан-жақты дамуын қамтамасыз ету негізгі басымдықтардың бірі ретінде белгіленген. Алайда тәрбие үдерісінде құндылықтарға негізделген басқару тәсілдері барлық білім беру ұйымдарында бірдей жүйеленбеген, әдістемелік қолдау жеткіліксіз.

Осыған байланысты құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың ғылыми-әдістемелік негіздерін айқындау, оны білім беру ұйымдарының тәжірибесіне енгізу, басқару тетіктерін нақтылау – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Ұсынылып отырған әдістемелік құрал осы өзектіліктен туындап, тәрбие жүйесін басқарудың тиімді үлгілерін ұсынуға бағытталған.

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы

Әдістемелік құралдың жаңашылдығы – тәрбие жүйесін басқаруда құндылыққа негізделген тұтастай модельді ұсынуымен ерекшеленеді. Құралда ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды бір-бірімен кіріктіре отырып, оларды басқару үдерісінің барлық кезеңдеріне (жоспарлау, ұйымдастыру, мониторинг, бағалау, жетілдіру) жүйелі енгізу қарастырылады.

Сонымен қатар, құралда:

• тәрбие жұмысын басқаруда құндылықтық тәсілдің басымдықтары;

• басқарушылық шешім қабылдауда құндылықтар жүйесін негізге алу;

• педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруға бағытталған инновациялық әдістер;

• заманауи басқару технологиялары мен диагностикалық құралдар ұсынылады.

Әдістемелік құралдың мазмұны теория мен практиканың өзара байланысына негізделіп, білім беру ұйымдарының нақты тәжірибесінде қолдануға бейімделген.

Әдістемелік құралдың ғылымилығы

Әдістемелік құрал педагогика, тәрбие теориясы, білім беруді басқару, тұлғалық-бағдарлы және құндылыққа негізделген білім беру тұжырымдамаларына сүйене отырып әзірленген. Құралда ұлттық педагогика, этнопедагогика, гуманистік педагогика және қазіргі заманғы білім беру менеджменті теорияларының ғылыми қағидалары кеңінен пайдаланылған.

Материалдар Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы нормативтік-құқықтық құжаттарына, мемлекеттік тәрбие тұжырымдамаларына және заманауи педагогикалық зерттеулерге негізделген. Әдістемелік құралда ғылыми ұғымдар мен терминдер жүйелі түрде қолданылып, ғылыми дәйектілік пен логикалық бірізділік сақталған.

Әдістемелік құралдың мақсаты

Білім беру ұйымдарында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген тәрбие жүйесін тиімді басқарудың ғылыми-әдістемелік негіздерін айқындау және оны педагогикалық тәжірибеде қолдануға арналған практикалық ұсынымдар әзірлеу.

Әдістемелік құралдың міндеттері

1. Құндылыққа негізделген тәрбиенің теориялық-әдіснамалық негіздерін анықтау;

2. Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың мазмұнын ашу және олардың тәрбиедегі рөлін көрсету;

3. Тәрбие жүйесін басқарудың құндылыққа бағытталған модельдерін сипаттау;

4. Білім беру ұйымында тәрбие жұмысын жоспарлау мен ұйымдастырудың тиімді тетіктерін ұсыну;

5. Педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру әдістерін жүйелеу;

6. Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау критерийлері мен көрсеткіштерін айқындау;

7. Құндылыққа негізделген тәрбиеде мониторинг және диагностика жүргізу құралдарын ұсыну;

8. Тәрбие жүйесін басқаруда кездесетін қиындықтарды анықтап, оларды шешу жолдарын көрсету.

Әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Әдістемелік құрал жоғары ғылыми-әдістемелік деңгейде әзірленіп, қазіргі білім беру жүйесінің талаптарына толық сәйкес келеді. Құралда теориялық тұжырымдар практикалық ұсынымдармен ұштастырылып, педагогикалық тәжірибеде қолдануға бейімделген.

Материалдардың мазмұны жүйелі, құрылымы логикалық тұрғыда бірізді, педагогтердің кәсіби дамуына бағытталған.

Әдістемелік құралдың негізгі бағыт-бағдары

• ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды кіріктіру;

• тәрбие жүйесін басқаруда құндылықтық тәсілді басшылыққа алу;

• тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз ету;

• білім беру ұйымында тәрбиелік ортаны қалыптастыру;

• педагогтердің басқарушылық және тәрбиелік құзыреттілігін арттыру.

Әдістемелік құралдың теориялық, практикалық маңыздылығы

Теориялық маңыздылығы – құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың ғылыми негіздерін тереңдетіп, педагогикалық теорияны жаңа тұжырымдармен толықтыруында.

Практикалық маңыздылығы – ұсынылған әдістер мен ұсынымдардың білім беру ұйымдарында тікелей қолданылу мүмкіндігінде, тәрбие жұмысының сапасын арттыруға ықпал етуінде.

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛДАН КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕЛЕР

Әдістемелік құралды пайдалану нәтижесінде:

• тәрбие жүйесін басқарудың тиімділігі артады;

• ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделген тәрбие үдерісі жүйеленеді;

• педагогтердің кәсіби және басқарушылық құзыреттілігі қалыптасады;

• білім алушылардың рухани-адамгершілік қасиеттері дамиды;

• білім беру ұйымында жағымды тәрбиелік орта қалыптасады;

• тәрбие жұмысының сапасы мен нәтижелілігі артады.

I БӨЛІМ. ҚҰНДЫЛЫҚҚА НЕГІЗДЕЛГЕН ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1. Құндылыққа негізделген тәрбие ұғымы және оның заманауи білім беру жүйесіндегі орны

Қазіргі заманғы білім беру жүйесі қоғамның әлеуметтік, мәдени және рухани дамуының негізгі тетіктерінің бірі болып табылады. Білім беру мазмұнының өзгеруі, цифрлық трансформация, жаһандану үдерістері, әлеуметтік қатынастардың күрделенуі білім беру ұйымдарының алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Осы жағдайда тәрбиенің мәні мен мазмұнына деген көзқарас та жаңаша сипат алуда. Тек академиялық біліммен шектелмей, тұлғаның рухани-адамгершілік, әлеуметтік және азаматтық қасиеттерін дамыту – заманауи білім берудің басты басымдықтарының біріне айналды. Осы тұрғыда құндылыққа негізделген тәрбие ұғымы ерекше маңызға ие.

Құндылыққа негізделген тәрбие – бұл білім алушының тұлғалық дамуын ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар жүйесі арқылы қамтамасыз етуге бағытталған мақсатты, жүйелі және үздіксіз педагогикалық үдеріс. Ол тұлғаның дүниетанымын, мінез-құлқын, әлеуметтік белсенділігін, азаматтық ұстанымын және өмірлік бағдарын қалыптастыруға негіз болады. Мұндай тәрбие үдерісінде білім алушы тек сыртқы талаптарды орындаушы емес, өз іс-әрекетінің мәнін түсінетін, жауапкершілікпен шешім қабылдай алатын субъект ретінде қарастырылады.

Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде «құндылық» ұғымы қоғам үшін, жеке тұлға үшін маңызды болып саналатын материалдық және рухани игіліктердің, ұстанымдар мен нормалардың жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Құндылықтар адамның өмірлік бағытын, мінез-құлқын, әлеуметтік қатынастардағы орнын айқындайды. Осы тұрғыдан алғанда, тәрбие – құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің, оларды тұлғаның ішкі сеніміне айналдырудың негізгі құралы болып табылады.

Құндылыққа негізделген тәрбие ұғымының теориялық негіздері гуманистік педагогика, тұлғалық-бағдарлы оқыту, аксиологиялық тәсіл және этнопедагогика идеяларымен тығыз байланысты. Гуманистік педагогикада тұлға ең жоғары құндылық ретінде қарастырылады, ал тәрбиенің басты мақсаты – оның жан-жақты дамуына жағдай жасау. Тұлғалық-бағдарлы тәсіл білім алушының жеке ерекшеліктерін, қажеттіліктері мен қызығушылықтарын ескере отырып, оның ішкі әлеуетін ашуға бағытталған. Ал аксиологиялық тәсіл білім беру үдерісінің мазмұнын құндылықтар жүйесі арқылы анықтауды көздейді.

Құндылыққа негізделген тәрбиенің маңызды ерекшелігі – ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың өзара сабақтастығында. Ұлттық құндылықтар халықтың тарихи тәжірибесімен, мәдениетімен, салт-дәстүрімен, тілімен, дүниетанымымен тығыз байланысты. Олар тұлғаның ұлттық болмысын қалыптастырып, отансүйгіштік, елжандылық, рухани мұраға құрмет сияқты қасиеттерді дамытады. Ал жалпыадамзаттық құндылықтар – адамгершілік, әділдік, жауапкершілік, толеранттылық, ынтымақтастық, бейбітшілікке ұмтылу сияқты бүкіл адамзатқа ортақ ұстанымдар. Құндылыққа негізделген тәрбие осы екі бағытты бірлікте қарастырып, тұлғаның үйлесімді дамуын қамтамасыз етеді.

Заманауи білім беру жүйесінде құндылыққа негізделген тәрбиенің орны ерекше. Себебі бүгінгі қоғамда білім алушылар тек ақпаратты меңгеріп қана қоймай, оны өмірде дұрыс қолдана білуі, әлеуметтік ортада өз орнын таба алуы, моральдық таңдаулар жасай білуі қажет. Бұл талаптар құндылықтық бағдарларсыз жүзеге аспайды. Сондықтан құндылыққа негізделген тәрбие білім беру мазмұнының ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.

Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы мемлекеттік саясатында да құндылыққа негізделген тәрбиеге ерекше көңіл бөлінуде. Ұлттық тәрбие, рухани-адамгершілік даму, патриоттық және азаматтық тәрбие мәселелері стратегиялық құжаттарда негізгі басымдықтар ретінде айқындалған. Бұл білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын жаңа деңгейде ұйымдастыруды, оны жүйелі басқаруды талап етеді. Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесі басқарушылық тұрғыдан нақты мақсаттармен, міндеттермен, көрсеткіштермен және нәтижелермен сипатталуы тиіс.

Құндылыққа негізделген тәрбиенің тағы бір маңызды қыры – оның үздіксіздігі мен жүйелілігі. Тәрбие тек жекелеген іс-шаралармен шектелмей, білім беру ұйымының барлық қызметіне ықпал етуі қажет. Оқу үдерісі, сыныптан тыс жұмыстар, қосымша білім беру, мектеп пен отбасы ынтымақтастығы – барлығы біртұтас құндылықтық кеңістік құруға бағытталуы тиіс. Бұл жерде басқару шешімдерінің де құндылықтарға негізделуі аса маңызды.

Заманауи білім беру жүйесінде құндылыққа негізделген тәрбие педагогтің кәсіби рөлін де өзгертеді. Педагог енді тек білім беруші ғана емес, құндылықтарды жеткізуші, тұлғалық дамуға ықпал етуші, үлгі көрсетуші тұлға ретінде қарастырылады. Оның кәсіби қызметінде этикалық нормалар, педагогикалық әдеп, мәдени қарым-қатынас ерекше мәнге ие болады. Осыған байланысты педагогтердің құндылықтық құзыреттілігін дамыту – тәрбие жүйесінің тиімділігін арттырудың маңызды шарты.

Құндылыққа негізделген тәрбие білім алушылардың әлеуметтік бейімделуіне, қоғамда белсенді азамат ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Мұндай тәрбие алған тұлға өз құқықтары мен міндеттерін түсінеді, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінеді, әлеуметтік әділдік пен ынтымақтастық қағидаларын басшылыққа алады. Бұл, өз кезегінде, қоғамның тұрақты дамуына және әлеуметтік келісімнің нығаюына әсер етеді.

Ақпараттық қоғам жағдайында құндылыққа негізделген тәрбиенің маңызы одан әрі арта түсуде. Әлеуметтік желілер мен цифрлық ортада түрлі құндылықтық ықпалдардың күшеюі, кейде теріс бағыттағы ақпараттардың таралуы білім алушылардың дүниетанымына әсер етеді. Осындай жағдайда мектеп пен басқа да білім беру ұйымдары тұлғаның сыни ойлауын, моральдық тұрақтылығын, ішкі құндылықтық иммунитетін қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Бұл міндет құндылыққа негізделген тәрбиесіз жүзеге аспайды.

Қорыта айтқанда, құндылыққа негізделген тәрбие – заманауи білім беру жүйесінің стратегиялық маңызды құрамдас бөлігі. Ол тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын, ұлттық және азаматтық сана-сезімін қалыптастыруға, әлеуметтік жауапкершілігін арттыруға бағытталған. Білім беру ұйымдарында құндылыққа негізделген тәрбиені жүйелі түрде ұйымдастыру және басқару – қоғамның болашақ дамуына салынған инвестиция болып табылады. Сондықтан бұл тәрбие түрі теориялық тұрғыда терең зерттеліп, практикалық деңгейде тиімді іске асырылуы тиіс.

1.2. Ұлттық құндылықтар тәрбиенің іргетасы ретінде

Қазіргі білім беру жүйесінде тәрбиенің мазмұнын жаңарту мен жетілдіру үдерісі ұлттық құндылықтарға негізделмей жүзеге асуы мүмкін емес. Ұлттық құндылықтар – халықтың тарихи даму жолында қалыптасқан рухани-мәдени тәжірибесі, дүниетанымы, салт-дәстүрі, тілі мен ділі, адамгершілік ұстанымдары. Олар ұлттың өзіндік болмысын айқындайды және жас ұрпақтың тұлғалық қалыптасуында шешуші рөл атқарады. Сондықтан ұлттық құндылықтарды тәрбиенің іргетасы ретінде қарастыру – заманауи педагогиканың маңызды бағыты болып табылады.

Ұлттық құндылықтар ұғымы кең әрі көпқырлы мазмұнға ие. Оған туған жерге, елге деген сүйіспеншілік, ана тіліне құрмет, ата-баба мұрасына адалдық, салт-дәстүрді сақтау, үлкенге құрмет, кішіге ізет, еңбекқорлық, намыс, ар-ождан, жауапкершілік сияқты қасиеттер жатады. Бұл құндылықтар ғасырлар бойы халықтың өмір сүру тәжірибесінде сыналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған. Ұлттық тәрбие осы құндылықтарды жас ұрпақтың санасына сіңіру арқылы оның рухани-адамгершілік келбетін қалыптастыруды көздейді.

Педагогика ғылымында ұлттық құндылықтар тәрбиенің мазмұндық өзегін құрайды деп есептеледі. Себебі тұлға ең алдымен өз ұлтының өкілі ретінде қалыптасады, содан кейін ғана жалпыадамзаттық кеңістікке енеді. Ұлттық тамыры берік тұлға ғана басқа мәдениеттерді құрметтеп, жаһандық құндылықтарды саналы түрде қабылдай алады. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтар мен жалпыадамзаттық құндылықтар бір-біріне қарама-қарсы емес, керісінше өзара толықтырып, тұлғаның үйлесімді дамуын қамтамасыз етеді.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие жүйесі білім алушылардың ұлттық өзіндік санасын қалыптастыруға бағытталған. Ұлттық өзіндік сана – адамның өз халқының тарихын, мәдениетін, тілін, рухани мұрасын танып, оны мақтан тұтуы, ұлттық мүддені түсінуі. Бұл қасиет тұлғаның азаматтық ұстанымының, отансүйгіштік сезімінің негізін қалайды. Ұлттық өзіндік санасы қалыптасқан жас ұрпақ елдің дамуына жауапкершілікпен қарап, қоғамдық өмірге белсенді араласады.

Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы мемлекеттік саясатында ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиеге ерекше мән беріледі. Мемлекеттік тұжырымдамалар мен бағдарламаларда ұлттық тәркі, рухани-адамгершілік даму, мәдени мұраны сақтау мәселелері басым бағыттар ретінде айқындалған. Бұл білім беру ұйымдарының тәрбие жұмысын ұлттық құндылықтар негізінде жүйелі түрде ұйымдастыруды талап етеді. Ұлттық тәрбие білім беру мазмұнының барлық деңгейінде – оқу пәндерінде, сыныптан тыс жұмыстарда, қосымша білім беру жүйесінде көрініс табуы тиіс.

Ұлттық құндылықтарды тәрбиенің іргетасы ретінде қарастырудың тағы бір маңызды себебі – қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық бірегейлікті сақтаудың өзектілігі. Ақпараттық кеңістіктің ашықтығы, мәдени ықпалдардың күшеюі, түрлі идеологиялық ағымдардың таралуы жас ұрпақтың дүниетанымына әсер етеді. Осындай жағдайда ұлттық құндылықтар тұлғаның рухани тұрақтылығын қамтамасыз ететін, оны сыртқы жағымсыз ықпалдардан қорғайтын маңызды факторға айналады. Ұлттық тәрбие тұлғаның ішкі рухани иммунитетін қалыптастырады.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиенің мазмұны этнопедагогика ғылымымен тығыз байланысты. Этнопедагогика халықтың дәстүрлі тәрбие тәжірибесін, ауыз әдебиетін, фольклорын, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін тәрбиелік құрал ретінде қарастырады. Халықтық педагогикада бала тәрбиесі өмірмен тығыз байланыста, табиғилық пен адамгершілікке негізделе отырып жүзеге асқан. Осы тәжірибені қазіргі білім беру жүйесінде тиімді пайдалану ұлттық тәрбиенің әлеуетін арттырады.

Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда ана тілінің орны ерекше. Тіл – ұлттың рухани коды, мәдениеттің негізгі тасымалдаушысы. Ана тілі арқылы халықтың дүниетанымы, ойлау жүйесі, рухани құндылықтары ұрпақ санасына жеткізіледі. Сондықтан білім беру ұйымдарында тілге құрмет, тілдік мәдениетті қалыптастыру ұлттық тәрбиенің басты бағыттарының бірі болуы тиіс. Тіл арқылы берілген тәрбие терең әрі тұрақты сипатқа ие болады.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие отбасымен тығыз байланыста жүзеге асады. Отбасы – ұлттық тәрбиенің алғашқы және ең маңызды институты. Баланың алғашқы құндылықтық бағдарлары отбасында қалыптасады. Білім беру ұйымдары мен отбасының ынтымақтастығы ұлттық тәрбиенің тиімділігін арттырады. Бұл өзара әрекеттестік тәрбие мазмұнының бірізділігін қамтамасыз етіп, балаға қойылатын талаптардың үйлесімді болуына ықпал етеді.

Педагогтің рөлі ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиеде айрықша. Педагог ұлттық мәдениетті, тарихты, дәстүрлерді терең меңгеріп қана қоймай, оларды тәрбиелік үдерісте шығармашылықпен қолдана білуі қажет. Педагогтің жеке тұлғасы, оның ұлттық сана-сезімі, кәсіби және адамгершілік ұстанымдары білім алушылар үшін үлгі болып табылады. Осыған байланысты педагогтердің ұлттық тәрбие саласындағы құзыреттілігін арттыру маңызды міндеттердің бірі болып саналады.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие білім алушылардың мінез-құлқына, әлеуметтік әрекеттеріне тікелей әсер етеді. Мұндай тәрбие алған тұлға үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету, қоғамдық тәртіпті сақтау, еңбекке жауапкершілікпен қарау сияқты қасиеттерді бойына сіңіреді. Бұл қасиеттер қоғамдағы әлеуметтік үйлесімділіктің, өзара сыйластықтың қалыптасуына негіз болады.

Сонымен қатар ұлттық құндылықтар тәрбиесі білім алушылардың эстетикалық талғамын, мәдениетке деген қызығушылығын арттырады. Ұлттық өнер, музыка, қолөнер, салт-дәстүрлер арқылы тәрбиелеу тұлғаның шығармашылық қабілеттерін дамытып, мәдени мұраға деген құрметін қалыптастырады. Бұл тәрбие тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Қорыта айтқанда, ұлттық құндылықтар тәрбиенің іргетасы болып табылады. Олар тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын, ұлттық өзіндік санасын, азаматтық ұстанымын қалыптастырудың негізгі тірегі саналады. Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие жүйесі білім беру ұйымдарының тәрбиелік қызметін мазмұндық тұрғыда байытып, оның нәтижелілігін арттырады. Сондықтан заманауи білім беру жүйесінде ұлттық құндылықтарды тәрбиенің өзегі ретінде қарастыру – стратегиялық маңызды міндет болып табылады.

1.3. Жалпыадамзаттық құндылықтар және тұлға дамуы

Қазіргі қоғамның әлеуметтік-мәдени дамуы жағдайында тұлғаның қалыптасуына әсер ететін факторлар айтарлықтай күрделеніп отыр. Жаһандану үдерістері, мәдениеттер арасындағы өзара ықпалдастық, ақпараттық кеңістіктің кеңеюі жеке тұлғаның дүниетанымы мен құндылықтық бағдарларына жаңа талаптар қояды. Осындай жағдайда жалпыадамзаттық құндылықтар тұлға дамуының әмбебап іргетасы ретінде ерекше маңызға ие. Олар адамды қоғаммен, адамзатты ортақ тағдырмен байланыстыратын рухани-адамгершілік негіз болып табылады.

Жалпыадамзаттық құндылықтар – бүкіл адамзатқа ортақ, уақыт пен кеңістікке тәуелсіз, әртүрлі мәдениеттер мен халықтардың рухани тәжірибесінде мойындалған моральдық-этикалық қағидалар жиынтығы. Олардың қатарына адам өмірінің қадір-қасиеті, еркіндік, әділдік, ар-ождан, жауапкершілік, ынтымақтастық, төзімділік, бейбітшілікке ұмтылу, мейірімділік, адалдық сияқты құндылықтар жатады. Бұл құндылықтар тұлғаның мінез-құлқын реттеп қана қоймай, оның әлеуметтік әрекеттеріне, өмірлік ұстанымдарына бағыт-бағдар береді.

Педагогика ғылымында жалпыадамзаттық құндылықтар тұлғаның рухани дамуының өзегі ретінде қарастырылады. Олар адамды биологиялық жаратылыс деңгейінен әлеуметтік және рухани тұлға деңгейіне көтеретін маңызды фактор болып табылады. Тұлға дамуы тек білім мен дағдының жинақталуымен шектелмей, оның моральдық таңдаулар жасау қабілетімен, әлеуметтік жауапкершілігімен, өзгелерге деген қатынасымен өлшенеді. Осы тұрғыда жалпыадамзаттық құндылықтар тұлғаның ішкі әлемін қалыптастыратын негізгі тірек қызметін атқарады.

Жалпыадамзаттық құндылықтардың тұлға дамуына ықпалы ең алдымен оның адамгершілік сапаларының қалыптасуынан көрінеді. Адамгершілік – тұлғаның басқа адамдарға, қоғамға, өзіне деген қарым-қатынасын айқындайтын ішкі өлшем. Мейірімділік, әділдік, адалдық, жауапкершілік сияқты қасиеттер жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде қалыптасады. Бұл қасиеттер тұлғаның мінез-құлқын тұрақтандырып, әлеуметтік ортада үйлесімді әрекет етуіне мүмкіндік береді.

Жалпыадамзаттық құндылықтар тұлғаның әлеуметтік дамуына да тікелей әсер етеді. Қоғамда өмір сүру – белгілі бір ережелер мен нормаларды қабылдауды, өзгелермен ынтымақтастықта әрекет етуді талап етеді. Ынтымақтастық, төзімділік, өзара сыйластық сияқты құндылықтар тұлғаның әлеуметтік бейімделуін жеңілдетеді. Мұндай құндылықтар қалыптасқан жағдайда адам өз мүддесін ғана емес, қоғамның, ұжымның мүддесін де ескере алады.

Қазіргі көпмәдениетті қоғам жағдайында жалпыадамзаттық құндылықтардың рөлі одан әрі арта түсуде. Әртүрлі мәдениеттер мен дүниетанымдардың тоғысуы тұлғадан толеранттылықты, өзгелердің ерекшелігін құрметтей білуді талап етеді. Төзімділік, мәдениетаралық диалогқа ашықтық, бейбітшілікке ұмтылу – жалпыадамзаттық құндылықтардың маңызды көріністері. Бұл құндылықтар тұлғаның мәдени кеңістікте еркін бағдарлануына және жаһандық азамат ретінде қалыптасуына ықпал етеді.

Жалпыадамзаттық құндылықтар тұлғаның азаматтық позициясын қалыптастыруда да маңызды рөл атқарады. Азаматтық жауапкершілік, заңға құрмет, әлеуметтік әділдікке ұмтылу тұлғаның қоғам өміріне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Мұндай тұлға өз құқықтары мен міндеттерін түсініп, қоғамдық процестерге саналы түрде араласады. Бұл қасиеттер демократиялық қоғамның тұрақты дамуының негізі болып табылады.

Білім беру жүйесінде жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру тәрбие жұмысының маңызды бағыты ретінде қарастырылады. Заманауи мектеп тек білім беретін мекеме ғана емес, тұлғаның құндылықтық бағдарларын қалыптастыратын әлеуметтік институт болып табылады. Оқу пәндерінің мазмұны, сыныптан тыс іс-шаралар, тәрбие жұмысының формалары жалпыадамзаттық құндылықтарды сіңіруге бағытталуы тиіс. Бұл үдеріс жүйелі және мақсатты түрде ұйымдастырылған жағдайда ғана нәтижелі болады.

Жалпыадамзаттық құндылықтарды тәрбиелеуде тұлғалық-бағдарлы тәсілдің маңызы зор. Әр білім алушының жеке ерекшеліктерін, өмірлік тәжірибесін, қажеттіліктерін ескеру арқылы ғана құндылықтар оның ішкі сеніміне айналады. Тәрбие үдерісінде диалог, пікір алмасу, рефлексия, жағдайлық тапсырмалар, әлеуметтік жобалар сияқты әдістерді қолдану білім алушылардың құндылықтық таңдау жасау қабілетін дамытады.

Педагогтің рөлі жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыруда ерекше. Педагог өз кәсіби қызметінде әділдік, құрмет, жауапкершілік қағидаларын ұстанып, білім алушылар үшін үлгі болуы тиіс. Педагог пен білім алушы арасындағы сенімді қарым-қатынас құндылықтық тәрбиенің тиімділігін арттырады. Сонымен қатар педагогтің кәсіби этикасы, мәдениеті, қарым-қатынас стилі білім алушылардың құндылықтық бағдарларына тікелей әсер етеді.

Жалпыадамзаттық құндылықтар тұлғаның өзін-өзі тануына және өзін-өзі дамытуына ықпал етеді. Ар-ождан, ішкі жауапкершілік, өзін-өзі бағалау сияқты қасиеттер адамның өз әрекеттеріне сыни көзқараспен қарауына мүмкіндік береді. Бұл қасиеттер тұлғаның рухани жетілуіне, өмірлік мақсаттарын айқындауына жағдай жасайды. Өзін-өзі дамытатын тұлға қоғамдағы өзгерістерге бейімделіп қана қоймай, оларды саналы түрде қабылдай алады.

Ақпараттық қоғам жағдайында жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастырудың өзектілігі ерекше. Әлеуметтік желілер, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таралатын түрлі ақпараттар тұлғаның дүниетанымына әсер етеді. Кей жағдайда жалған құндылықтар, тұтынушылық идеология, агрессивті мінез-құлық үлгілері насихатталуы мүмкін. Осындай жағдайда білім беру ұйымдары тұлғаның сыни ойлауын, моральдық тұрақтылығын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Жалпыадамзаттық құндылықтар осы үдерісте тұлғаның рухани бағдаршамы қызметін атқарады.

Жалпыадамзаттық құндылықтар ұлттық құндылықтармен тығыз байланыста дамиды. Ұлттық мәдениет пен дәстүрлер арқылы жалпыадамзаттық құндылықтар нақты мазмұнға ие болады, тұлғаның күнделікті өмірінде жүзеге асады. Бұл екі бағыттың үйлесімділігі тұлғаның жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді. Ұлттық тамыры берік, жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңірген тұлға жаһандық кеңістікте өз орнын таба алады.

Қорыта айтқанда, жалпыадамзаттық құндылықтар тұлға дамуының рухани, әлеуметтік және азаматтық негізін құрайды. Олар тұлғаның мінез-құлқын, өмірлік ұстанымдарын, қоғаммен қарым-қатынасын айқындайды. Білім беру жүйесінде жалпыадамзаттық құндылықтарды жүйелі түрде қалыптастыру – тұлғаның үйлесімді дамуына, қоғамның тұрақты дамуына бағытталған стратегиялық маңызды міндет болып табылады. Сондықтан жалпыадамзаттық құндылықтар тәрбиенің мазмұны мен басқару жүйесінде жетекші орын алуы тиіс.

1.4. Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз ету ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың өзара сабақтастығынсыз мүмкін емес. Жаһандану, мәдениеттер арасындағы ықпалдастық, ақпараттық кеңістіктің ашықтығы жағдайында жас ұрпақтың дүниетанымына әртүрлі құндылықтық бағдарлар әсер етеді. Осындай күрделі жағдайда білім беру ұйымдарының басты міндеті – ұлттық болмысты сақтай отырып, жалпыадамзаттық құндылықтарды саналы түрде қабылдай алатын тұлға қалыптастыру. Сондықтан ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы тәрбиенің мазмұндық өзегіне айналуы тиіс.

Ұлттық құндылықтар – белгілі бір халықтың тарихи тәжірибесі, мәдениеті, тілі, дәстүрі мен дүниетанымынан туындайтын рухани-адамгершілік бағдарлар. Олар тұлғаның ұлттық өзіндік санасын, туған жерге, елге деген сүйіспеншілігін, мәдени бірегейлігін қалыптастырады. Ал жалпыадамзаттық құндылықтар – адамзат өркениетінің ортақ жетістігі болып саналатын, барлық халықтар мен мәдениеттерге тән моральдық-этикалық қағидалар. Бұл құндылықтар адамды адам ретінде құрметтеу, әділдік, жауапкершілік, ынтымақтастық, бейбітшілікке ұмтылу сияқты әмбебап ұстанымдарды қамтиды.

Педагогика ғылымында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар бір-біріне қарсы қойылмайды, керісінше, олар өзара толықтырып, тұлғаның үйлесімді дамуына ықпал етеді. Ұлттық құндылықтар тұлғаның рухани негізін, ішкі тұрақтылығын қамтамасыз етсе, жалпыадамзаттық құндылықтар оның әлеуметтік кеңістікте, көпмәдениетті ортада еркін әрекет етуіне мүмкіндік береді. Осы екі бағыттың үйлесімділігі тұлғаның жан-жақты дамуының басты шарты болып табылады.

Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы ең алдымен тұлғаның дүниетанымында көрініс табады. Ұлттық мәдениет арқылы тұлға әлемді танудың өзіндік үлгісін меңгереді, ал жалпыадамзаттық құндылықтар бұл дүниетанымды кеңейтіп, оны жаһандық деңгейге шығарады. Мысалы, ұлттық дәстүрлердегі үлкенге құрмет, қонақжайлық, мейірімділік сияқты құндылықтар жалпыадамзаттық гуманизм қағидаларымен үндеседі. Бұл үндестік тұлғаның құндылықтық жүйесінің тұтастығын қамтамасыз етеді.

Білім беру жүйесінде ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығын қамтамасыз ету тәрбие мазмұнын дұрыс ұйымдастыруды талап етеді. Оқу пәндерінің мазмұнында ұлттық тарих, мәдениет, тіл арқылы берілетін құндылықтар жалпыадамзаттық идеялармен байланыстырылуы тиіс. Бұл тәсіл білім алушылардың ұлттық құндылықтарды оқшау құбылыс ретінде емес, әлемдік мәдениеттің бір бөлігі ретінде қабылдауына мүмкіндік береді.

Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы тәрбие формалары мен әдістерінде де көрініс табуы тиіс. Ұлттық мерекелер, дәстүрлі іс-шаралар, мәдени жобалар арқылы ұлттық құндылықтар дәріптелсе, әлеуметтік жобалар, еріктілік қызмет, пікірталастар, мәдениетаралық кездесулер арқылы жалпыадамзаттық құндылықтар қалыптастырылады. Бұл іс-шаралардың өзара байланысы тәрбиенің тұтастығын қамтамасыз етеді.

Ұлттық тәрбие мен жалпыадамзаттық тәрбие арасындағы сабақтастықтың маңызды қыры – тұлғаның азаматтық қалыптасуы. Ұлттық құндылықтар тұлғаның өз еліне, қоғамына деген жауапкершілігін арттырса, жалпыадамзаттық құндылықтар оны жаһандық азамат ретінде қалыптастырады. Мұндай тұлға ұлттық мүддені құрметтей отырып, әлемдік қауымдастықтың дамуына үлес қосуға дайын болады. Бұл қазіргі заманғы қоғам талап ететін маңызды қасиет.

Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығын қамтамасыз етуде педагогтің рөлі ерекше. Педагог өз кәсіби қызметінде ұлттық мәдениетті құрметтей отырып, білім алушыларды ашықтыққа, толеранттылыққа, өзге мәдениеттерді түсінуге бағыттауы тиіс. Педагогтің дүниетанымы, кәсіби ұстанымы, қарым-қатынас мәдениеті білім алушылардың құндылықтық бағдарларына тікелей әсер етеді. Сондықтан педагогтің өзі ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың үйлесімін бойына сіңірген тұлға болуы маңызды.

Отбасы мен білім беру ұйымының ынтымақтастығы ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Отбасында берілген ұлттық тәрбие мектепте жалпыадамзаттық құндылықтармен толықтырылып, жүйелі түрде дамытылады. Бұл тәрбие үдерісінің бірізділігін қамтамасыз етеді және тұлғаның құндылықтық бағдарларының тұрақты қалыптасуына жағдай жасайды.

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы жаңа мазмұнға ие болуда. Цифрлық ортада тұлға түрлі мәдениеттермен, көзқарастармен бетпе-бет келеді. Осындай жағдайда ұлттық құндылықтар тұлғаның рухани тірегі ретінде қызмет атқарса, жалпыадамзаттық құндылықтар оның ақпараттық кеңістікте дұрыс бағдарлануына көмектеседі. Бұл екі бағыттың үйлесімі тұлғаның ақпараттық мәдениетін қалыптастыруда да маңызды.

Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы тұлғаның мінез-құлқында, әлеуметтік әрекеттерінде нақты көрініс табады. Мұндай тұлға ұлттық дәстүрлерді құрметтей отырып, өзгелерге сыйластықпен қарайды, әлеуметтік әділдікке ұмтылады, қоғамда бейбітшілік пен келісімді нығайтуға үлес қосады. Бұл қасиеттер қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылық пен мәдени әртүрліліктің үйлесімді дамуына негіз болады.

Сонымен қатар ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы тұлғаның шығармашылық және мәдени дамуына ықпал етеді. Ұлттық өнер мен мәдениет арқылы тұлға өз тамырын таныса, жалпыадамзаттық мәдени құндылықтар арқылы әлемдік мәдени кеңістікке енеді. Бұл тұлғаның эстетикалық талғамын, мәдени сауаттылығын арттырады.

Қорыта айтқанда, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың сабақтастығы – заманауи тәрбиенің стратегиялық маңызды қағидаларының бірі. Бұл сабақтастық тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын, ұлттық өзіндік санасын, азаматтық және әлеуметтік жауапкершілігін қамтамасыз етеді. Білім беру жүйесінде ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды үйлесімді түрде енгізу тәрбиенің мазмұнын байытып, оның тиімділігін арттырады. Сондықтан бұл бағытты жүйелі түрде жүзеге асыру – болашақ ұрпақтың сапалы дамуына бағытталған маңызды міндет болып табылады.

II БӨЛІМ. ҚҰНДЫЛЫҚҚА НЕГІЗДЕЛГЕН ТӘРБИЕ ЖҮЙЕСІН БАСҚАРУДЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ

2.1. Білім беру ұйымында тәрбие жүйесін басқарудың мақсаттары мен міндеттері

Қазіргі білім беру ұйымдарында тәрбие жүйесін басқару – күрделі, көпқырлы және стратегиялық маңызы бар үдеріс. Білім беру мазмұнының жаңаруы, қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер, құндылықтар жүйесінің трансформациясы тәрбие жұмысын басқаруға қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертуде. Осы жағдайда құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару білім беру ұйымының даму стратегиясының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару – білім алушылардың тұлғалық дамуын ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар жүйесі арқылы қамтамасыз етуге бағытталған мақсатты, жоспарлы, жүйелі басқарушылық қызмет. Бұл үдерісте басқару тек ұйымдастырушы функциямен шектелмей, тәрбиенің мазмұнын, бағытын, әдістерін және күтілетін нәтижелерін айқындайтын стратегиялық құрал ретінде жүзеге асырылады.

Білім беру ұйымында тәрбие жүйесін басқарудың басты ерекшелігі – оның адамға, тұлғаға бағытталуы. Егер оқу үдерісінде нәтиже білім, білік, дағдымен өлшенсе, тәрбие жүйесінде нәтиже тұлғаның құндылықтық бағдарларының қалыптасуымен, мінез-құлқымен, әлеуметтік жауапкершілігімен, азаматтық ұстанымымен айқындалады. Сондықтан тәрбие жүйесін басқаруда мақсаттар мен міндеттер нақты, өлшенетін, жүйелі және құндылықтық мазмұнға ие болуы тиіс.

Тәрбие жүйесін басқарудың мақсаттары

Білім беру ұйымында құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың негізгі мақсаты – білім алушылардың рухани-адамгершілік, ұлттық және азаматтық қасиеттерін дамытуды қамтамасыз ететін тұтас, тиімді және нәтижеге бағытталған тәрбие жүйесін қалыптастыру және оны тұрақты түрде жетілдіру.

Бұл мақсат бірнеше стратегиялық бағыттарды қамтиды:

• ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды білім беру ұйымының тәрбиелік ортасына жүйелі енгізу;

• тәрбиелік жұмыстың мазмұнын, формалары мен әдістерін басқару арқылы тұлғаның үйлесімді дамуына жағдай жасау;

• педагогтер мен тәрбиеге жауапты мамандардың кәсіби құзыреттілігін арттыру;

• тәрбие жүйесінің тиімділігін тұрақты мониторингтеу және бағалау.

Құндылыққа негізделген басқару жағдайында мақсат тек жоспарланған іс-шараларды орындаумен шектелмейді, ол тәрбиенің сапалық нәтижесіне – тұлғаның ішкі құндылықтық өзгерісіне бағытталады.

1-кесте. Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың негізгі мақсаттары

Тәрбие жүйесін басқарудың міндеттері

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару нақты міндеттерді жүйелі түрде жүзеге асыру арқылы іске асады. Бұл міндеттер білім беру ұйымының ерекшеліктеріне, білім алушылардың жас және психологиялық даму деңгейіне, әлеуметтік ортаға сәйкес айқындалады.

Тәрбие жүйесін басқарудың негізгі міндеттері мыналар болып табылады:

1. Білім беру ұйымында құндылыққа негізделген тәрбие тұжырымдамасын әзірлеу және енгізу;

2. Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды тәрбие жұмысының мазмұнына жүйелі кіріктіру;

3. Тәрбие жүйесінің құрылымын (мақсат, мазмұн, форма, әдіс, нәтиже) нақты айқындау;

4. Тәрбие жұмысын жоспарлау мен ұйымдастырудың тиімді басқарушылық тетіктерін қалыптастыру;

5. Педагогтердің тәрбие саласындағы кәсіби және құндылықтық құзыреттілігін арттыру;

6. Білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруға бағытталған әдістерді енгізу;

7. Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау үшін мониторинг пен диагностиканы ұйымдастыру;

8. Мектеп, отбасы және қоғам арасындағы тәрбиелік өзара іс-қимылды үйлестіру.

Бұл міндеттер өзара тығыз байланыста жүзеге асырылып, тәрбие жүйесінің тұтастығын қамтамасыз етеді.

2-кесте. Тәрбие жүйесін басқарудың міндеттері мен күтілетін нәтижелер

Тәрбие жүйесін басқарудың құрылымдық мазмұны

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару белгілі бір құрылымға сүйенеді. Бұл құрылым басқарудың барлық деңгейінде (директор, орынбасар, сынып жетекшісі, педагог) өзара үйлесімді әрекетті талап етеді. Басқару құрылымы мақсат қоюдан бастап нәтижені талдауға дейінгі барлық кезеңдерді қамтиды.

3-кесте. Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың құрылымы

Тәрбие жүйесін басқарудағы құндылықтық бағыт

Құндылыққа негізделген басқаруда тәрбие жүйесінің барлық элементтері бір мақсатқа – тұлғаның ішкі құндылықтық дамуына бағытталады. Бұл басқару стилінде адамға деген құрмет, сенім, ынтымақтастық қағидалары басым болады. Басқарушылық шешімдер тәрбиелік ықпалдың сапасын арттыруға бағытталып, формализмге жол берілмейді.

Қорытындылай келе, білім беру ұйымында құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың мақсаттары мен міндеттері тәрбиенің мазмұнын жаңғыртуға, оның нәтижелілігін арттыруға және тұлғаның үйлесімді дамуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл басқару жүйесі стратегиялық көзқарасты, ғылыми негізделген шешімдерді және барлық қатысушылардың бірлескен әрекетін талап етеді.

2.2. Құндылыққа негізделген басқарудың принциптері мен модельдері

Құндылыққа негізделген басқару – білім беру ұйымын басқаруда тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды басымдық ретінде қарастыратын заманауи басқару тәсілі. Бұл басқару үлгісі тек әкімшілік-басқарушылық функцияларды орындаумен шектелмей, білім беру ұйымының бүкіл қызметін құндылықтық бағдарлар арқылы жүйелеуді көздейді. Құндылыққа негізделген басқару жағдайында басқару шешімдері педагогикалық, әлеуметтік және моральдық салдарлар тұрғысынан қарастырылады.

Қазіргі білім беру ұйымдары күрделі әлеуметтік жүйе ретінде дамып отыр. Мұндай жүйеде басқару тиімді болуы үшін ол адамға, оның қажеттіліктері мен әлеуетіне бағытталуы тиіс. Осы тұрғыда құндылыққа негізделген басқару басқарудың гуманистік, тұлғалық-бағдарлы және аксиологиялық тәсілдеріне сүйенеді. Бұл тәсілдер басқарудың принциптері мен модельдерін айқындауда негізгі әдіснамалық тірек болып табылады.

Құндылыққа негізделген басқарудың негізгі принциптері

Құндылыққа негізделген басқару белгілі бір принциптер жүйесіне сүйеніп жүзеге асырылады. Бұл принциптер басқару үдерісінің мазмұнын, стилін және нәтижесін айқындайды.

Бірінші принцип – гуманистік бағыттылық. Бұл принципке сәйкес білім беру ұйымындағы барлық басқарушылық шешімдер тұлғаның қадір-қасиетін құрметтеуге, оның құқықтары мен еркіндігін сақтауға негізделеді. Басқаруда жазалау емес, қолдау көрсету, сенім білдіру, ынталандыру басым болады.

Екінші принцип – құндылықтардың басымдылығы. Басқару үдерісінде экономикалық немесе формальды көрсеткіштерден гөрі тәрбиелік, рухани-адамгершілік нәтижелерге басымдық беріледі. Бұл принцип тәрбие жұмысын басқаруда сапалық көрсеткіштердің маңызын арттырады.

Үшінші принцип – жүйелілік және тұтастық. Құндылыққа негізделген басқару тәрбие үдерісінің барлық құрамдас бөліктерін (мақсат, мазмұн, форма, әдіс, нәтиже) біртұтас жүйе ретінде қарастырады. Жекелеген іс-шаралар емес, ұзақ мерзімді, жүйелі жұмыс ұйымдастырылады.

Төртінші принцип – серіктестік және ынтымақтастық. Басқару үдерісіне педагогтер, білім алушылар, ата-аналар, әлеуметтік серіктестер белсенді түрде қатысады. Бұл принцип басқаруда демократиялық қарым-қатынасты қалыптастырады.

Бесінші принцип – жауапкершілік пен ашықтық. Басқару шешімдері ашық талқыланып, олардың нәтижесі үшін жауапкершілік нақты айқындалады. Бұл сенім мен әділдік қағидаларын нығайтады.

Алтыншы принцип – рефлексия және үздіксіз даму. Құндылыққа негізделген басқару өзін-өзі талдауға, тәжірибені бағалауға және үнемі жетілдіруге бағытталады. Басқару жүйесі қоғамдағы өзгерістерге икемді бейімделуі тиіс.

1-кесте. Құндылыққа негізделген басқарудың негізгі принциптері

Құндылыққа негізделген басқару модельдері

Құндылыққа негізделген басқару тәжірибеде әртүрлі модельдер арқылы жүзеге асырылады. Бұл модельдер білім беру ұйымының типіне, басқару деңгейіне және стратегиялық мақсаттарына байланысты қолданылады.

Аксиологиялық модель – басқарудың негізіне құндылықтар жүйесін қоятын модель. Бұл модельде ұйымның миссиясы, даму стратегиясы, тәрбие мақсаттары нақты құндылықтармен айқындалады. Барлық басқарушылық шешімдер осы құндылықтарға сәйкестігі тұрғысынан қабылданады.

Гуманистік-басқарушылық модель тұлғаны басқарудың басты объектісі әрі субъектісі ретінде қарастырады. Бұл модельде педагог пен білім алушының дамуына жағдай жасау, олардың әлеуетін ашу басымдыққа ие.

Жүйелік модель тәрбие жүйесін өзара байланысты элементтердің тұтастығы ретінде қарастырады. Мұнда басқару жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау, талдау кезеңдері арқылы жүзеге асырылады, бірақ барлық кезеңдер құндылықтық мазмұнмен толтырылады.

