Құрылыс материалдары
0
֟. ֤֦֓֗֓Қ֤֓֡֕
Ғ. ֥֣֮֔֓֔֓֘֕
ҚҰ֣֤֮֮֞ ֥֣֛֣֮֟֓֘֓֞֗֓

Құрылыс материалдары
1
Қ֚֓֓Қ֤֥֓֠ ֣֤֢֦֛֤֮֘֔֞֝֓ ֔֊֞֊֟ ֙Ə֠֘ Ғ֮֮֞֟
֛֛֤֥֣֟֠֞֊֖֊
Қ.֛. ֤Ə֥֔֓֘֕ атындағы Қ֚֓֓Қ Ұ֥֥֮֞Қ ֥֛֮֘֨֠֝֓֞Қ
֦֛֣֤֛֥֥֠֕֘֘֊
֟. ֤֦֓֗֓Қ֤֓֡֕
Ғ. ֥֣֮֔֓֔֓֘֕
ҚҰ֣֤֮֮֞ ֥֣֛֣֮֟֓֘֓֞֗֓
Қазақстан ֣еспубликасы ֔ілім жəне ғылым
министрлігі оқулық ретінде ұсынған
֥֮֓֞֟֓ 2007

Құрылыс материалдары
2
֙֡֝ 666.691
֔֔֝ 38.3.я73
֤адуақасов ֟., ֔атырбаев Ғ.Құрылыс материалдары. ֡қу құралы.
– ֓лматы: ҚазҰ֥֦, 2007. – 259 б.
ISBN 9965-843-63-5
Оқу құралында құрылыста пайдаланылатын бейорганикалық,
органикалық, композитті материалдардың қасиеттері мен олардың
пайдаланылуы қарастырылған. Мұнда түрлі құрылыс материалдары
мен бұйымдар бір ізді баяндалды: алдымен материалға жалпы түсінік
беріліп, əрі қарай ол қандай шикізаттан жасалып, қалай өндірілетіні,
алынған заттың, бұйымның қасиеттері мен олардың қай жерде
қолданылатыны айтылады. Осы бірізділікті сақтай отырып, əр
тарауда қаралған құрылыс материалдарының сапасы – оның құрамы
мен құрылымына байланыстылығы жəне оларды өзгерту арқылы
қажетті қасиеттері бар бұйым өндіруге болатындығына көңіл
аударылды.
Оқу құралы “Құрылыс материалдары” пəнінің бағдарламасына
сəйкес, мына құрылыс мамандықтарына арналып жазылған: 050729
“Құрылыс”, 050730 “Құрылыс материалдары, бұйымдары мен
конструкцияларын өндіру”, 050420 “Сəулет”, 050506 “Экономика”,
050507 “Менеджмент”, 050732 “Стандартизация, метрология жəне
сертификация”, 050720 “Ағаш өңдеу технологиясы” пəндері бойынша
студенттерге құрылыс материалдар мен бұйымдар туралы білім
береді.
֔֔֝ 38.3.я73
֤урет – 55. ֝есте – 37.
֢ікір жазғандар:Е.Нұрмағанбет, техн.ғыл. докторы, ҚазҰ֥֦;
З.Естемес,техн. ғыл. докторы, ֡рталық
ғылыми-зерттеу лабораториясы;
Ш.Жақыпбек, техн. ғыл. кандидаты, Қаз֤֔Қ֓.
Қазақстан ֣еспубликасы ֔ілім жəне ғылым министрлігінің
2007 жылғы жоспары бойынша басылды
ISBN 9965-843-63-5 © ҚазҰ֥֦, 2007

Құрылыс материалдары
3
֝֊֣֊֤֢֘
“Құрылыс материалдары” курсы құрылыс инженерлерін
дайындауға арналған оқу жоспарында құрылыс өндірісінің
технологиясы, сəулет, темірбетон конструкциялары, металл
конструкциялары, ағаш пен пластмасса конструкциялары, құрылысты
ұйымдастыру жəне үнемдеу пəндері үшін негіз болып табылады.
֡қу құралы “Құрылыс материалдары” пəнінің бағдарламасына сай,
мына құрылыс мамандықтарына арналып жазылған: 050729 “Құрылыс”,
050730 “Құрылыс материалдары, бұйымдары мен конструкцияларын
өндіру”, 050420 “֤əулет”, 050506 “ְкономика”, 050507 “֟енеджмент”,
050732 “֤тандартизация, метрология жəне сертификация” жəне 050720
“֓ғаш өңдеу технологиясы” студенттеріне құрылыс материалдары мен
бұйымдары туралы материалдарды қамтиды.
֝ітапта түрлі құрылыс материалдары мен бұйымдары бір ізді
баяндалады: алдымен материалға жалпы түсінік беріліп, əрі қарай ол
қандай шикізаттан өндірілетіні, алынған заттың, бұйымның қасиеттері
жəне соңғыларға байланысты олар қай жерде қолданылатыны
айтылады. ֡сы бірізділікті сақтай отырып, əр тарауда қаралған
құрылыс материалдарының сапасы , оның құрылымына
байланыстылығы ескерілген. ֓л оларды өзгерту арқылы қажетті
бұйым өндіруге болатындығына көңіл аударылды.
֡қу құралында құрылыс материалдары мен бұйымдарды өндіру
технологиялары алғашқыларды əртүрлі сапада алу əдістері ретінде
қаралды. Өйткені құрылыс материалдары мен бұйымдарын қажетті
сапада шығару үшін, олардың құрамы мен соңғыға тікелей
байланысты олардың құрылымы да, керекті бағтытта технологиялық
процестер арқылы өзгертіледі.
֝ітапта, қолданып жүрген құрылыс материалдарының барлық
түрі қарастырылған. ֟еталл материалдар мен бұйымдар, сондай-ақ
асбестцемент, шыныпластик, полимербетон, т.б. материалдар бар.
Ғимараттағы жылу энергиясын едəуір үнемдеуге септігін тигізетін
жылу өткізбейтін жəне бөлмелердің акустикалық жайлылығын
қастамасыз ететін материалдарға да көп көңіл бөлінген.
֝ітап құрылыс мамандықтары бойынша кадрлар дайындайтын
жоғары оқу орындары студенттеріне арналған. ֡л құрылыс материалдары
мен бұйымдар пəндерінің бағдарламасы бойынша қазақ тілінде жазылған
алғашқы оқулық болғандықтан, оны басқа да құрылыс мамандықтарындағы
студенттер, колледж студенттері ғылыми-зерттеу, жобалау институттары-
ның мамандарының да пайдалануына болады.