Серіктестікке негізделген модель білім беру ұйымының ішкі және сыртқы субъектілерінің өзара әрекеттестігін күшейтуге бағытталған. Бұл модельде ата-аналар, қоғам, әлеуметтік серіктестер тәрбие жүйесін басқарудың белсенді қатысушыларына айналады.

2-кесте. Құндылыққа негізделген басқару модельдерінің сипаттамасы

Құндылыққа негізделген басқару модельдерін іске асыру ерекшеліктері

Құндылыққа негізделген басқару модельдерін тиімді іске асыру үшін білім беру ұйымында қолайлы басқарушылық орта қалыптастырылуы тиіс. Бұл ортада педагогтердің кәсіби пікіріне құрмет көрсетіліп, бастамаларға қолдау білдіріледі. Сонымен қатар басқару модельдерін таңдау ұйымның даму деңгейіне, кадрлық әлеуетіне, әлеуметтік ортасына сәйкес жүзеге асырылуы қажет.

Басқару модельдерін іске асыруда мониторинг пен бағалау жүйесі маңызды рөл атқарады. Құндылықтық нәтижелерді бағалау сандық көрсеткіштермен ғана емес, сапалық талдаумен жүзеге асырылуы тиіс. Бұл тәрбиелік өзгерістердің тереңдігін анықтауға мүмкіндік береді.

3-кесте. Құндылыққа негізделген басқару модельдерін таңдау критерийлері

Критерий	Сипаттамасы
Ұйым миссиясы	Құндылықтарға сәйкестік
Кадрлық әлеует	Педагогтердің даярлық деңгейі
Әлеуметтік орта	Ата-ана, қоғаммен байланыс
Басқару мәдениеті	Демократиялық қарым-қатынас

Қорытындылай келе, құндылыққа негізделген басқарудың принциптері мен модельдері білім беру ұйымында тәрбие жүйесін тиімді ұйымдастырудың әдіснамалық негізін құрайды. Бұл басқару тәсілі тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз етіп, білім беру ұйымының тәрбиелік әлеуетін арттырады. Сондықтан құндылыққа негізделген басқару қазіргі білім беру жүйесінің стратегиялық маңызды бағыты болып табылады.

2.3. Тәрбие жұмысын жоспарлау және ұйымдастырудың басқарушылық тетіктері

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тиімділігі ең алдымен тәрбие жұмысын сауатты жоспарлау мен оны жүйелі ұйымдастыруға байланысты. Жоспарлау мен ұйымдастыру басқарудың негізгі функциялары ретінде тәрбиелік үдерістің мақсатқа бағытталуын, мазмұндық бірізділігін және нәтижелілігін қамтамасыз етеді. Білім беру ұйымында тәрбие жұмысын басқаруда бұл үдерістер формальды сипатта емес, нақты құндылықтық бағдарларға негізделген жағдайда ғана тиімді болмақ.

Тәрбие жұмысын жоспарлау – білім беру ұйымының тәрбиелік қызметін алдын ала болжау, мақсаттар мен міндеттерді нақтылау, іс-шаралардың мазмұнын, мерзімін, жауапты тұлғаларын айқындау үдерісі. Ал ұйымдастыру – жоспарланған іс-шараларды іске асыру үшін қажетті жағдайларды жасау, ресурстарды үйлестіру, қатысушылардың өзара әрекетін қамтамасыз ету. Құндылыққа негізделген басқару жағдайында бұл екі үдеріс өзара тығыз байланыста жүзеге асырылады және тұлғаның рухани-адамгершілік дамуына бағытталады.

Қазіргі білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын жоспарлау стратегиялық, тактикалық және оперативтік деңгейлерде жүзеге асырылады. Стратегиялық жоспарлау ұзақ мерзімді мақсаттарды айқындауға бағытталса, тактикалық жоспарлау жылдық және орта мерзімді міндеттерді нақтылайды, ал оперативтік жоспарлау нақты іс-шараларды ұйымдастыруды көздейді. Осы деңгейлердің барлығы құндылыққа негізделген тұжырымдамамен сабақтас болуы тиіс.

Тәрбие жұмысын жоспарлауда басқарушы тұлғалар (директор, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, әдіскерлер) ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды басшылыққа алады. Бұл құндылықтар жоспардың мазмұнында, тәрбие бағыттарында, іс-шаралардың тақырыптары мен формаларында көрініс табуы қажет. Мұндай тәсіл тәрбиелік жұмыстың жүйелілігін және мазмұндық тұтастығын қамтамасыз етеді.

1-кесте. Тәрбие жұмысын жоспарлау деңгейлері

Тәрбие жұмысын жоспарлаудағы маңызды басқарушылық тетік – мақсат пен міндеттердің нақты қойылуы. Мақсаттар тәрбиелік ықпалдың нәтижесін сипаттауы тиіс, ал міндеттер сол нәтижеге жетудің жолдарын айқындайды. Құндылыққа негізделген басқаруда мақсаттар тұлғаның ішкі өзгерістеріне – құндылықтық бағдарлардың қалыптасуына, мінез-құлықтың оң өзгеруіне бағытталады.

Жоспарлау үдерісінде тағы бір маңызды тетік – тәрбие бағыттарын жүйелеу. Білім беру ұйымында тәрбие жұмысы рухани-адамгершілік, ұлттық, азаматтық-патриоттық, құқықтық, экологиялық, эстетикалық, еңбек тәрбиесі сияқты бағыттарда ұйымдастырылады. Бұл бағыттардың барлығы бір-бірімен байланыста қарастырылып, құндылықтық мазмұнмен толтырылуы тиіс.

2-кесте. Тәрбие бағыттары және құндылықтық мазмұны

Тәрбие жұмысын ұйымдастырудың басқарушылық тетіктері жоспарланған іс-шараларды тиімді іске асыруға бағытталады. Ұйымдастыру үдерісінде кадрлық, ақпараттық, материалдық және уақыттық ресурстар үйлестіріледі. Басқарудың бұл кезеңінде педагогтердің рөлі, жауапкершілігі және өзара әрекеті нақты айқындалады.

Ұйымдастырудағы маңызды тетік – жауапкершілікті бөлу және үйлестіру. Әрбір тәрбие іс-шарасына жауапты тұлғалар белгіленіп, олардың міндеттері нақтыланады. Бұл тәрбие жұмысының формализмге ұрынбай, нақты нәтиже беруіне ықпал етеді. Сонымен қатар педагогтер арасындағы өзара қолдау мен серіктестік қарым-қатынас басқарудың тиімділігін арттырады.

3-кесте. Тәрбие жұмысын ұйымдастырудың басқарушылық тетіктері

Тәрбие жұмысын ұйымдастыруда ынталандыру және қолдау тетігі де ерекше мәнге ие. Педагогтердің шығармашылық бастамаларын қолдау, табысты тәжірибені тарату, моральдық және кәсіби ынталандыру тәрбие жұмысының сапасын арттырады. Құндылыққа негізделген басқаруда ынталандыру тек материалдық сипатта емес, тұлғаның еңбегін мойындау, кәсіби қадір-қасиетін арттыру арқылы жүзеге асырылады.

Сонымен қатар тәрбие жұмысын ұйымдастыруда бақылау және кері байланыс маңызды басқарушылық тетік болып табылады. Бақылау тек тексеру мақсатында емес, үдерісті жетілдіру, кемшіліктерді анықтау және түзету үшін жүргізіледі. Кері байланыс педагогтерге өз жұмысының нәтижесін бағалауға, тәжірибесін жетілдіруге мүмкіндік береді.

4-кесте. Тәрбие жұмысын басқаруда бақылау және кері байланыс

Құндылыққа негізделген басқаруда тәрбие жұмысын жоспарлау мен ұйымдастыру бір реттік әрекет емес, үздіксіз дамып отыратын үдеріс ретінде қарастырылады. Жоспарлау нәтижелері талданып, алынған деректер келесі кезеңдегі жоспарлауға негіз болады. Бұл басқарудың циклдік сипатын қамтамасыз етеді.

Қорыта айтқанда, тәрбие жұмысын жоспарлау және ұйымдастырудың басқарушылық тетіктері құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тиімді жұмыс істеуінің басты шарты болып табылады. Жүйелі жоспарлау, нақты ұйымдастыру, ресурстарды үйлестіру, ынталандыру мен бақылаудың үйлесімділігі білім беру ұйымында тәрбиелік ортаның қалыптасуына және тұлғаның үйлесімді дамуына мүмкіндік береді. Сондықтан бұл тетіктерді ғылыми негізде және құндылықтық тұрғыда қолдану – заманауи білім беру ұйымының стратегиялық міндеті болып табылады.

2.4. Басқаруда педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың табысты болуы педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларының қалыптасу деңгейіне тікелей байланысты. Себебі құндылықтар – тұлғаның мінез-құлқын, кәсіби және әлеуметтік әрекеттерін реттейтін ішкі бағдаршам. Білім беру ұйымында басқару үдерісі тек ұйымдастырушылық функцияларды орындаумен шектелмей, педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық дамуына мақсатты түрде ықпал етуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, құндылықтық бағдарларды қалыптастыру басқарудың стратегиялық маңызды бағыты болып табылады.

Құндылықтық бағдар – тұлғаның өмірлік ұстанымдарын, мінез-құлқын, таңдауларын айқындайтын тұрақты құндылықтар жүйесі. Педагогтер үшін бұл кәсіби этика, жауапкершілік, әділдік, балаға құрмет, ынтымақтастық сияқты құндылықтармен сипатталса, білім алушылар үшін адамгершілік, отансүйгіштік, адалдық, еңбекқорлық, әлеуметтік жауапкершілік сияқты қасиеттермен көрініс табады. Басқару жүйесі осы құндылықтардың қалыптасуына жағдай жасауы қажет.

Басқаруда педагогтердің құндылықтық бағдарларын қалыптастыру ерекше маңызға ие, себебі педагог – тәрбие үдерісінің негізгі субъектісі әрі үлгі көрсетуші тұлға. Педагогтің жеке құндылықтары оның кәсіби қызметінде, қарым-қатынас стилінде, тәрбиелік ықпалында көрініс табады. Егер педагогтің құндылықтық ұстанымдары айқын әрі тұрақты болса, ол білім алушылардың да құндылықтық дамуына оң әсер етеді. Сондықтан басқару деңгейінде педагогтердің құндылықтық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жүйелі жұмыс ұйымдастырылуы тиіс.

Педагогтердің құндылықтық бағдарларын қалыптастыру басқарушылық тұрғыдан бірнеше бағытта жүзеге асырылады. Біріншіден, білім беру ұйымының миссиясы мен даму стратегиясында құндылықтар жүйесі нақты айқындалады. Екіншіден, педагогтерге арналған әдістемелік жұмыстарда, кәсіби даму бағдарламаларында құндылыққа негізделген тәсіл басымдыққа ие болады. Үшіншіден, басқару стилінің өзі гуманистік, серіктестікке негізделген сипатта болуы педагогтердің құндылықтық бағдарларын нығайтады.

1-кесте. Педагогтердің құндылықтық бағдарларын қалыптастыру бағыттары

Білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру да басқарудың маңызды нысаны болып табылады. Бұл үдеріс оқу-тәрбие жұмысының мазмұны, формалары мен әдістері арқылы жүйелі түрде жүзеге асырылады. Басқару деңгейінде білім алушылардың құндылықтық дамуы үшін қолайлы тәрбиелік орта қалыптастыру, олардың белсенділігін қолдау, өзін-өзі басқару элементтерін дамыту көзделеді.

Білім алушылардың құндылықтық бағдарлары көбіне тәжірибе арқылы қалыптасады. Сондықтан басқару үдерісінде тәрбие жұмысының практикалық бағыттылығына, әлеуметтік жобаларға, еріктілік қызметке, ұжымдық іс-әрекетке ерекше мән берілуі тиіс. Бұл әрекеттер барысында білім алушылар жауапкершілік, ынтымақтастық, көшбасшылық сияқты құндылықтарды меңгереді.

2-кесте. Білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру әдістері

Басқаруда педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастырудың маңызды тетігі – ынталандыру және қолдау жүйесі. Педагогтердің кәсіби жетістіктерін, тәрбиелік бастамаларын мойындау, ал білім алушылардың қоғамдық белсенділігін мадақтау олардың ішкі мотивациясын арттырады. Құндылыққа негізделген басқаруда ынталандыру материалдық сыйақымен шектелмей, моральдық қолдау, қоғамдық мойындау арқылы жүзеге асырылады.

Сонымен қатар кері байланыс пен рефлексия құндылықтық дамуды басқарудың маңызды құралы болып табылады. Педагогтер мен білім алушылар өз әрекеттерін талдап, құндылықтық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік алады. Бұл үдеріс тұлғаның өзін-өзі дамытуына және саналы таңдау жасауына жағдай жасайды.

3-кесте. Құндылықтық дамуды басқарудағы кері байланыс формалары

Басқару жүйесінде педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру тәрбиелік ортаның сапасына да тәуелді. Қауіпсіз, сенімді, қолайлы орта тұлғаның ашық қарым-қатынас жасауына, өз пікірін еркін білдіруіне мүмкіндік береді. Мұндай ортада құндылықтар сыртқы талап емес, ішкі қажеттілік ретінде қабылданады.

Педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруда өзін-өзі басқару элементтерінің маңызы зор. Білім алушыларды мектептің қоғамдық өміріне тарту, педагогтерге шешім қабылдау үдерісіне қатысу мүмкіндігін беру демократиялық құндылықтардың дамуына ықпал етеді. Бұл басқаруда серіктестік қағидасының жүзеге асуын қамтамасыз етеді.

4-кесте. Өзін-өзі басқару арқылы құндылық қалыптастыру

Қорытындылай келе, басқаруда педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыру – құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің өзегі болып табылады. Бұл үдеріс мақсатты, жүйелі және ғылыми негізде ұйымдастырылған жағдайда ғана нәтижелі болады. Педагогтің құндылықтық мәдениеті мен білім алушының ішкі құндылықтық ұстанымдары өзара сабақтасып, білім беру ұйымында тұтас тәрбиелік кеңістік қалыптастырады. Сондықтан құндылықтық бағдарларды қалыптастыруды басқарудың стратегиялық басымдығы ретінде қарастыру – заманауи білім беру ұйымы үшін аса маңызды міндет.

III БӨЛІМ. ҚҰНДЫЛЫҚҚА НЕГІЗДЕЛГЕН ТӘРБИЕ ЖҮЙЕСІН ІСКЕ АСЫРУДЫҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ФОРМАЛАРЫ

3.1. Тәрбие жұмысында қолданылатын тиімді әдістер мен технологиялар

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің нәтижелілігі оны іске асыруда қолданылатын әдістер мен технологиялардың ғылыми негізділігіне, мақсатқа сәйкестігіне және жүйелі ұйымдастырылуына тікелей байланысты. Қазіргі білім беру ұйымында тәрбие жұмысы дәстүрлі тәсілдермен шектелмей, тұлғаның белсенді позициясын, саналы таңдауын және ішкі құндылықтық дамуын қамтамасыз ететін заманауи әдістер мен технологиялар арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Тәрбие әдісі – тұлғаның сана-сезіміне, мінез-құлқына, құндылықтық бағдарларына мақсатты түрде ықпал ету жолы. Ал тәрбие технологиясы – нақты мақсатқа жетуге бағытталған, өзара байланысқан әдістер мен құралдардың жүйесі. Құндылыққа негізделген тәрбиеде әдістер мен технологиялар тұлғаның ішкі мотивациясын оятуға, оның өзін-өзі тануына және әлеуметтік жауапкершілігін қалыптастыруға бағытталады.