Құрылыс материалдары
4
֊-֔Ө֞֊֟. ҚҰ֣֤֮֮֞ ֥֣֛֣֮֟֓֘֓֞֗֓֠ ֥֢֥֤֥֣֦֮֡֓
֙Ə֠֘ ֣֮֡֞֓֗Ң Қ֤֛֥֥֣֓֘֘֊
1–֥֣֦֓֓. ҚҰ֣֤֮֮֞ ֥֣֛֣֮֟֓֘֓֞֗֓֠ ֥֢֥֤֥֣֦֮֡֓ ,
֤֥֣֥֥֦֓֠֗֓֓ ֙Ə֠֘ Қ֤֛֥֥֣֓֘֘֊֠֊Ң ҚҰ֣֮֓֟ ֟֘֠
ҚҰ֣֮֮֮֮֞֟֠Ң Ө֣֚֓֓ ֤֮֮֔֓֜֞֓֠
1.1.Құрылыс материалдарын топтастыру
Құрылыс материалдары өздерінің қасиеттеріне байланысты
əртүрлі бұйымдар, конструкциялар жасау үшін қолданылады. ֡л
бұйымдар құрылыста қолдану шартына сай алуан түрлі. ֟ысалы, көп
қабатты үй салу үшін мынадай бұйымдар , конструкциялар
пайдаланылады: фундамент, баған, арқалық, қабатаралық жəне төбелік
жабындар, сыртқы жəне бөлмеаралық қабырғалар. Үй құрылысында
бұлардан басқа, жылу-дыбыс-ылғал өткізбейтін бұйымдар да
қолданылады. ֢айдаланылатын орнына, атқаратын міндетіне
байланысты құрылыс материалдары екі топқа бөлінеді.
Бірінші топқа: үйлерге басқа да ғимараттарға түсетін күшке
төтеп бере алатын, конструкциялар деп аталатын материалдар жатады.
֡лар: 1) табиғи тас материалдар; 2) минералды шикізаттарды
термиялық əдіспен өңдеу арқылы алынатын материалдар –
керамикалық бұйымдар, шыны ситалдар, байланыстырғыш заттар,
металдар; 3) минералды байланыстырғыш заттардың негізінде
дайындалатын материалдар – бетондар, темірбетондар, құрылыс
ерітінділері, автоклавта өндірілетін бұйымдар; 4) органикалық
материалдар – ағаш материалдар, органикалық байланыстырғыш
заттар, полимерлер; 5) композициялық материалдар – асбестцемент,
бетонполимер, фибробетон, шыныпластик.
Екінші топқа:арнаулы міндет атқаратын конструкцияларда
(бұйымдарда) пайдаланылатын “арнаулы орындарда қолданылатын”
материалдар жатады. ֔ұлар – бұйымдардың эксплуатациялық
қасиеттерін жақсарту, үйдің ішін – жайлы, ал сыртын көркемдеу
мақсатымен, əрі конструкцияларды зиян келтіретін ортадын қорғау
үшін қолданылады. ֡лар: 1) жылу өткізбейтін жылуизоляциялық
материалдар (шыныдан істелінген мақта, ағаш талшықты плиткалар,
арболит, т.б.); 2) дыбыс өткізбейтін материалдар (тесіктелген –
перфорацияланған ағаш жоңқалы тақталар, акмигран, фибролит);
3) тыстағыш (өңдегіш) материалдар (табиғи тастардан істелінген үйдің
ішін, сыртын əшекейлейтін, оларға өң беретін мəрмəр, гранит тақталар
мен жасанды материалдар – керамикалық тақталар, т.б.);

Құрылыс материалдары
5
4) коррозияға төзімді материалдар (сыр, лак, бояулар, металл
бұйымдарының бетіне тысталатын – қондырылатын заттар); 5) төбе
конструкцияларын жабатын су, ауа өткізбейтін гидроизоляция-лық
жəне герметикалық (саңылаусыздандырғыш) материалдар (рубероид,
толь, мастикалар, герметиктер); 6) отқа төзімді кірпіштер (динас,
шамот, т.б.); 7) радиоактивтік сəулеге төзімді материалдар (ауыр
толтырғыштар – барит, металл жоңқалар, т.б. негізінде дайындалған
өте ауыр бетондар).
1.2. Құрылыс материалдарының қасиеттерін стандарттау
Құрылыс материалдарының физикалық қасиеттеріне: олардың
тығыздық кеуектілігі, ылғалдылығы, су сіңіргіштігі, аязға төзімділігі,
жылу өткізгіштігі, т.б., ал механикалық қасиеттеріне – олардың
деформациялық (серпімділік, пластикалық) қасиеттері, беріктігі,
қаттылығы, үйкеліске, ұруға жəне тозуға төзімділігі, т.б. жатады.
Əртүрлі өнеркəсіптік, азаматтық, т.б. құрылыстарда материалдарды
белгілі орында (фундаментте, қаңқада, қабырғада, т.б.) атқаратын қызметіне
сай пайдалану үшін, олардың қасиеттерін жақсы білу қажет. ֔ұл қасиеттер
құрылыс материалдарының стандарттарында (֖֤֥֡, ֤֥֡, т.б.) келтіріліген
сан көрсеткіштерімен сипатталынады да, “Құрылыс нормалары мен
ережелеріне (֤֠֫)” сəйкес қолданылады. ֨алықаралық айырбас, сауда
жүргізу үшін əр мемлекет құрылыс материалдарын өндіргенде ֛֤֡-ның
(халықаралық стандарттарды бекітетін мекеме) талаптарын да бұлжытпай
орындауы керек.
֤тандарттар орыс тілінде жазылатын аттарының бас əріптерімен
белгіленген:ГОСТ (государственный общесоюзный стандарт) – ол құрылыс
материалдарын өндіретін кəсіпорындармен, олардың ведомстволығына
байланыссыз, міндетті түрде орындалатын бүкілодақтық мемлекеттік
документ, шарттар.ОСТ (отраслевой стандарт) – ол салалық
(ведомствалық),РСТ – республикалық, алСТП – (стандарт предприятия) –
кəсіпорындық стандарттар.СНиП (строительные нормы и правила)
дегеніміз – құрылысты жобалау, оны құру үшін қолданылатын
материалдарды тиімді пайдалану туралы, барлық мекемелер міндетті түрде
қолданылатын, бүкілодақтық нормативтік документтердің жиынтығы.
Құрылыс материалдары саласында ең көп тараған стандарттардың
бірі – ֥֦ (технические условия) –техникалық шарттар. ֔ұларда құрылыс
материалдарын таңбалау, буып-түю, тасу, сақтау туралы шарттар қойылады
жəне олардың үлгілерінің немесе өздерінің сапасын сынау əдістері
келтіріледі.

Құрылыс материалдары
6
֥ехникалық талап (шарт) қойылған ережелері бар бұл
стандарттар құрылыс материалдарының сапа көрсеткіштерін
нормалайды (мөлшерлейді). ֟ысалы, ֖֤֥֡-10178-85 кəдімгі
портландцементтерінің мынадай сапа көрсеткіштерін мөлшерлейді –
ұнтақтық дəрежесін, яғни майдалық мөлшерін (нөмірі, яғни
тесіктерінің диаметрі 0,08 мм елеуіште (електе) өтпей қалатын цемент
қалдығының проценті бойынша анықталады), нормалы қоюлығын
(цементтің нормалы илемін, яғни қамырын алу үшін қажетті су
мөлшері проценті бойынша), ұштасу мерзімін (цементті сумен
араластырғанда пайда болған коллоид ерітіндісінің коагуляциялану
салдарынан гель деп аталатын қатты денеге айналу, яғни ауысу
уақыттарымен, мерзімдерімен сипатталынады), маркасын (элементтің,
оған салмағынан үш есе көп) құм қосып дайындалған, ерітіндісінен
жасалған үлгінің, 20
0
֤-та 28 тəулік бойы қатайғанда ие болатын, сығу
күшіне, беріктілік шегіне тең. ֢ортландцементтің осы келтірілген
сапаларына стандарт мынадай шарт қояды – елеуіштегі қалдық
проценттен артық болмауы, қамырының нормалы қоюлығы 23...26%
аралығында болуы, ұстасу мерзімі 45 минуттан ерте басталмауы, ал
ұстасудың аяқталуы 1 сағаттан кем болмауы, құм қосып жасалған
үлгісінің беріктілігі 400…600 кг с/см
2
аралығында болуы керек.
֤тандарттарда бірінші цифрлар – олардың нөмірін, екінші
цифрлар – бекітілген жылын көрсетеді; олар 5-10 жылда ғылым мен
техника жетістіктеріне байланысты қайта қаралып, бекітіліп отырады.
֤тандарт шарттарын бұлжытпай, тиянақты, жауапты орындау керек.
1.3. Құрылыс материалы қасиеттерінің, оның құрамы мен
құрылымына байланыстылығы
Құрылыс материалдарының қасиеттері, олардың құрамы мен
құрылымына байланысты. Құрамдар –химиялық, минералдық жəне
фазалық болып бөлінеді. ֟атериалдық химиялық, яғни химиялық
элементтерден тұратын, құрамына қарай, оның отқа, микроорганизмдер
əсеріне төзімділігін, механикалық, т.б. техникалық қасиеттерін
жорамалдауға болады. Құрылыс материалдары ішінде көп тараған
бейорганикалық байланыстырғыш заттар мен табиғи тас материалдардың
химиялық құрамы əдетте оксидтермен (тотықтармен) сипатталынады.
Минералдар – негізгі жəне қышқыл тотықтардың өзара
байланысуынан түзіледі (құралады). ֟ысалы, портландцемент
құрамында үш кальцийлі силикат – минерал 3CaOּ SiO2 (қысқаша
C3S) көбейсе (45-60%), оны құммен, сумен араластырғанда цемент тез
қатаяды да, беріктілігі өседі.

Құрылыс материалдары
7
֧азалық құрам қатты қаңқа жəне ауамен , сумен толған
саңылауларда түзіледі. ֤аңылаулар ішіндегі судың қатты затқа (мұзға)
айналуына байланысты, материалдардың қасиеттері өзгереді – аязға
төзімділігі төмендеп, жылу өткізгіштігі өседі.
֝өп құрылыс материалдарының құрылымы олардың бөлшектерінің
(түйірлерінің) ірілігін, формасын өзара орналасуын, байланысуын
көрсетеді. Құрылым үш дəрежеде анықталады: 1) материалдың
макроқұрылымы (құрылымдағы саңылаулардың мөлшері 1-2 мм) жəй
көзбен көру арқылы; 2) микроқұрылымы 50-ден 2000 есеге дейін
оптикалық микроскопта үлкейту арқылы; 3) материал құрайтын заттың ішкі
құрылымы ондаған мың есе үлкейтіп көрсететін электрондық микроскопта
рентген сəулесімен зерттеу арқылы.
Қатты құрылыс материалдарының макроқұрылымы
конгломератты, ұялы ұсақ саңлаулы, талшықты, қабатты, т.б. болуы
мүмкін. ֟ұнда конгломератты (латынша – жиналған, құрылған деген
сөз) құрылым əртүрлі. ֟ысалы құмнан, малта (жұмыр) немесе
жарықша (қиыршық) тастардан, осыларды байланыстыратын
заттардан құралған құрылым – көбінесе бетондардың сан алуан
түрлеріне, ұялы құрылым макросаңылаулы газ бен көбік бетондарға,
ұялы пластмассаларға, ал ұсақ саңылаулы құрылым – қамырға көп су
қосып, оны күйдіргенде жанып кететін қосындылар – қосу əдістерімен
жасалған керамикалық материалдарға тəн. ֥алшықты құрылым ағаш
материалдарға – шыны мақтадан жасалған бұйымдарға, қабатты
құрылым қағазпластқа, текстолитке тəн.
֟атериалдардың микроқұрылымы олардың бөлшектерінің мөлшерін,
формасын, материал көлеміндегі санын (оптикалық микроскопта ауданның
1 см
2
келетін бөлшек санымен сипатталады) көрсетеді.
֟атериал түзетін заттардың ішкі құрылымы, кристалл немесе
аморф түрлі болады. ֝ейбір заттардың, мысалы кварцтың ізі,
құрылымы осы екі түрде де кездеседі; ал кристалды түрі тұрақтырақ.
Өйткені ол əкпен қосылу үшін 175
0
֤ жəне 1 ֢֟а қысым қажет. ֓л
аморфты түрде кездесетін кварцтрепел кəдімгі температурада (20
о
֤
шамасында), ешқандай қысымсыз əкпен байланысып, кристалл – түрлі
сулы силикат түзеді.
Құрылыс материалдарының берік, қатты, балқығыш, т.б. қасиетті
болуы, оларды түзетін заттардың ішкі құрылымына – кристалл
торларының түріне (текшелі, гекоагональды, т.б.) байланысты.
֓томдардың кристалл ішінде орналасуы мен атомдардың аралығын
рентген сəулесінің заттың атомдық жазықтықтарынан, атомдарынан
кері шағылысып, экранға түсетін дақтарына қарап анықтауға болады.
Өйткені, затты құрайтын атомдардың ара қашықтығы рентгендік сəуле