Қазіргі педагогикалық тәжірибеде құндылыққа негізделген тәрбие жұмысына тиімді енгізілетін әдістерді шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады: сананы қалыптастыру әдістері, іс-әрекет арқылы тәрбиелеу әдістері, қарым-қатынас пен ынтымақтастыққа негізделген әдістер, рефлексиялық және өзін-өзі дамытуға бағытталған әдістер. Бұл әдістер өзара бірлікте қолданылғанда ғана тәрбиелік ықпалдың сапасы артады.

1-кесте. Құндылыққа негізделген тәрбие әдістерінің жіктелуі

Сананы қалыптастыру әдістері құндылыққа негізделген тәрбиенің бастапқы әрі маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл әдістер арқылы білім алушыларға ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың мәні, маңызы, өмірдегі көрінісі түсіндіріледі. Әңгіме, сұхбат, пікірталас, талдау әдістері білім алушылардың ойлау қабілетін дамытып, құндылықтарды саналы түрде қабылдауына мүмкіндік береді. Алайда бұл әдістер ақпарат берумен ғана шектелмей, білім алушыны ойландыруға, өз пікірін білдіруге, құндылықтық таңдау жасауға жетелеуі тиіс.

Іс-әрекет арқылы тәрбиелеу әдістері құндылықтарды тәжірибе арқылы меңгеруге бағытталған. Бұл әдістердің артықшылығы – білім алушы құндылықтарды тек теориялық деңгейде емес, нақты әрекет барысында сезінеді және ішкі сеніміне айналдырады. Әлеуметтік жобалар, еріктілік қызмет, еңбек әрекеттері арқылы жауапкершілік, мейірімділік, қоғамға қызмет ету сияқты құндылықтар қалыптасады.

2-кесте. Іс-әрекетке негізделген тәрбие әдістері

Қарым-қатынас пен ынтымақтастыққа негізделген әдістер құндылыққа негізделген тәрбиеде ерекше орын алады. Диалогтік оқыту, тренингтер, топтық жұмыс, рольдік ойындар білім алушылардың бір-бірін тыңдауына, пікір алмасуына, өзгелерді құрметтеуге үйретеді. Бұл әдістер тұлғаның коммуникативтік мәдениетін дамытып, толеранттылық, өзара сыйластық сияқты құндылықтарды қалыптастырады.

Рефлексиялық әдістер құндылықтық тәрбиенің тереңдігін қамтамасыз етеді. Рефлексия – тұлғаның өз іс-әрекетіне, мінез-құлқына, құндылықтық таңдауларына саналы түрде баға беруі. Өзін-өзі бағалау, күнделік жүргізу, пікір жазу, қорытынды талқылау сияқты әдістер тұлғаның ішкі дамуына ықпал етеді. Бұл әдістер арқылы білім алушы өз құндылықтарын қайта қарап, оларды өмірлік ұстанымына айналдырады.

3-кесте. Рефлексиялық әдістердің тәрбиелік ықпалы

Әдіс	Қолдану формасы	Нәтиже
Өзін-өзі бағалау	Сауалнама, талдау	Ішкі жауапкершілік
Күнделік	Жеке жұмыс	Өзін тану
Пікір алмасу	Талқылау	Саналы таңдау

Құндылыққа негізделген тәрбиеде заманауи педагогикалық технологиялардың орны ерекше. Жобалық оқыту технологиясы, проблемалық оқыту, қызметтік оқыту (service learning), цифрлық тәрбиелік платформалар тұлғаның белсенді позициясын қалыптастыруға бағытталған. Бұл технологиялар білім алушыларды өмірлік жағдайларды шешуге, әлеуметтік жауапкершілік алуға үйретеді.

Жобалық технология құндылыққа негізделген тәрбиеде кеңінен қолданылады. Жоба барысында білім алушылар нақты әлеуметтік немесе тәрбиелік мәселені зерттеп, оны шешу жолдарын ұсынады. Бұл үдеріс барысында жауапкершілік, ынтымақтастық, көшбасшылық, шығармашылық сияқты құндылықтар қалыптасады.

4-кесте. Құндылыққа негізделген тәрбие технологиялары

Тәрбие жұмысында цифрлық технологияларды тиімді қолдану да маңызды. Онлайн платформалар, бейнересурстар, интерактивті тапсырмалар арқылы тәрбиелік мазмұнды жеткізу қазіргі білім алушылардың қызығушылығын арттырады. Алайда цифрлық технологиялар құндылықтарды алмастырушы емес, оларды жеткізудің құралдары ретінде қолданылуы тиіс.

Педагогтің кәсіби шеберлігі қолданылатын әдістер мен технологиялардың тиімділігін айқындайды. Педагог әдістерді таңдау барысында білім алушылардың жас ерекшелігін, әлеуметтік тәжірибесін, ұжымның психологиялық ахуалын ескеруі қажет. Сонымен қатар әдістердің жүйелілігі мен бірізділігі тәрбиелік нәтижеге қол жеткізудің басты шарты болып табылады.

Қорыта айтқанда, тәрбие жұмысында қолданылатын тиімді әдістер мен технологиялар құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің практикалық өзегін құрайды. Сананы қалыптастыру, іс-әрекетке тарту, қарым-қатынас орнату және рефлексия әдістерінің үйлесімділігі тұлғаның ішкі құндылықтық дамуын қамтамасыз етеді. Сондықтан білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын ұйымдастыруда осы әдістер мен технологияларды ғылыми негізде, жүйелі түрде қолдану – тәрбиенің сапасы мен нәтижелілігін арттырудың негізгі шарты болып табылады.

3.2. Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың тәрбиелік формалары

Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру – құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің негізгі бағыттарының бірі. Ұлттық құндылықтар тұлғаның рухани-адамгершілік дамуының, ұлттық өзіндік санасының, азаматтық ұстанымының іргетасы болып табылады. Сондықтан білім беру ұйымдарында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру мақсатты, жүйелі және мазмұнды тәрбиелік формалар арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Тәрбиелік форма – тәрбие мазмұнын ұйымдастырудың сыртқы көрінісі, яғни тәрбиелік іс-әрекетті жүзеге асырудың жолы мен құрылымы. Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиелік формалар білім алушыларды халықтың тарихи-мәдени мұрасымен, салт-дәстүрімен, тілдік және рухани қазынасымен таныстыруға, оларды өмірлік тәжірибеде қолдануға бағытталады. Бұл формалар тұлғаның ұлттық құндылықтарды тек танып қана қоймай, оларды ішкі сеніміне айналдыруына мүмкіндік береді.

Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың тәрбиелік формалары дәстүрлі және заманауи сипатта болуы мүмкін. Дәстүрлі формалар халықтық педагогикаға, ұлттық салт-дәстүрлерге негізделсе, заманауи формалар қазіргі қоғам талаптарына сай жаңаша мазмұнмен толықтырылады. Осы екі бағыттың үйлесімділігі тәрбиелік ықпалдың тиімділігін арттырады.

Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың негізгі тәрбиелік формаларына ұлттық мерекелер мен салтанатты іс-шаралар, мәдени-ағартушылық жұмыстар, шығармашылық үйірмелер, жобалық және зерттеу қызметі, отбасымен бірлескен тәрбиелік іс-шаралар жатады. Бұл формалар білім алушылардың жас ерекшеліктеріне, қызығушылықтарына және әлеуметтік тәжірибесіне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс.

1-кесте. Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың негізгі тәрбиелік формалары

Ұлттық мерекелер мен салтанатты іс-шаралар ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың ең әсерлі тәрбиелік формаларының бірі болып табылады. Наурыз мейрамы, Тәуелсіздік күні, Республика күні, тіл мерекелері сияқты іс-шаралар арқылы білім алушылар ұлттық тарихпен, салт-дәстүрмен, елдік құндылықтармен танысады. Бұл іс-шараларда ұлттық ойындар, ән-күй, салт-дәстүр көріністері кеңінен қолданылып, тәрбиелік мазмұн эмоционалдық әсер арқылы беріледі.

Ұлттық мерекелер білім алушылардың ұлттық мақтаныш сезімін, елге деген сүйіспеншілігін арттырады. Сонымен қатар бұл формалар ұжымдық бірлікті, өзара сыйластықты қалыптастыруға ықпал етеді. Мерекелік іс-шараларды ұйымдастыруда педагогтердің шығармашылық көзқарасы мен білім алушылардың белсенді қатысуы маңызды рөл атқарады.

Мәдени-ағартушылық жұмыстар ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде меңгертуге бағытталған тәрбиелік формалар қатарына жатады. Бұл бағытта тарихи кештер, әдеби оқулар, музейге экскурсиялар, танымдық кездесулер ұйымдастырылады. Мұндай жұмыстар білім алушылардың ұлттық тарих пен мәдениет туралы білімін тереңдетіп қана қоймай, олардың рухани дүниесін байытады.

2-кесте. Мәдени-ағартушылық формалардың тәрбиелік әлеуеті

Іс-шара түрі	Мазмұны	Тәрбиелік нәтиже
Тарихи кеш	Ұлт тарихы	Тарихи сана
Әдеби оқу	Ұлттық әдебиет	Тілге құрмет
Экскурсия	Мәдени мұра	Ұлттық мақтаныш
Кездесу	Қоғам қайраткерлері	Рухани үлгі

Шығармашылық үйірмелер мен клубтық жұмыстар ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың маңызды формалары болып табылады. Домбыра үйірмелері, ұлттық би, қолөнер, театр студиялары арқылы білім алушылар халықтың дәстүрлі өнерімен танысып, оны тәжірибеде меңгереді. Бұл формалар тұлғаның эстетикалық талғамын, шығармашылық қабілетін дамытып, ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады.

Шығармашылық қызмет барысында білім алушылар ұлттық өнердің маңызын түсініп, мәдени мұраға деген жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Сонымен қатар бұл үйірмелер ұжымдық әрекетке, өзара қолдауға үйретеді.

Жобалық және зерттеу қызметі ұлттық құндылықтарды заманауи тұрғыда меңгертудің тиімді формасы болып табылады. Ұлттық салт-дәстүрлер, тарихи тұлғалар, туған өлке тарихы тақырыптарындағы жобалар білім алушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытып, ұлттық құндылықтарды терең түсінуіне мүмкіндік береді. Бұл қызмет барысында білім алушылар дерек жинау, талдау, қорытынды жасау арқылы өз елінің мәдени мұрасына жаңаша көзқараспен қарайды.

3-кесте. Жобалық қызмет арқылы ұлттық құндылықтарды қалыптастыру

Отбасымен бірлескен тәрбиелік формалар ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда ерекше маңызға ие. Отбасы – ұлттық тәрбиенің алғашқы және негізгі ортасы. Білім беру ұйымдары ата-аналармен бірлесіп, ұлттық дәстүрлерге арналған кештер, шеберлік сабақтары, отбасылық жобалар ұйымдастыру арқылы тәрбиелік ықпалды күшейте алады. Бұл формалар ата-ана мен бала арасындағы рухани байланысты нығайтып, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді.

Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың тәрбиелік формаларын ұйымдастыруда педагогтің рөлі айрықша. Педагог ұлттық мәдениетті, тарихты, дәстүрлерді терең меңгеріп қана қоймай, оларды заманауи форматта ұсынуы тиіс. Формаларды таңдауда білім алушылардың жас ерекшелігі, қызығушылығы, әлеуметтік ортасы ескерілуі қажет.

4-кесте. Ұлттық құндылықтарға бағытталған тәрбиелік формаларды таңдаудың критерийлері

Қорыта айтқанда, ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың тәрбиелік формалары құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің маңызды практикалық тетігі болып табылады. Ұлттық мерекелер, мәдени-ағартушылық жұмыстар, шығармашылық үйірмелер, жобалық қызмет және отбасымен ынтымақтастық тұлғаның ұлттық өзіндік санасын, рухани байлығын және азаматтық жауапкершілігін қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан білім беру ұйымдарында ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың тәрбиелік формаларын жүйелі, мақсатты және заманауи талаптарға сай ұйымдастыру – тәрбиелік жұмыстың сапасын арттырудың негізгі шарты болып табылады.

3.3. Жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытуға бағытталған іс-шаралар

Жалпыадамзаттық құндылықтарды дамыту – құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің ажырамас және стратегиялық маңызды бағыты. Бұл құндылықтар адамды ұлтқа, мәдениетке, дінге бөлмей, барша адамзатқа ортақ рухани-адамгершілік негіздерге сүйене отырып тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Қазіргі көпмәдениетті, жаһанданған қоғам жағдайында білім алушылардың бойында жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру олардың тұлғалық, әлеуметтік және азаматтық дамуы үшін аса қажет.

Жалпыадамзаттық құндылықтарға адам өмірінің қадір-қасиеті, мейірімділік, әділдік, жауапкершілік, толеранттылық, ынтымақтастық, бейбітшілікке ұмтылу, адалдық, еркіндік пен теңдік сияқты ұстанымдар жатады. Бұл құндылықтар тұлғаның мінез-құлқын реттеп қана қоймай, оның қоғамдағы өз орнын саналы түрде айқындауына, әлеуметтік қарым-қатынастарды өркениетті түрде құруына ықпал етеді. Сондықтан білім беру ұйымдарында бұл құндылықтарды дамыту мақсатты ұйымдастырылған іс-шаралар жүйесі арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Іс-шара – тәрбие мазмұнын практикалық әрекет арқылы іске асыратын ұйымдастырушылық форма. Жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытуға бағытталған іс-шаралар білім алушыларды белсенді әрекетке тартып, оларды әлеуметтік тәжірибеге енгізу арқылы құндылықтарды ішкі сенімге айналдыруды көздейді. Мұндай іс-шаралар тек ақпарат берумен шектелмей, тұлғаның сезіміне, ойына және әрекетіне бірдей ықпал етуі тиіс.

Жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытуға арналған іс-шараларды мазмұны мен бағытына қарай бірнеше топқа бөлуге болады: рухани-адамгершілікке бағытталған, әлеуметтік-азаматтық, мәдениетаралық және бейбітшілікке тәрбиелеу, қайырымдылық пен еріктілік қызмет, диалогтік және рефлексиялық іс-шаралар. Бұл топтардың әрқайсысы тұлғаның құндылықтық дамуына өзіндік үлес қосады.

1-кесте. Жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытуға бағытталған іс-шаралар топтамасы

Рухани-адамгершілік бағыттағы іс-шаралар жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытудың негізгі формаларының бірі болып табылады. Бұл бағытта өткізілетін тренингтер, тақырыптық әңгімелер, пікірталастар білім алушылардың адамгершілік мәселелерге қатысты көзқарасын қалыптастырады. Мысалы, «Адалдық деген не?», «Жауапкершілік – тұлға дамуының негізі», «Адам өмірінің құндылығы» тақырыптарындағы пікірталастар білім алушыларды моральдық таңдаулар жасауға үйретеді.