Құрылыс материалдары
8
толқынының ұзындығымен шамалас. ְлектрон сəулесі толқынының
ұзындығы, рентген сəулелерінікінен əлдеқайда кем екені ақиқат.
֣енгенограммада майда фазалардың сызықтары өте көмескі көрінеді,
сондықтан оларды жоғарғы дəлдікпен өлшеу мүмкін емес. ֟ұндай
жағдайда электронография (электрондардың затқа жұтылмай
қарқынды шағылысатын-дығына негізделген) заттың өте ұсақ
бөлшектерін зерттеуге кеңінен пайдаланылады.
2-֥֣֦֓֓. ҚҰ֣֤֮֮֞ ֥֣֛֣֮֮֟֓֘֓֞֗֓֠Ң Қ֤֛֥֥֣֓֘֘֊
2.1. ֟атериал күйінің өлшемдері
Құрылыс материалдары күйінің өлшемдері дегеніміз –
материалдар мен бұйымдардың физикалық қасиеттерінің бір түрі.
֧изикалық қасиеттерге күй-өлшемдерінен басқа: гидрофизикалық
жəне жылуфизикалық қасиеттер жатады. ֟атериал күйінің өлшемдері
– оның тығыздық жəне кеуектілік қасиеттерімен сипатталынады.
֝ітаптың осыдан басқа да тарауларында құрылыс
материалдарының негізгі қасиеттері, олар арқылы маркаларды
халықаралық стандарттарда қолданатын символдармен белгіленеді:
֗ – тығыздық, W – су өткізбейтін, ֖ – аязға төзімді, ֟ – жəне
֕ – сəйкесінше материалдың беріктігі бойынша анықталынатын
маркасы мен класы. ֤ондай-ақ, материал күйінің өлшемдері де,
мысалы массасы (сажагы), көлемі, т.б. техникалық əдебиеттерде
қалыптасқан символдар арқылы белгіленеді.
֟атериалдың тығыздығы мына формула арқылы анықталады:
D =m/v; (2.1)
мұндағы D – материалдың тығыздығы, г/см
3
немесе кг/м
3
; m – құрғақ
материалдың салмағы, г немесе кг; v – материалдың көлемі, см
3
/м
3
.
֥ығыздық –шын жəнеорташа деп бөлінеді. ֫ын тығыздықты
(Dш) анықтағанда v – ол материалдың саңылаусыз, яғни оның тек
затпен толған көлемі; сондықтан шын тығыздықты “заттың
тығыздығы” деп те атайды. ֡рташа тығыздықты (D0) анықтағанда,
көлемнің есебіне материалдың ішіндегі саңылаулар да кіреді.
֟атериалдың шын тығыздығын табу үшін оның көлемін материалды
ұнтақтап, ішінде саңылау қалдырмай, арнаулы əдіспен пикнометр
арқылы анықтайды. ֡рташа тығыздықты табу үшін бұйымның үлгісін
үш бағытта өлшейді де, оның көлемін саңылаулармен қоса анықтайды.
֤усымалы материалдардың (құмның, жарқышақ немесе малта
тастардың, т.б.) тығыздығын анықтау үшін, олардың көлемін белгілі
ыдысқа стандартта көрсетілген биіктікпен толтыру (құю) арқылы табады.

Құрылыс материалдары
9
֟атериалдардың шын тығыздығын негізінде бірден жоғары:
табиғи жəне жасанды материалдікі 2-3 г/см
3
немесе т/м
3
аралығында,
қара металдардікі 7-8, ал битум, пек, олиф, лак, ағаш,
пластмассалардікі – 0,9-1,6 г/см
3
аралығында. ֝өп материалдардың
орташа тығыздығы, олардың шын тығыздығынан біршама төмен.
֟ысалы кəдімгі (күйдірілген) кірпіштің орташа тығыздығы 1,8, ал
шын тығыздығы 2,6 т/м
3
. ֥ек қана абсолютті тығыз материалдардың
(шыны, болат, битум, сұйықтардың) орташа жəне шын тығыздықтары
бірдей (тең).
֚аты бір материалдардың орташа тығыздығының көрсеткіштері –
олардың кеуектілігіне байланысты əртүрлі болады. ֟ысалы, əр дəрежелі
кеуектелінген керамикалық материалдардікі – 0,25-1,8; пластмассалардікі –
0,015-1,2 т/м
3
аралықтарында.
Кеуектілік деп – материал көлемінің саңылаулармен (ұсақ
тесіктермен) толған дəрежесін атайды. ֗емек, кеуектілік тығыздыққа
қарама-қарсы түсінік. ֝еуектілік бірге теңелген көлемнің үлесі не
проценті арқылы анықталады:
֝ = Vc/Vm; (2.2)
֝ = (1 – ֗о / ֗ш )×100; (2.3)
мұндағы ֝ – материалдың кеуектілігі, көлемнің үлесі немесе проценті;
Vс – саңылаулар көлемі, бірдің үлесі; Vm – материалдың көлемі, ол
бірге тең; ֗о, ֗ш – материалдың орташа жəне шын тығыздықтары,
г/см
3
немесе т/м
3
.
֟атериалдың көлемі – материал затының көлемі (V3) мен оның
саңылаулары көлемінің (V֤) қосындысына тең (2.1-сурет):
Vm = Vз + Vс.
2.1 - сурет. ֝еуекті материал көлемі құрамының схемасы:
Vm – материалдың көлемі; V3 – заттың көлемі; VС – саңылаулардың көлемі;
VСу жəне Vауа – саңылаулардағы су мен ауа көлемдері