Бұл іс-шараларда диалогтік әдістерді қолдану ерекше маңызды. Білім алушылар өз пікірін еркін білдіріп, өзгелердің көзқарасын тыңдай отырып, құндылықтардың көпқырлылығын түсінеді. Нәтижесінде жалпыадамзаттық құндылықтар сыртқы талап емес, ішкі қажеттілік ретінде қабылдана бастайды.

Әлеуметтік-азаматтық бағыттағы іс-шаралар білім алушылардың қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыруға бағытталады. Қоғамдық пайдалы еңбек, әлеуметтік жобалар, экологиялық акциялар арқылы білім алушылар өз әрекеттерінің қоғамға әсерін сезінеді. Мұндай іс-шаралар барысында жауапкершілік, белсенділік, ынтымақтастық сияқты құндылықтар қалыптасады.

2-кесте. Әлеуметтік-азаматтық іс-шаралардың тәрбиелік әсері

Қайырымдылық пен еріктілік қызмет жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытудың аса тиімді құралы болып саналады. Қарттар үйіне, балалар үйіне көмек көрсету, әлеуметтік әлсіз топтарға қолдау білдіру арқылы білім алушылар мейірімділік, жанашырлық, адамға деген құрмет сияқты құндылықтарды тәжірибе жүзінде меңгереді. Бұл қызмет білім алушылардың эмпатиясын арттырып, өзгенің мәселесіне бейжай қарамауға үйретеді.

Қайырымдылық іс-шаралары басқарушылық тұрғыдан жүйелі түрде ұйымдастырылуы тиіс. Бұл қызметтің тәрбиелік мәні оның тұрақтылығы мен мақсаттылығында. Бір реттік акциялардан гөрі ұзақ мерзімді еріктілік жобалар білім алушылардың құндылықтық дамуына көбірек әсер етеді.

Мәдениетаралық және бейбітшілікке тәрбиелеу іс-шаралары қазіргі қоғам жағдайында ерекше өзекті. Әртүрлі мәдениет өкілдерімен кездесулер, достық фестивальдері, мәдени күндер, пікір алмасу алаңдары толеранттылықты, өзара сыйластықты қалыптастырады. Бұл іс-шаралар білім алушыларды өзге мәдениеттерді құрметтеуге, бейбіт қарым-қатынас орнатуға үйретеді.

3-кесте. Мәдениетаралық іс-шаралар және олардың нәтижесі

Рефлексиялық іс-шаралар жалпыадамзаттық құндылықтарды ішкілендіруде маңызды рөл атқарады. Тәрбие жұмысының нәтижесі білім алушының өзін-өзі бағалауына, өз әрекеттеріне сыни көзқараспен қарауына мүмкіндік бергенде ғана көрінеді. Рефлексиялық шеңберлер, эссе жазу, пікір алмасу, сауалнамалар арқылы білім алушылар өз құндылықтық өзгерістерін сезінеді.

Рефлексия іс-шаралары педагогке де тәрбие жұмысының тиімділігін талдауға мүмкіндік береді. Бұл кері байланыс келесі іс-шараларды жоспарлауда маңызды дерек көзі болып табылады.

4-кесте. Рефлексиялық іс-шаралардың басқарушылық маңызы

Форма	Мақсаты	Нәтижесі
Эссе	Ішкі ойды білдіру	Өзін тану
Талқылау	Пікір алмасу	Саналы ұстаным
Сауалнама	Құндылықты өлшеу	Диагностика
Кері байланыс	Талдау	Тәрбиені жетілдіру

Жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытуға бағытталған іс-шараларды ұйымдастыруда педагогтің кәсіби шеберлігі шешуші рөл атқарады. Педагог іс-шара мазмұнын жас ерекшелігіне, әлеуметтік тәжірибесіне сәйкес таңдап, білім алушылардың белсенді қатысуын қамтамасыз етуі тиіс. Сонымен қатар іс-шаралар жүйелілігі, бірізділігі және тәрбиелік мақсатқа сәйкестігімен ерекшеленуі қажет.

Қорыта айтқанда, жалпыадамзаттық құндылықтарды дамытуға бағытталған іс-шаралар құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің маңызды практикалық құрамдас бөлігі болып табылады. Рухани-адамгершілік, әлеуметтік-азаматтық, қайырымдылық, мәдениетаралық және рефлексиялық іс-шаралардың өзара үйлесімі тұлғаның ішкі құндылықтық дамуын қамтамасыз етеді. Сондықтан білім беру ұйымдарында бұл іс-шараларды ғылыми негізде, жүйелі және мақсатты түрде ұйымдастыру – тәрбиелік жұмыстың сапасы мен нәтижелілігін арттырудың негізгі шарты болып табылады.

3.4. Мектеп пен отбасы ынтымақтастығы – құндылықты тәрбиенің негізі

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тиімділігі мектеп пен отбасының өзара ынтымақтастығына тікелей байланысты. Себебі отбасы – тұлғаның алғашқы әлеуметтік ортасы, ал мектеп – сол тәрбиені жүйелі түрде дамытатын негізгі қоғамдық институт. Бұл екі ортаның тәрбиелік ықпалы өзара үйлескен жағдайда ғана білім алушының бойында тұрақты құндылықтық бағдарлар қалыптасады. Сондықтан мектеп пен отбасы ынтымақтастығы құндылықты тәрбиенің іргетасы ретінде қарастырылады.

Отбасында бала алғашқы адамгершілік ұғымдарды, мінез-құлық нормаларын, қарым-қатынас мәдениетін меңгереді. Ата-ана баланың өмірлік үлгісі, құндылықтық бағдаршамы болып табылады. Ал мектеп осы бастапқы құндылықтарды кеңейтіп, қоғамдық, ұлттық және жалпыадамзаттық деңгейде дамытады. Егер мектеп пен отбасы арасында бірізділік болмаса, тәрбиелік ықпал әлсірейді, ал кей жағдайда қарама-қайшылық туындайды. Сондықтан құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінде мектеп пен отбасының серіктестігі стратегиялық маңызға ие.

Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер, отбасы құрылымының өзгеруі, ақпараттық орта ықпалы ата-аналардың тәрбиелік рөлін қайта қарауды талап етеді. Бұл жағдайда мектеп ата-аналарға тәрбиелік серіктес, кеңесші және қолдаушы ретінде қарастырылуы тиіс. Ал ата-ана мектептің тәрбие саясатын түсініп, оны қолдаушы негізгі субъектке айналуы қажет. Мұндай серіктестік өзара сенім мен ортақ құндылықтарға негізделгенде ғана нәтижелі болады.

Мектеп пен отбасы ынтымақтастығының негізгі мақсаты – білім алушының бойында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыруда бірізді, жүйелі тәрбиелік орта құру. Бұл мақсатты жүзеге асыру үшін мектеп тарапынан жоспарлы, ұйымдасқан және ғылыми негізделген жұмыс жүргізілуі қажет. Ынтымақтастық тек ақпарат алмасумен шектелмей, бірлескен әрекет арқылы іске асырылуы тиіс.

1-кесте. Мектеп пен отбасы ынтымақтастығының мақсаттары мен міндеттері

Мектеп пен отбасының ынтымақтастығы түрлі формалар арқылы жүзеге асырылады. Оларға ата-аналар жиналысы, педагогикалық консилиумдар, тренингтер, шеберлік сабақтары, отбасылық жобалар, ашық есік күндері жатады. Бұл формалар ата-аналарды тәрбиелік үдерістің белсенді қатысушысына айналдыруға мүмкіндік береді. Әсіресе интерактивті, диалогке негізделген формалар ата-аналардың қызығушылығын арттырып, өзара сенімді нығайтады.

Ата-аналар жиналысы дәстүрлі форма болғанымен, оның мазмұны құндылыққа негізделген тәрбие тұрғысынан жаңартылуы тиіс. Жиналыстарда баланың оқу үлгерімімен қатар, оның адамгершілік дамуы, мінез-құлқы, әлеуметтік бейімделуі талқылануы қажет. Бұл ата-аналардың тәрбиеге деген көзқарасын өзгертіп, оларды белсенді серіктеске айналдырады.

2-кесте. Мектеп пен отбасы ынтымақтастығының негізгі формалары

Құндылықты тәрбиеде ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттыру ерекше мәнге ие. Педагогикалық мәдениет – ата-ананың бала тәрбиесіндегі білім, дағды және құндылықтық ұстанымдарының жиынтығы. Мектеп ата-аналарға психологиялық-педагогикалық кеңестер беру, дәрістер ұйымдастыру, тәжірибе алмасу алаңдарын құру арқылы олардың тәрбиелік әлеуетін арттыра алады. Бұл жұмыс ата-аналардың балаға деген көзқарасын гуманистік бағытта қалыптастыруға ықпал етеді.

Мектеп пен отбасы ынтымақтастығының маңызды бағыты – отбасылық құндылықтарды нығайту. Отбасылық дәстүрлер, ұрпақтар сабақтастығы, ата-ана мен бала арасындағы сенім жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың табиғи ортасы болып табылады. Мектеп осы құндылықтарды қолдап, дамытуға бағытталған іс-шаралар ұйымдастыру арқылы тәрбиелік ықпалды күшейтеді.

3-кесте. Отбасылық құндылықтарды дамытуға бағытталған іс-шаралар

Мектеп пен отбасының ынтымақтастығы білім алушының мінез-құлқын қалыптастыруда да маңызды рөл атқарады. Егер мектеп пен ата-ана балаға қойылатын талаптарда ортақ ұстанымға келсе, тәрбие нәтижесі тұрақты болады. Ал талаптардағы ала-құлалық баланың құндылықтық бағдарларының тұрақсыздығына әкелуі мүмкін. Сондықтан мектеп тарапынан ата-аналармен жүйелі кері байланыс орнату, баланың дамуын бірге бақылау маңызды басқарушылық тетік болып табылады.

Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында мектеп пен отбасы ынтымақтастығы жаңа форматта жүзеге асуда. Электронды күнделік, мессенджерлер, онлайн жиналыстар ата-аналармен байланыс орнатудың тиімді құралдарына айналды. Алайда бұл құралдар тек ақпарат алмасумен шектелмей, тәрбиелік мазмұнды жеткізудің де құралы болуы тиіс. Цифрлық ортада ата-аналарға арналған құндылыққа негізделген кеңестер, бейнематериалдар, ұсыныстар ұсыну ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.

4-кесте. Мектеп пен отбасы ынтымақтастығын ұйымдастырудың басқарушылық тетіктері

Қорытындылай келе, мектеп пен отбасы ынтымақтастығы – құндылыққа негізделген тәрбиенің берік негізі. Бұл ынтымақтастық тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды ішкі сенімге айналдыруды қамтамасыз етеді. Мектеп пен отбасы өзара сенімге, серіктестікке және ортақ мақсатқа негізделген жағдайда ғана тәрбие жүйесі нәтижелі болады. Сондықтан білім беру ұйымдарында мектеп пен отбасы ынтымақтастығын басқарудың ғылыми негізделген, жүйелі және заманауи үлгілерін енгізу – тәрбиелік жұмыстың сапасын арттырудың негізгі шарты болып табылады.

IV БӨЛІМ. ҚҰНДЫЛЫҚҚА НЕГІЗДЕЛГЕН ТӘРБИЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ

4.1. Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау көрсеткіштері мен критерийлері

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау – білім беру ұйымындағы тәрбиелік жұмыстың сапасын арттыруға, оны жетілдіруге және басқарушылық шешімдердің негізділігін қамтамасыз етуге бағытталған маңызды үдеріс. Тәрбие жүйесін бағалау тек атқарылған іс-шаралардың санымен немесе есептік көрсеткіштермен шектелмей, ең алдымен тұлғаның құндылықтық дамуы, мінез-құлқындағы оң өзгерістер, әлеуметтік белсенділігі арқылы айқындалуы тиіс. Сондықтан бағалау үдерісі кешенді, жүйелі және ғылыми негізде ұйымдастырылуы қажет.

Қазіргі педагогикалық тәжірибеде тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау күрделі мәселе болып саналады, себебі тәрбиенің нәтижесі ұзақ мерзімді сипатқа ие және көбіне сапалық өзгерістермен өлшенеді. Құндылықтар, көзқарастар, ұстанымдар бірден қалыптаспайды, олар уақыт өте келе тұлғаның ішкі сеніміне айналады. Осыған байланысты тәрбие жүйесін бағалауда көрсеткіштер мен критерийлерді нақты айқындау ерекше маңызға ие.

Тәрбие жүйесінің тиімділігі – қойылған мақсаттар мен міндеттердің қаншалықты орындалғанын, тәрбиелік ықпалдың білім алушылардың тұлғалық дамуына әсерін көрсететін интегративті нәтиже. Бұл тиімділік басқару, мазмұн, әдіс, форма және нәтижелердің өзара үйлесімділігі арқылы анықталады. Бағалау үдерісі тәрбие жүйесінің күшті және әлсіз тұстарын айқындап, оны әрі қарай дамытуға бағытталған ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді.

Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау үшін көрсеткіштер мен критерийлер ұғымдары қолданылады. Көрсеткіш – тәрбиелік нәтиженің белгілі бір қырын сипаттайтын өлшем, ал критерий – сол көрсеткішті бағалауға негіз болатын сапалық немесе сандық белгі. Көрсеткіштер мен критерийлер өзара тығыз байланысты және бір-бірін толықтырып отырады.

1-кесте. Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалаудағы негізгі ұғымдар

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау бірнеше негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылады. Бұл бағыттар тәрбиенің мазмұнын, үдерісін және нәтижесін кешенді түрде қамтуы тиіс. Негізгі бағалау бағыттарына: тұлғалық-құндылықтық даму, әлеуметтік мінез-құлық, тәрбиелік ортаның сапасы, басқару тиімділігі және педагогтердің кәсіби қызметі жатады.

Тұлғалық-құндылықтық даму – тәрбие жүйесінің басты нәтижесі болып табылады. Бұл бағытта білім алушылардың ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қаншалықты меңгергені, олардың мінез-құлқында қандай көрініс тапқаны бағаланады. Адалдық, жауапкершілік, мейірімділік, отансүйгіштік, толеранттылық сияқты қасиеттердің қалыптасу деңгейі негізгі көрсеткіш ретінде қарастырылады.

2-кесте. Тұлғалық-құндылықтық дамуды бағалау көрсеткіштері

Әлеуметтік мінез-құлық пен әрекет тәрбиелік жүйенің тиімділігін көрсететін маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Бұл жерде білім алушылардың тәртіп сақтау деңгейі, ұжыммен қарым-қатынасы, қоғамдық іс-шараларға қатысуы, әлеуметтік жауапкершілігі ескеріледі. Әлеуметтік мінез-құлықтағы оң өзгерістер тәрбие жұмысының нәтижелілігін айқындайды.

Тәрбиелік ортаның сапасы да бағалаудың маңызды нысаны болып табылады. Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінде орта қауіпсіз, қолайлы, ынтымақтастыққа бағытталған болуы тиіс. Психологиялық ахуал, өзара сыйластық, педагог пен білім алушы арасындағы сенім деңгейі осы бағыттағы негізгі критерийлер болып саналады.

3-кесте. Тәрбиелік ортаның сапасын бағалау критерийлері

Басқару тиімділігі тәрбие жүйесінің нәтижелілігіне тікелей әсер етеді. Басқару тиімділігі тәрбие жұмысының жоспарлылығы, жүйелілігі, мониторинг пен кері байланыстың ұйымдастырылуы арқылы бағаланады. Құндылыққа негізделген басқару жағдайында шешімдердің тәрбиелік мәні, олардың адамға бағытталуы негізгі критерий ретінде қарастырылады.