Құрылыс материалдары
10
֤аңылаулар көлемі – сумен толуы мүмкін. ֤ондықтан бұл көлемді
табу үшін материал алдын ала 105
0
֤-та салмағы өзгермегенше кептіріліп,
содан соң тығыз бітелінген ыдысқа орналастырылады. ֮дыс ішіндегі ауа
сорылып шығарылып, вакуумдалған материалға сұйық зат (су немесе
керосин) сіңіріледі. ֤аңылауларды толық толтыруға кеткен сұйықтың
шығыны, материалдағы саңылаулар көлеміне тең болады. ֤аңылаулар
көлемін бұдан гөрі дəлірек анықтау қажет болса, сынау уақ тесіктерге де
сіңгіш сұйытылған гелийді қолдану арқылы жүргізіледі.
֤аңылаулардың көлемін тапқаннан соң, ол материалдың кəдімгі жағ-
дайындағы көлемінен алу арқылы, материалдың көлемі анықталынады, яғни:
Vз=Vm-Vc. (2.4)
֡дан əрі (2.1.) формула арқылы материалдың шын тығыздығын
табуға болады.
֤аңылаулар мөлшеріне қарай, материалдар –уақ неірі кеуекті деп
аталынады. ֦ақ кеуекті материалдардың саңылаулары, мм-дің жүзден
мыңға, яғни (10
-6
м) дейінгі үлесімен, ал ірі кеуектілерінің саңылаулары –
мм-дің он үлесінен 1-2 мм-ге дейінгі мөлшермен сипатталынады.
֝еуекті материалдардың саңылаулары ашық жəне жабық түрде
болады. ֓шық саңылаулар қоршаған ортамен қатынасты жəне өзара да
қатынасты болуы мүмкін. ֟ысалы, материал үлгісін су құйылған ыдысқа
салғанда, ашық саңылаулар сумен кəдімгі жағдайда-ақ толады. ֤ондықтан
материалда ашық саңылаулар көп болса, оның аязға төзімділігі төмендейді.
֝ерісінше, материалда жабық саңылаулар көп болса, оның ұзақтығы өседі.
֔ірақ дыбыс өткізбейтін материалдар үшін оларда ашық саңылаулар көп
болғаны жөн. Өйткені өзара шектесе орналасқан осындай саңылаулар –
лабиринттерде, оның дыбыс энергиясы бірте-бірте сөнеді. ֤аңылаулардың
мөлшері сынапты саңылау өлшегішпен анықталады (2.2-сурет).
2.2-сурет. ֤аңылау өлшегіштегі сынап қысымының, саңылаулардың диаметріне
байланыстылығы (логарифмдік масштабта)

Құрылыс материалдары
11
Құрылыс материалдарының негізгі физикалық қасиеттері мен
соңғылардың өзара байланыстылығын 2.1-кестеден аңғаруға болады.
2.1-кесте
Құрылыс материалдарының негізгі физикалық қасиеттері
֟атериалдың аты ֫ын
тығыздығы,
г/см
3
֡рташа
тығыздығы,
кг/м
3
֝еуектілігі,
%
֙ылуөткіз-
гіштігі
֕т/(м°֤)
1 2 3 4 5
֔етон:
ауыр
жеңіл
ұялы
2,6
2,6
2,6
2400
1000
500
10
65
81
1,16
0,35
0,2
֝ірпіш:
кəдімгі
қуыс денелі
2,65
2,65
1800
1300
32
51
0,8
0,55
֥абиғи тас:
гранит
вулкандық туф
көбік шыны
2,7
2,7
2,67
2670
1400
300
1,4
52
88
2,8
0,5
0,11
֟ипора (көбік полимер) 1,2 15 88 0,03
֓ғаш материалдар:
карағай тақтайлары
ағаш талшықты тақта
1,53
1,5
500
200
67
86
0,17
0,06
2.2. ֖идрофизикалық қасиеттері
Қасиеттердің бұл тобына материалдардың су жұтқыштығы, суға,
аязға төзімділіктері, су өткізгіштік, т.б. қасиеттері жатады.
Су жұтқыштық деп – материалдың су сіңіргіш қабілетін айтады.
֡л – материал үлгісінің су сіңіргеннен кейінгі салмағы мен құрғақ
күйіндегі салмақ айырмашылығына байланысты. Құрғақ материалдың
салмағы немесе көлемі, процент арқылы анықталынады. Үлгіні
температурасы 20
0
֤ суға салып, оны əбден су сіңіріп болғанша
ұстайды. ֝еуекті (саңылаулы) материалдар суды көп сіңіреді. Əдетте
суды материалдың барлық көлемі сіңірмейді, өйткені көлем ішінде
материалдың заты жəне су сіңе алмайтын өте ұсақ тесіктері бар.
֤ондықтан материалдың көлемдік су жұтқыштығы – оның
кеуектілігінен əрдайым аз.
֟атериалдың салмақтық (֤֙m) жəне көлемдік (֤֙v) су
жұтқыштық-тары мына формула арқылы анықталады.

Құрылыс материалдары
12
֤֙m = (mc- mк) / mк×100, % ; (2.5)
֤֙v = (mc- mк) / Vк.ж,×100, % ; (2.6)
мұндағы Vк.ж.–материалдың кəдімгі жағдайда (саңылаулармен бірге)
алатын көлемі; mс – үлгінің суды сіңіргеннен кейінгі салмағы
(массасы), mк – үлгінің құрғақ күйіндегі салмағы.
֝өлемдік су жұтқыштық əрдайым 100%-тен кем, өйткені
материал көлемінің ішінде саңылаулардан басқа оның заты да бар. ֓л
салмақтық су жұтқыштық 100%-тен көп болуы да мүмкін, өйткені өте
кеуекті материалдар (мысалы торфтан жасалынған жылу өткізбейтін
тақталар) суды өз салмағынан көбірек сіңіреді. ֝əдімгі кірпіштің
салмақтық су жұтқыштығы 8-15%, жуынатын бөлме мен дəретхана
еденіне төсейтін керамикалық тақталардікі 5%-тен кем, ал ауыр
бетондардікі – 2-4%, граниттікі – 0,02-0,7% аралығында болады.
֤у жұтқыш материалдардың, олар сіңіпген судың мөлшері
көбейген сайын, беріктілігі төмендеп, ал орташа тығыздығы мен жылу
өткізгіштігі өседі. ֔ұл жағдайда кейбір материалдардың, мысалы
ағаштардың көлемі де өседі.
֤уға төзімділік. ֔ұл қасиет материалдардың суда босау
(жұмсақ) коэффициенті (֝с.б.) арқылы сипатталынады:
֝с.б. = Rс / Rк; (2.7)
мұндағы Rс, Rк – материалдың сəйкесінше су сіңіргеннен кейінгі
жəне құрғақ күйіндегі беріктіктері, ֢֟а (кгс/см
2
).
֟атериалдардың суда босау коэффициенттерінің көрсеткіштері
0-1 аралығында болады. ֥абиғи жəне жасанды тас материалдарды су
құрылысында қолдану үшін, олардың суда босау коэффициенті 0,8-ден
кем болмауы қажет.
֤у өткізбегіштік. (W) материалдың (бетонның), оның цилиндр
формалы үлгісін су қысымымен стандартқа сай сынағанда, белгілі бір
қысымға дейін су өткізбегейтіндігімен сипатталынады.
Аязға төзімділік (֖) деп – суға қаныққан материал үлгісінің бірнеше
қайтара жүргізілетін тоңазыту-жібіту цикліне төзімділік мүмкіншілігін
айтады. ֓язға төзімділігін анықтау үшін материал үлгісі, су сіңіргеннен
кейін температурасы –5 – -20
0
֤*
*
/ камерада 6 сағат тоңазытылады. ֤одан
кейін қайтадан суға салып, оны 15-20
0
֤ аралығында жібітеді (жылытады).
֡сындай цикл материалдың пайдаланатын орнына байланысты 25-500,
одан да көп рет қайталанылады. ֘гер материал белгілі бір циклден өткеннен
кейін біртектігінің 85%-ін сақтап, ал салмағын 5 проценттен артық
*
֝өп материалдардың, оның ішінде құрылыс материалдарының да қасиеттері, олардың
стандарттарында көрсетілгендей, құрғақ күйінде анықталынады. Өйткені материал
ылғалданса, оның қасиеттері де өзгереді.