Педагогтердің кәсіби қызметі мен құзыреттілігі де тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалауда маңызды орын алады. Педагогтің тәрбие жұмысындағы белсенділігі, әдістерді тиімді қолдануы, құндылықтық ұстанымы тәрбиелік нәтижеге тікелей әсер етеді.

4-кесте. Басқару және педагог қызметін бағалау көрсеткіштері

Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау үдерісінде сандық және сапалық әдістердің үйлесімі қолданылуы тиіс. Сандық әдістер (сауалнама, рейтинг, есептер) жалпы көріністі анықтауға мүмкіндік берсе, сапалық әдістер (бақылау, әңгіме, талдау) тәрбиелік өзгерістердің тереңдігін ашуға көмектеседі. Бұл әдістердің үйлесімі бағалаудың объективтілігін арттырады.

Бағалау нәтижелері тәрбие жүйесін дамытуға бағытталған басқарушылық шешімдердің негізі болуы тиіс. Егер бағалау тек есеп беру үшін жүргізілсе, оның тәрбиелік мәні төмендейді. Ал алынған деректер негізінде түзету, жетілдіру жұмыстары жоспарланса, бағалау үдерісі дамытушылық сипатқа ие болады.

Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау үздіксіз жүргізілетін процесс ретінде ұйымдастырылуы қажет. Бұл жерде мониторинг жүйесінің рөлі ерекше. Мониторинг тәрбие жұмысының динамикасын бақылап, уақытылы өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді.

Қорыта айтқанда, тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау көрсеткіштері мен критерийлері құндылыққа негізделген тәрбиенің сапасын айқындайтын маңызды құрал болып табылады. Тұлғалық-құндылықтық даму, әлеуметтік мінез-құлық, тәрбиелік ортаның сапасы, басқару және педагог қызметінің нәтижелілігі бағалау жүйесінің негізгі бағыттарын құрайды. Осы көрсеткіштер мен критерийлерді ғылыми негізде және жүйелі түрде қолдану білім беру ұйымында тәрбиелік жұмысты жетілдіруге, оның нәтижелілігін арттыруға мүмкіндік береді.

4.2. Құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг және диагностика жүргізу

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тиімділігі оны тек жоспарлау және іске асырумен шектелмей, жүйелі түрде мониторинг жүргізу және диагностика жасау арқылы қамтамасыз етіледі. Мониторинг пен диагностика – тәрбиелік үдерістің сапасын бағалауға, білім алушылардың құндылықтық дамуының деңгейін анықтауға, алынған нәтижелер негізінде басқарушылық шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін маңызды ғылыми-әдістемелік құралдар.

Құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг пен диагностика ерекше сипатқа ие, себебі бұл үдерісте өлшенетін нысан тек мінез-құлық немесе іс-шара саны ғана емес, тұлғаның ішкі құндылықтық бағдарлары, көзқарастары, ұстанымдары болып табылады. Сондықтан мониторинг пен диагностика формалды тексеру емес, дамытушылық және түзетушілік сипатта ұйымдастырылуы тиіс.

Мониторинг – тәрбие жүйесінің жай-күйін, даму динамикасын және нәтижелілігін үздіксіз бақылау үдерісі. Ол тәрбие жұмысының барлық кезеңдерін қамтып, уақытылы кері байланыс алуға мүмкіндік береді.
Диагностика – білім алушылар мен педагогтердің құндылықтық даму деңгейін, тәрбиелік ықпалдың нәтижесін анықтауға бағытталған әдістер мен құралдар жиынтығы.

Бұл екі үдеріс өзара тығыз байланысты: диагностика мониторингтің мазмұнын нақтыласа, мониторинг диагностика нәтижелерін жүйелі түрде қадағалауға мүмкіндік береді.

1-кесте. Құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг пен диагностиканың мәні

Құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг жүргізудің басты мақсаты – тәрбие жүйесінің нақты жағдайын анықтау, күшті және әлсіз тұстарын айқындау, алынған деректер негізінде тәрбиелік жұмысты жетілдіру. Мониторинг үдерісі үздіксіз, жоспарлы және жүйелі түрде ұйымдастырылуы тиіс. Ол білім беру ұйымының тәрбие стратегиясымен тығыз байланыста жүргізіледі.

Мониторингтің негізгі міндеттеріне мыналар жатады:

• білім алушылардың құндылықтық бағдарларының қалыптасу деңгейін анықтау;

• тәрбиелік іс-шаралардың сапасы мен нәтижелілігін бағалау;

• педагогтердің тәрбие жұмысындағы тиімді әдістерін айқындау;

• тәрбиелік ортаның жай-күйін талдау;

• басқарушылық шешімдерге негіз болатын деректер жинау.

Құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг бірнеше деңгейде жүзеге асырылады: институционалдық (мектеп деңгейі), педагогикалық (сынып, топ деңгейі) және тұлғалық (жеке білім алушы деңгейі). Бұл деңгейлердің өзара байланысы мониторингтің толықтығы мен объективтілігін қамтамасыз етеді.

2-кесте. Құндылықтық мониторингтің деңгейлері

Деңгей	Нысан	Нәтиже
Институционалдық	Тәрбие жүйесі	Жалпы тиімділік
Педагогикалық	Сынып, ұжым	Ұжымдық даму
Тұлғалық	Білім алушы	Жеке ілгерілеу

Диагностика құндылыққа бағытталған тәрбиеде нақты әдістер мен құралдар арқылы жүзеге асырылады. Диагностиканың басты ерекшелігі – оның нәтижелері тұлғаны бағалау немесе жазалау үшін емес, оны дамытуға жағдай жасау үшін қолданылуы. Сондықтан диагностикалық құралдар этикалық талаптарға сай, жас ерекшеліктерін ескере отырып таңдалуы қажет.

Құндылықтық диагностиканың негізгі объектілері:

• білім алушылардың адамгершілік, әлеуметтік және азаматтық құндылықтары;

• педагогтердің құндылықтық ұстанымдары мен кәсіби этикасы;

• тәрбиелік ортаның психологиялық ахуалы;

• мектеп пен отбасы ынтымақтастығының деңгейі.

3-кесте. Құндылықтық диагностиканың негізгі объектілері

Объект	Бағаланатын аспект
Білім алушы	Құндылықтық бағдар
Педагог	Кәсіби-этикалық ұстаным
Ұжым	Қарым-қатынас мәдениеті
Орта	Психологиялық ахуал

Құндылыққа бағытталған тәрбиеде қолданылатын диагностикалық әдістер сандық және сапалық болып бөлінеді. Сандық әдістер жалпы тенденцияны анықтауға мүмкіндік берсе, сапалық әдістер тәрбиелік өзгерістердің мазмұнын терең түсінуге көмектеседі. Бұл әдістердің үйлесімді қолданылуы диагностиканың сенімділігін арттырады.

Сандық әдістерге сауалнама, тест, рейтингтік шкала, бақылау карталары жатады. Ал сапалық әдістерге әңгімелесу, бақылау, рефлексиялық талдау, портфолио, эссе жазу кіреді. Құндылықтық диагностикада әсіресе сапалық әдістердің маңызы жоғары, себебі құндылықтар көбіне тұлғаның ішкі ұстанымдары арқылы көрініс табады.

4-кесте. Құндылықтық диагностика әдістері

Әдіс	Түрі	Артықшылығы
Сауалнама	Сандық	Жалпы көрініс
Тест	Сандық	Салыстыру
Бақылау	Сапалық	Нақты мінез-құлық
Әңгімелесу	Сапалық	Терең талдау
Рефлексия	Сапалық	Ішкі даму

Мониторинг пен диагностика нәтижелері міндетті түрде талдануы және интерпретациялануы тиіс. Алынған деректерді жинақтау, салыстыру, динамикасын анықтау арқылы тәрбиелік жұмыстың нақты нәтижелері айқындалады. Бұл кезеңде формализмге жол берілмеуі керек, себебі дұрыс талданбаған деректер қате басқарушылық шешімдерге әкелуі мүмкін.

Диагностика нәтижелерін талдау негізінде:

• тәрбие жұмысының мазмұнына түзетулер енгізіледі;

• әдістер мен формалар қайта қарастырылады;

• педагогтерге әдістемелік қолдау көрсетіледі;

• білім алушыларға жеке тәрбиелік қолдау ұйымдастырылады.

Құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг пен диагностиканың тағы бір маңызды қызметі – дамыту функциясы. Яғни бұл үдеріс тек өлшеу емес, педагогтер мен білім алушыларды өзін-өзі талдауға, өз құндылықтарын саналы түрде қайта қарауға жетелейді. Бұл тәрбиелік ықпалдың тереңдігін арттырады.

Қазіргі білім беру жүйесінде мониторинг пен диагностика цифрлық құралдармен де толықтырылуда. Электронды сауалнамалар, онлайн бақылау парақтары, деректерді автоматты талдау құралдары мониторингтің жеделдігін арттырады. Алайда цифрлық технологиялар құндылықтық диагностиканың мазмұнын алмастырмауы, тек оны тиімді ұйымдастыру құралы ретінде қолданылуы тиіс.

Қорыта айтқанда, құндылыққа бағытталған тәрбиеде мониторинг және диагностика жүргізу тәрбие жүйесінің тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі басқарушылық тетіктердің бірі болып табылады. Бұл үдерістер тәрбиелік жұмыстың сапасын арттыруға, тұлғаның құндылықтық дамуын жүйелі түрде бақылауға және дер кезінде түзету енгізуге мүмкіндік береді. Сондықтан білім беру ұйымдарында мониторинг пен диагностиканы ғылыми негізде, жүйелі және дамытушылық бағытта ұйымдастыру – құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін табысты іске асырудың басты шарты болып табылады.

4.3. Тәрбие жүйесін жетілдіру жолдары және инновациялық тәжірибелер

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесі – үнемі дамуды, жаңаруды және заман талабына сай жетілдіруді қажет ететін күрделі педагогикалық жүйе. Қоғамдағы әлеуметтік-мәдени өзгерістер, білім беру мазмұнының жаңаруы, цифрландыру үдерістері тәрбие жүйесіне де жаңа талаптар қояды. Осыған байланысты тәрбие жүйесін жетілдіру мен инновациялық тәжірибелерді енгізу білім беру ұйымдарының стратегиялық даму міндеттерінің біріне айналып отыр.

Тәрбие жүйесін жетілдіру – бұл тәрбиелік мақсаттар мен міндеттерді қайта қарау, мазмұнды жаңарту, әдістер мен формаларды жетілдіру, басқару тетіктерін тиімді ету үдерісі. Бұл үдеріс кездейсоқ емес, ғылыми негізделген, жүйелі және жоспарлы түрде жүзеге асырылуы тиіс. Жетілдіру жұмыстары тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау нәтижелеріне, мониторинг пен диагностика деректеріне сүйеніп жүргізіледі.

Құндылыққа негізделген тәрбиеде жетілдірудің басты бағыты – тәрбиелік мазмұнды тереңдету және тұлғаға бағыттау. Бұл жерде тәрбиенің формальды сипатынан арылып, білім алушының ішкі рухани дамуына, құндылықтық таңдау жасау қабілетіне басымдық беріледі. Мұндай тәсіл тәрбиенің нәтижелілігін арттырады және оны өмірмен тығыз байланыстырады.

1-кесте. Тәрбие жүйесін жетілдірудің негізгі бағыттары

Тәрбие жүйесін жетілдіру жолдарының бірі – тәрбиелік мазмұнды жаңғырту. Қазіргі жағдайда тәрбие мазмұны ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарға негізделе отырып, өмірлік жағдаяттармен, нақты әлеуметтік мәселелермен байланыстырылуы тиіс. Білім алушылардың күнделікті өмірінде кездесетін жағдайларды талдау, әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған жобалар тәрбиенің өміршеңдігін арттырады.

Әдістер мен формаларды жетілдіру де тәрбие жүйесін дамытудың маңызды жолы болып табылады. Дәстүрлі тәрбиелік іс-шаралар заманауи педагогикалық технологиялармен толықтырылуы қажет. Жобалық қызмет, қызметтік оқыту (service learning), тренингтер, пікірталастар, кейс-әдістер білім алушылардың құндылықтарды тәжірибе арқылы меңгеруіне мүмкіндік береді. Бұл әдістер тұлғаның белсенді позициясын қалыптастырады.

2-кесте. Тәрбие жүйесін жетілдірудегі тиімді әдістер

Тәрбие жүйесін жетілдірудің келесі маңызды бағыты – басқару тетіктерін жаңарту. Құндылыққа негізделген басқаруда деректерге сүйену, мониторинг нәтижелерін тиімді пайдалану, педагогтердің пікірін ескеру маңызды. Басқару жүйесі икемді, ашық және серіктестікке негізделген сипатта болуы тиіс. Бұл педагогтердің бастамашылдығын арттырып, инновациялық тәжірибелердің дамуына жағдай жасайды.

Инновациялық тәжірибелерді енгізу тәрбие жүйесін жетілдірудің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Инновация – бұл тек жаңа әдіс немесе технология емес, сонымен қатар тәрбиеге деген жаңа көзқарас, жаңа басқару мәдениеті. Инновациялық тәжірибелер білім беру ұйымының ерекшелігіне, әлеуметтік ортасына, кадрлық әлеуетіне сәйкес бейімделуі тиіс.

3-кесте. Құндылыққа негізделген инновациялық тәжірибелер

Цифрлық технологияларды қолдану тәрбие жүйесін жетілдіруде ерекше орын алады. Онлайн платформалар, цифрлық портфолио, электронды кері байланыс құралдары тәрбие жұмысын ұйымдастыруды жеңілдетіп, оның ашықтығын арттырады. Алайда цифрлық инновациялар тәрбиенің мазмұнын алмастырмай, оны жеткізудің тиімді құралы ретінде қолданылуы тиіс.

Инновациялық тәжірибелердің тиімді болуы үшін педагогтердің кәсіби дамуы маңызды шарт болып табылады. Педагог инновациялық әдістерді меңгеріп қана қоймай, оларды құндылықтық тұрғыда қолдана білуі қажет. Осы мақсатта коучинг, тәлімгерлік, тәжірибе алмасу алаңдары ұйымдастырылуы тиіс.

4-кесте. Тәрбие жүйесін жетілдірудегі педагогтің рөлі

Бағыт	Іс-әрекет	Нәтиже
Кәсіби даму	Оқу, семинар	Жаңа құзырет
Шығармашылық	Авторлық әдіс	Инновация
Ынтымақтастық	Командалық жұмыс	Ортақ нәтиже
Рефлексия	Өзін-өзі талдау	Сапаның артуы

Тәрбие жүйесін жетілдіруде тәжірибені тарату және жүйелеу де маңызды. Табысты тәжірибелерді жинақтап, әдістемелік құралдар, семинарлар, педагогикалық кеңестер арқылы тарату білім беру ұйымының тәрбиелік әлеуетін арттырады. Бұл үдеріс педагогтердің кәсіби қауымдастығын нығайтады.