Құрылыс материалдары
13
жоғалтпаса, ол аязға төзімді болып есептелінеді. ֤ыннан өткен материал
беріктілігінің төмендеу себебі, оның саңылаулары ішіндегі су, тоңазығанда
мұзға айналып көлемін 9%-ке ұлғайтып, саңылаулардың қабырғасын
(қаңқасын) қирату мүмкінділігінде. ֔ұл қиратылу процесі – материал беті
қабыршақтануынан (түлеуінен) басталып, əрі қарай оның денесі ішіне
тарайды. ֥оңазыту-жылыту циклдері көбейген сайын, материал көп уақыт
қайта-қайта созу күшінің əсерінде болғандай қажиды.
֟атериалдың пайдалану орнына сəйкес аязға төзімділігі, сыртқы
қабырғада қолданылатындары (кірпіш, керамикалық тастар, жеңіл
бетондар) үшін 25; 35; көпірмен жол салуды пайдаланатындары үшін
50; 100; 200; ал гидротехникалық бетондар үшін 500-ге дейін болуы қажет.
֝өрсетілген аяз бен жылу алмасуларын өткеннен соң, материалдар беріктігі
мен салмағын белгілі мөлшерден төмендетпеуі керек.
2.3. ֙ылу-физикалық қасиеттері
֔ұл қасиеттер тобына – материалдардың жылу өткізгіштік, отқа
төзімділік, т.б. қасиеттері жатады.
Жылу өткізгіштік деп – материалдардың бір бетінен (мысалы
ішкі, екінші (сыртқы) бетіне жылу өткізу қабілетін айтады. ֥ұрғын
үйлерде, басқа да азаматтық ғимараттарда жылулықты сақтау үшін,
қоршағыш конструкция ретінде қолданылатын сыртқы
қабырғалардың, төменгі (бірінші) қабат еденінің, соңғы қабат
төбесінің, əсіресе жылу өткізбейтін (жылуизоляциялық, жылуды аз
өткізетін) материалдардың жылу өткізгіштігін білу өте қажет.
֟атериалдардың жылу өткізгіштігі – олардың затына,
саңылауларының түріне жəне жылу ағымының температурасына
байланысты. ֝еуекті материал-дарда жылу, оның заты мен
саңылаулардағы ауадан өтеді.
֓уаның жылу өткізгіштігі өте аз 0,023 ֕т/(м.
о
֤), ол жылу
өткізбейді десе де болады. Құрғақ кеуекті материалдардың
жылуөткізгіштік мөлшері оның заты мен ауаның жылуөткізгіштік
мөлшерінің аралығынан орын алады. ֤ондықтан материалдардың
кеуектілігі өскен сайын, оның жылу өткізгіштігі төмендейді, ал
тығыздығы өскен сайын, керісінше оның жылу өткізгіштігі
жоғарылайды. ֗емек, қоршағыш конструкциялар үшін кеуекті жеңіл
материалдар тиімді.
֟атериал дымқылданса, оның жылу өткізгіштігі тез өседі.
Өйткені судың жылу өткізгіштігі ауаның жылу өткізгіштігінен 25 есе
артық (0,58) ֕т/(м.
0
֤). ֘гер су тоңазып мұзға айналса, онда
материалдың жылу өткізгіштігі одан да жоғарылайды. ֤ебебі, мұздың

Құрылыс материалдары
14
жылу өткізгіштігі 2,3 ֕т/(м.
0
֤)-қа тең, яғни ауаның жылу
өткізгіштігінен 100 есе көп.
Əдетте материалдардың жылу өткізгіштігін (l) олардың орташа
тығыздығы (֗о) арқылы болжауға болады. ֥ас материалдар үшін
֕.֢.֠екрасовтың мына формуласы қолданылады:
l = 1,16 √(0,0196+0,22֗о
2
) - 0,16, ֥֕/( м×
0
֤). (2.8)
֔ұл формуланы басқа да материалдардың жылу өткізгіштігін
шамалап табу үшін пайдалануға болады. ֔ірақ, материалдардың жылу
өткізгіштік мөлшерін дəл білу қажет болса, оны тəжірибе арқылы
анықтайды. ֟атериалдардың жылу өткізгіштігінің олардың
ылғалдылығы мен тығыздығына байланысты екендігі 2.3.-суретте
көрсетілді.
2.3-сурет. ֔ейорганикалық материалдардың
жылуөткізгіштігінің олардың тығыздығына байланыстылығы
(1–құрғақ, 2–3 – əр ылғалдылықты ауада құрғақ, 4– су сіңірілген)
֙ылу ағымының температурасы өскен сайын (мысалы, жылу
өндіретін агрегаттарды изоляцияланғанда), көп материалдардың жылу
өткізгіштігі аздап өседі. ֟ұны осындай объектілерді изоляциялағанда
ескереді (есепке алады): агрегатты оңашалайтын материалдың
(бұйымның) қалыңдығы өсіріледі немесе жылу өткізгіштігі төмен
бұйым пайдаланылады.
֟атериал құрылымы (құрылысы) да оның жылу өткізгіштігіне
əсерін тигізеді. Қабат-қабат (қатпарлы) немесе талшық құрылымды
материалдың жылу өткізгіштік мөлшері , жылу ағымының
талшықтардың бойына (ұзынды-ғына) параллель немесе оларға кесе-
көлденең бағытталуына байланысты. ֟ысалға, талшықтары діннің
(бағананың) ұзын осін бойлаған ағашты алайық. ֘гер жылу ағымы
талшықтардың бойына параллель, яғни діннің көлденең қимасына
перпендикуляр болып бағытталса, оның жылу өткізгіштігі, жылудың
талшықтарға кесе-көлденең бағытталуымен салыстырғанда екі есе көп,
сəйкесінше 0,3 жəне 0,15 ֕т/(м.
о
֤).

Құрылыс материалдары
15
֟атериалдың жылу өткізгіштігі – оның саңылаулары мөлшеріне
байланысты: уақ кеуекті материалдың жылу өткізгіштігі ірі кеуектігімен
салыстырғанда аз, ал қатынасты (ашық) саңылаулы материалдардың жылу
өткізгіштігі, қатынассыз (жабық) саңылауларына қарағанда көп. Өйткені,
саңылаулар ірі жəне өзара қатынасты болса, олардың ішіндегі ауа қозғалып,
жылу таратады. ֲғни, конвекция құбылысы орын алып, материалдың жылу
өткізгіштігі өседі.
Отқа төзімділік деп – материалдың ұзақ уақыт жоғары
температурада формасын өзгертпей сақталуын айтады. ֟атериалдың отқа
төзімділігі – оның стандартты формалы жəне мөлшерлі үлгісін белгілі
режиммен қыздырғанда, қай температурада оның жоғарғы ұшы шөгіп, өзі
тұрған тұғырыққа тигенімен сипатталынады.
1580
0
֤-тан жоғары температураға шыдайтын материалдарды –отқа
төзімді материалдар дейді. ֡ларға динас, шамот, хроммагнезиттен
жасалған материалдар мен бұйымдар жатады. ֫амот материалдары мен
бұйымдарының отқа төзімділігі – 1610-1730
0
֤, династікі – 1700
0
֤,
хроммагнезиттікі – 2000
0
֤-тан кем емес. ֔ұл материалдар мен бұйымдар
өндіріс пештерінің (домна, мартен, шыны балқытқыш, клинкер
күйдіргіш, т.б.) ішкі футеровкасы (астары) ретінде пайдаланылады.
֡тқа төзімділік көрсеткіші 1350-1580
0
֤ материалдарды қиып
балқитын, көрсеткіші 1350
0
֤-тан төмен материалдар –оңай балқитын
материалдардеп аталады.
2.4. ֟еханикалық қасиеттері
֔ұған деформациялық (формасын өзгерткіштік) қасиеттер
(серпімділік, пластикалық (иленгіштік), морттық (омырылғыштық) жəне
беріктілік, қаттылық, үйкеліс пен тозуға төзімділік қасиеттері жатады.
֗еформациялық қасиеттері
Құрылыс материалдары сыртқы күш əсерінен өздерінің
өлшемдері мен формаларын аз да болса өзгертеді , яғни
деформацияланады. ֔ұл деформация, күш шамасына тікелей тəуелді.
֘гер күш белгілі бір мəннен аспаса, деформация күштің өсуіне
пропорционал артады. ֓л күш əсерін тоқтатсақ (яғни күшті алып
тастасақ, жойсақ), дене (бұйым) бастапқы қалпына келеді (қайтады).
֗енелердің бұл қасиеттерін –серпімділікдейді. ֫амасы айтарлықтай
үлкен күш əсерінен дененің қайтымсыз, қирамай деформациялану
қабілеті –пластикалық қасиет деп аталынады.
֝үш əсері тоқталған кезде (яғни, денеге түскен күшті алғанда)
деформацияның жойылуын (материалдың бұрынғы қалпына келуін) –
серпімді немесеқайтымды деформация, ал жойылмауын (яғни

Құрылыс материалдары
16
материалдың бастапқы қалпына келмеуін) –қалдық немесе
пластикалық деформация дейді.
Құрылыстар мен конструкцияларда пайдаланылатын
материалдарды екі топқа бөлуге болады: 1 – қалдық деформациядан
кейін қирайтынпластикалық материалдар, мысалы болат,
дюралюминий, ағаш; 2 – өте аз қалдық деформация кезінде қирайтын
морт материалдар, мысалы шойын, бетон, кірпіш, шыны. Əдетте
пластикалық материалдар созылуға, сығылуға біркелкі қарсыласады.
֓л морт материалдардың сығуға беріктілігі жақсы, бірақ созуға
беріктілігі нашар. ֟орттыққа – ірі, ал пластикалыққа – ұсақ түйір
құрылым тəн.
֔асқа материалдар сияқты құрылыста қолданылатын
конструкциялық материалдар да атомдардан тұратыны, ал атомдар
өзара атомдық күшпен байланысып, тепе-теңдік күйде болатыны
физика курсынан мəлім. ֟атериалдың беріктігі, атомдардың атомдық
күш шамасына байланысты. ֓томдық күш неғұрлым үлкен болса,
материал соғұрлым берік, кіші болса – осал. ֤ыртқы күш əсерінен
атомдық күш қандай да бір қосымша шамаға өзгереді. ֔ұл қосымша
шама – ішкі күш деп аталып, конструкция элементтерінің сыртқы күш
əсеріне қарсыласу қабілетін сипаттайды.
Деформация – материалдың атомдарының ара қашықтықтарының
өзгеруі мен атом блоктарының орын ауыстыруы салдарынан туады.
֗ене деформацияланғанда, ол ֓1 шамасына ұзарып немесе қысқарады.
֡ның сызықтық (бойлы) салыстырмалы деформациясы (e) келесі
формуламен анықталынады:
e= ֓1/1; (2.9.)
мұндағы ֓1–абсолюттік деформация, 1–дененің алғашқы сызық
өлшемі см, мм.
֥əжірибелердің көрсетуіне қарағанда барлық серпімді
конструкциялық материалдарда пайда болатын деформация (e)
кернеуге (d) тура пропорционал, яғни:
e=d / ֘. (2.10.)
֔ұл заңдылықты ֖ук айтқандай “күш қандай болса, ұзару да
сондай”. Əр материал əр күште əртүрлі ұзарады. ֧ормуладағы ֘ –
материалдың серпімділік модулі – материалдың қатаңдылығын, яғни
оның деформацияға қарсыласу қабілетін сипаттайтын коэффициент;
өлшем бірлігі – ֢֟а немесе н/м
2
; ол тəжірибе жүзінде анықталынады:
֘=d /e. (2.11.)
мұндағы кернеу шамасы мына формуламен есептелінеді:
d=R/ S; (2.12.)
мұндағы ֣ – бұйымға түскен сыртқы күш, кгс; S – бұйымның күш
түспей тұрған кезіндегі көлденең қимасының ауданы, см
2
.