Сонымен қатар жетілдіру жұмыстары үздіксіз даму қағидасына негізделуі тиіс. Тәрбие жүйесі бір рет жетілдіріліп, тоқтап қалмайды, ол қоғаммен бірге дамып отырады. Сондықтан инновациялық тәжірибелерді сынақтан өткізу, бағалау, бейімдеу үдерісі тұрақты сипатта болуы қажет.

Қорыта айтқанда, тәрбие жүйесін жетілдіру жолдары мен инновациялық тәжірибелер құндылыққа негізделген тәрбиенің сапасын арттыруға бағытталған стратегиялық маңызды бағыт болып табылады. Мазмұнды жаңарту, әдістерді жетілдіру, басқаруды тиімді ету, цифрлық және әлеуметтік инновацияларды енгізу тұлғаның рухани-адамгершілік дамуына жаңа мүмкіндіктер ашады. Сондықтан білім беру ұйымдарында тәрбие жүйесін жетілдіруді ғылыми негізде, жүйелі және шығармашылық тұрғыда ұйымдастыру – тәрбиелік жұмыстың тұрақты дамуының басты шарты болып табылады.

4.4. Басқарудағы қиындықтар, тәуекелдер және оларды шешу жолдары

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқару – күрделі, көпдеңгейлі және үнемі өзгеріп отыратын үдеріс. Бұл жүйе тұлғаның рухани-адамгершілік дамуына бағытталғандықтан, басқаруда тек ұйымдастырушылық емес, психологиялық, әлеуметтік және құндылықтық факторлар қатар ескерілуі тиіс. Осындай күрделілік басқару барысында түрлі қиындықтар мен тәуекелдердің туындауына әкеледі. Оларды дер кезінде анықтау және тиімді шешу жолдарын ұсыну тәрбие жүйесінің тұрақты дамуы үшін аса маңызды.

Басқарудағы қиындықтар көбіне тәрбие үдерісінің ерекшелігінен, қатысушылардың құндылықтық ұстанымдарының әркелкілігінен, ресурстардың жеткіліксіздігінен немесе басқару мәдениетінің төмендігінен туындайды. Ал тәуекелдер – осы қиындықтардың дер кезінде шешілмеуінен туындайтын жағымсыз салдарлар. Сондықтан құндылыққа негізделген басқаруда тәуекелдерді алдын ала болжау, басқару және азайту стратегиялық маңызға ие.

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқаруда кездесетін қиындықтарды шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады: ұйымдастырушылық-басқарушылық, кадрлық, әдістемелік, әлеуметтік-психологиялық және ақпараттық-ресурстық қиындықтар. Әрбір топтың өзіндік себептері мен шешу жолдары бар.

1-кесте. Құндылыққа негізделген тәрбиені басқарудағы негізгі қиындықтар

Ұйымдастырушылық-басқарушылық қиындықтар тәрбие жүйесін басқаруда жиі кездеседі. Олар көбіне тәрбие жұмысының формальды сипат алуынан, жоспарлау мен мониторингтің жеткіліксіздігінен, жауапкершіліктің нақты бөлінбеуінен туындайды. Кей жағдайда тәрбие іс-шаралары есеп беру үшін ғана өткізіліп, олардың құндылықтық мазмұны ескерілмей қалады. Бұл тәрбиенің нәтижелілігін төмендетеді.

Мұндай қиындықтарды шешу үшін басқаруда жүйелілік пен мақсаттылықты күшейту қажет. Тәрбие жұмысы білім беру ұйымының даму стратегиясымен тығыз байланыста жоспарланып, әрбір іс-шараның нақты тәрбиелік мақсаты айқындалуы тиіс. Сонымен қатар басқару шешімдерінің тәрбиелік мәні үнемі талданып отыруы қажет.

Кадрлық қиындықтар педагогтердің құндылыққа негізделген тәрбие саласындағы кәсіби дайындығының жеткіліксіздігінен көрінеді. Кей педагогтер құндылықтық тәрбиенің мәнін толық түсінбеуі немесе оны жүзеге асырудың тиімді әдістерін білмеуі мүмкін. Бұл жағдайда тәрбие жұмысы біркелкі жүргізілмей, нәтижесі де әртүрлі болады.

2-кесте. Кадрлық қиындықтар және оларды шешу жолдары

Әдістемелік қиындықтар құндылыққа негізделген тәрбиені іске асыруда қолданылатын әдістер мен технологиялардың жеткіліксіздігінен немесе бірізді қолданылмауынан туындайды. Кей жағдайда педагогтер дәстүрлі әдістермен шектеліп, білім алушылардың белсенділігін арттыратын заманауи тәсілдерді қолданбайды. Бұл тәрбиелік ықпалдың тереңдігін төмендетеді.

Әдістемелік қиындықтарды шешу үшін педагогтерге арналған әдістемелік банк қалыптастыру, үздік тәжірибелерді тарату, тәжірибе алмасу алаңдарын ұйымдастыру маңызды. Сонымен қатар әдістемелік қолдау нақты практикалық ұсыныстарға негізделуі тиіс.

Әлеуметтік-психологиялық қиындықтар басқарудағы ең күрделі мәселелердің бірі болып табылады. Бұл қиындықтар педагогтер мен білім алушылар арасындағы сенімнің төмендігі, ата-аналармен өзара түсіністіктің жеткіліксіздігі, ұжымдағы психологиялық ахуалдың қолайсыздығымен байланысты. Мұндай жағдайда құндылықтық тәрбие тиімді жүзеге аспайды.

3-кесте. Әлеуметтік-психологиялық тәуекелдер

Тәуекел	Салдары
Сенімнің төмендеуі	Қарым-қатынастың әлсіреуі
Қарсылық	Тәрбиелік ықпалдың төмендеуі
Қақтығыстар	Ұжымдық ахуалдың нашарлауы
Немқұрайлылық	Белсенділіктің азаюы

Бұл қиындықтарды шешу үшін басқаруда гуманистік тәсілді күшейту, ашық диалог орнату, кері байланыс жүйесін дамыту қажет. Педагог пен білім алушы арасындағы серіктестік, ата-анамен сенімді қарым-қатынас құндылықтық тәрбиенің табысты болуының маңызды шарты болып табылады.

Ресурстық қиындықтар да басқаруда айтарлықтай тәуекел тудырады. Материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі, уақыт тапшылығы, кадр жетіспеушілігі тәрбие жұмысының сапасына әсер етеді. Алайда құндылыққа негізделген тәрбие тек материалдық ресурстарға тәуелді емес, ол ең алдымен адамдардың көзқарасы мен ұстанымына байланысты.

Ресурстық қиындықтарды азайту үшін қолда бар мүмкіндіктерді тиімді пайдалану, әлеуметтік серіктестермен байланыс орнату, цифрлық ресурстарды қолдану маңызды. Сонымен қатар тәрбие жұмысын жоспарлауда уақытты тиімді басқару да шешуші рөл атқарады.

4-кесте. Басқарудағы негізгі тәуекелдер және алдын алу шаралары

Тәуекел	Алдын алу шаралары
Формализм	Мақсатқа негізделген жоспарлау
Қарсылық	Түсіндіру, ынталандыру
Сапаның төмендеуі	Мониторинг, түзету
Ресурс тапшылығы	Серіктестік, оңтайландыру

Құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқаруда тәуекелдерді басқару алдын алу, талдау және түзету кезеңдерін қамтуы тиіс. Алдын алу кезеңінде ықтимал қиындықтар болжанып, оларды болдырмау шаралары жоспарланады. Талдау кезеңінде нақты жағдай бағаланып, себептері анықталады. Ал түзету кезеңінде нақты басқарушылық шешімдер қабылданады.

Маңыздысы – басқарудағы қиындықтар мен тәуекелдерді тек жағымсыз құбылыс ретінде емес, даму мүмкіндігі ретінде қарастыру. Егер қиындықтар дер кезінде талданып, дұрыс шешім қабылданса, олар тәрбие жүйесін жетілдіруге серпін береді.

Қорыта айтқанда, басқарудағы қиындықтар, тәуекелдер және оларды шешу жолдары құндылыққа негізделген тәрбие жүйесінің тұрақты дамуын қамтамасыз ететін маңызды аспект болып табылады. Ұйымдастырушылық, кадрлық, әдістемелік, әлеуметтік-психологиялық және ресурстық қиындықтарды жүйелі түрде талдау және тиімді басқару білім беру ұйымында тәрбиелік жұмыстың сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Сондықтан құндылыққа негізделген басқаруда тәуекелдерді басқару мәдениетін қалыптастыру – заманауи білім беру ұйымының стратегиялық маңызды міндеті болып саналады.

Қорытынды

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде құндылыққа негізделген тәрбие тұлғаның жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін негізгі бағыттардың бірі болып табылады. Ұлттық болмысты сақтай отырып, жалпыадамзаттық құндылықтарды саналы түрде меңгерген тұлға қалыптастыру – білім беру ұйымдарының стратегиялық міндеті. Осы тұрғыдан алғанда, ұсынылып отырған әдістемелік құрал құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың теориялық негіздерін, мазмұнын, іске асыру жолдарын және оның тиімділігін бағалау тетіктерін кешенді түрде қарастырады.

Әдістемелік құралда құндылыққа негізделген тәрбиенің теориялық-әдіснамалық негіздері терең талданып, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың тәрбиедегі орны мен сабақтастығы айқындалды. Бұл бөлімдерде тәрбиенің аксиологиялық негіздері ашылып, тұлғаның рухани-адамгершілік дамуы білім беру жүйесінің басты нәтижесі ретінде қарастырылды. Ұлттық құндылықтар арқылы тұлғаның мәдени және рухани тамыры нығайтылып, ал жалпыадамзаттық құндылықтар арқылы оның әлеуметтік кеңістікте бейімделуі қамтамасыз етілетіні дәлелденді.

Құралдың келесі бөлімдерінде құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқарудың мазмұны мен құрылымы жан-жақты сипатталды. Басқарудың мақсаттары мен міндеттері, принциптері мен модельдері, жоспарлау мен ұйымдастырудың басқарушылық тетіктері нақты жүйеленді. Бұл бөлімдерде басқарудың формальды емес, тұлғаға бағытталған, гуманистік сипатына ерекше назар аударылды. Құндылыққа негізделген басқару педагогтер мен білім алушылардың құндылықтық бағдарларын қалыптастыруға тікелей ықпал ететін маңызды фактор екені негізделді.

Әдістемелік құралда тәрбие жүйесін іске асырудың әдістері мен формалары практикалық тұрғыда кеңінен қамтылды. Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыруға бағытталған тиімді әдістер, тәрбиелік формалар мен іс-шаралар жүйесі ұсынылды. Бұл бөлімдерде тәрбиенің өмірмен байланысы, тәжірибелік әрекет арқылы жүзеге асуы, білім алушылардың белсенді қатысуы басты қағида ретінде қарастырылды. Әсіресе мектеп пен отбасы ынтымақтастығы құндылықты тәрбиенің берік негізі ретінде дәлелденіп, ата-анамен серіктестіктің маңызы айқындалды.

Тәрбие жүйесінің тиімділігін бағалау және дамыту мәселелері әдістемелік құралдың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Бағалау көрсеткіштері мен критерийлері, мониторинг пен диагностика жүргізу жолдары тәрбиелік жұмыстың сапасын арттыруға бағытталған нақты басқарушылық құрал ретінде ұсынылды. Бұл үдерістер тәрбиені тек бақылау құралы емес, дамытушылық және түзетушілік механизм ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар тәрбие жүйесін жетілдіру жолдары мен инновациялық тәжірибелер білім беру ұйымының тәрбиелік әлеуетін арттыруға бағытталған заманауи тәсілдермен толықтырылды.

Әдістемелік құралда басқаруда кездесетін қиындықтар мен тәуекелдер де назардан тыс қалмады. Ұйымдастырушылық, кадрлық, әдістемелік, әлеуметтік-психологиялық және ресурстық мәселелер талданып, оларды шешудің нақты жолдары ұсынылды. Бұл бөлім білім беру ұйымдарына тәрбие жүйесін басқаруда туындайтын мәселелерді алдын ала болжауға және тиімді басқарушылық шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, әдістемелік құрал құндылыққа негізделген тәрбие жүйесін басқаруды кешенді, жүйелі және ғылыми тұрғыда ұйымдастыруға бағытталған. Құралдың мазмұны білім беру ұйымдарының басшыларына, тәрбие ісі жөніндегі орынбасарларға, әдіскерлерге, сынып жетекшілеріне және педагогтерге практикалық көмек көрсетуге арналған. Ұсынылған теориялық тұжырымдар мен практикалық ұсынымдар тәрбие жүйесінің сапасын арттыруға, тұлғаның рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, құндылыққа негізделген тәрбие – бұл тек тәрбиелік іс-шаралар жиынтығы емес, ол білім беру ұйымының бүкіл қызметін қамтитын тұтас жүйе. Осы жүйені тиімді басқару арқылы ғана ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңірген, әлеуметтік жауапкершілігі жоғары, саналы тұлға қалыптастыруға болады. Ұсынылып отырған әдістемелік құрал осы маңызды міндетті жүзеге асыруға бағытталған практикалық әрі ғылыми негізделген жетекші құрал бола алады деп сенеміз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. «Адал азамат» бағдарламасы. – Астана, 2025.

2. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (ҰБА). «2022–2023 оқу жылында Қазақстан Республикасының орта білім беру ұйымдарында оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың ерекшеліктері туралы» әдістемелік нұсқау хат. – Астана, 2022.

3. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (ҰБА). «2023–2024 оқу жылында Қазақстан Республикасының орта білім беру ұйымдарындағы оқу-тәрбие процесінің ерекшеліктері туралы» әдістемелік нұсқау хат. – Астана, 2023.

4. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім беру ұйымдарында 2024–2025 оқу жылында оқу-тәрбие процесін ұйымдастыруға қатысты нормативтік құжаттар жинағы (әдістемелік/ұйымдастырушылық нұсқаулықтар). – Астана, 2024.

5. Қазақстан Республикасының Заңы. «Білім туралы» (2007 жылғы 27 шілдедегі №319-III; өзгерістер мен толықтыруларымен). – Астана, 2024.

6. Қазақстан Республикасының Заңы. «Баланың құқықтары туралы». – Астана, 2002.

7. Қазақстан Республикасының Кодексі. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы». – Астана, 2011.

8. Қазақстан Республикасының Заңы. «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы». – Астана, 1997 (өзгерістер мен толықтыруларымен).

9. Қазақстан Республикасының Заңы. «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы». – Астана, 2015.

10. Қазақстан Республикасының Заңы. «Қазақстан Республикасындағы жастар саясаты туралы». – Астана, 2015.

11. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2019.

12. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Тәрбие жұмысын ұйымдастыруға қатысты бұйрықтар мен типтік қағидалар жинағы (тәрбие жұмысының бағыттары, сынып жетекші қызметі, профилактика жұмыстары). – Астана, 2022–2024.

13. Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА. Тәрбие жұмысын жоспарлау мен мониторингтеуге арналған әдістемелік ұсынымдар (жалпы орта білім ұйымдары үшін). – Астана, 2022–2024.

14. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Білім беру ұйымдарында құқық бұзушылықтың алдын алу және қауіпсіз орта қалыптастыру жөніндегі нұсқаулық-әдістемелік материалдар. – Астана, 2022–2024.

15. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектеп пен отбасы ынтымақтастығын ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар (ата-аналармен жұмыс, серіктестік модельдері, тәрбие кеңістігі). – Астана, 2022–2024.