Құрылыс материалдары
17
֓томдары ұзара үлкен атомдық күшпен байланысқан
материалдардың (олар жоғары температурада балқиды) серпімділік
модулі де үлкен (2.2-кесте). ֓уыр бетонның деформациялық модулі
маркаларына (֟100-֟500) байланысты 1900–4100 ֢֟а, арболиттің
серпімділік модулі 75–1200 ֢֟а.
2.2-кесте
֟атериалдардың серпімділік модулінің (֘) балқу температурасымен
(td) байланыстылығы
֟атериал ֘10
-4
, ֢֟а td,°֤ ֟атериал ֘10
-4
, ֢֟а td,°֤
֝орунд 37,2 2050 Қорғасын 1,5 327
֥емір 21,1 1539 ֢олистирол 0,3 300
֙ез 11,2 1083 ֝аучук 0,007 300
֓люминий 7 660
֢ластикалық материалда қалдық деформациясын тудыратын
кернеудің ең аз шамасы –аққыштық шегі (dа.ш.) деп аталып, төмендегі
формуламен анықталынады:
dа.ш.=Rа.ш./ S; (2.13.)
мұндағыRа.ш. –үлгіге түскен, онда аққыштық шегін тудыратын сыртқы
күш, кгс.
֝ернеу шамасы аққыштық шегіне тең болғанда , материал
пластикалық (қалдық) деформацияға ұшырайды.
Беріктік деп – конструкцияның немесе оның жеке элементтерінің
сыртқы күш, температура, су, қар, т.б. əсерінен туған ішкі кернеуге
қирамай, қарсыласу қабілетін айтады. ֲғни,беріктілік дегеніміз –
материалдың оған түскен сыртқы қирату күштеріне кедергі көрсетуі.
֝онструкциялардағы құрылыс материалдары өздеріне түскен
əртүрлі күштер əсерінен пайда болған сығылу, созылу, иілу жəне
ығысу кернеулеріне тап болады. ֝өбіне материалдар сығылу мен
созылу күштері əсерінде болады. ֥абиғи тастар, бетондар, кірпіш, т.б.
морт материалдар сығу күштеріне – жақсы, сығу күшіне – орташа, ал
созылу күшіне – нашар кедергі көрсетеді. ֔ұлар созғанда, сығу мен
салыстырғанда, 10-15 рет аз күшке шыдайды (қарсыласа алады).
֤ондықтан мұндай материалдарды сығылатын құрылыс
конструкцияларында қолдану қажет. ֔асқа құрылыс материалдары,
мысалы болат, ағаш, т.б. сығу жəне созу күштеріне бірдей жақсы
кедергі көрсетеді.
֟атериалды сыққанда немесе созғанда пайда болатын кернеулер
(2.12.) формула арқылы анықталады. ֟атериалдың беріктігі (R) оған
кернеу туғызған күшті үлгінің көлденең қимасы ауданына бөлу
арқылы табылады, яғни:
R = ֣к./ S. (2.14)

Құрылыс материалдары
18
֔ұл көрсетілген беріктікті материалдың беріктік немесе уақытша
қарсыласу шегі деп те атайды, ал ֣к– беріктік шегіне сай бұйымды
(үлгіні) қирататын күш (ол кернеу туғызатын күштен (֣) айыру үшін
“к” индексімен белгіленеді).
֟атериал беріктігі, оның күштің қай түріне қарсыласуына
(кедергі көрсетуіне) байланысты Rсығ, Rсоз, Rию, Rығу деп белгілейді.
֟атериалдың беріктік шегін табу үшін оның үлгісін престерде, үзгіш
машиналарда, т.б. қиратады.
Құрылыс материалының құрылымы біркелкі болмағандықтан,
оның беріктік шегін бірнеше (əдетте үштен кем емес) үлгілерді
қиратқаннан соң, олардан шыққан орташа көрсеткішке теңестіреді.
Үлгілердің формасы мен өлшемдеріне байланысты оларды сыннан
өткізгенде, яғни қиратқанда табылған беріктік көрсеткіштері өзгереді.
֟ысалы, сығу беріктігін табу үшін қабырғасы 2 (ғылыми-зерттеу
үшін) … 30 см текшелер (кубиктер) сынға салынса (қиратылса), кіші
текшелердің беріктігі, сол материалдардан істелінген (дайындалған)
үлкен текшелердің беріктігінен жоғары болып шығады. ֢ризмалардың
Rсығ олармен көлденең қимасы бірдей кубтардың беріктігінен
айтарлықтай төмен. Өйткені, үлгіні сыққанда ол көлденеңінен кеңиді.
Үлгі мен престің жоғарғы жəне төменгі табандары арасындағы үйкеліс
– үлгінің пресс плиталарына жанасқан жақын бөлшектерін көлденең
кеңуден, демек қираудан қорғайды. ֤ыққанда үлгінің орта шені,
көлденең кеңудің əсерінен, алдымен кеңиді. ֤ондықтан морт
материалдан жасалған кубты сыққанда, ол төбелері қосылған екі
пирамиданы бөліп, қирайды (2.4а-сурет). ֘герде үлгі табандарын
майлап (мысалы, парафинмен), үйкеліс күшін азайтсақ, онда куб
көлденең бос кеңудің əсерінен вертикальді жарықшақтарға бөлініп,
бірнеше кесектерге ыдырайды (2.4ə-сурет). ֢ресс плиталарына
таянатын (орнатылатын) аудандарына май жағылған кубтың сығу
беріктігінің шегі, майланбаған куб беріктігінің 50 проценті
шамасында.
2.4-сурет. ֟орт материалдар қирауының схемасы:а - кəдімгі кубты сыққанда;
ə- жоғарғы жəне төменгі табандары майланған кубты сыққанда
Үлгілердің беріктілік мөлшері, оларғы сыртқы күштердің түсу
жылдамдығына да байланысты. ֘гер күш стандарттағы көрсетілгеннен

Құрылыс материалдары
19
гөрі тез түссе (берілсе), онда сынның қорытындысы, яғни үлгінің
беріктілігі жоғары болады. Өйткені мұның салдарынан, үлгіде пайда
болатын пластикалық деформациялар күш түсу жылдамдығына сəйкес
тез өсе алмай қалады.
֝елтірілген мысалдар – құрылыс материалдарының беріктілігін
анықтау үшін олардың формасы, өлшемдері, сығылатын табан бетінің
сипаттамасы мен оларға күш түсуінің жылдамдығы əртүрлі
материалдарды сынауға арналған стандарттарда көрсетілген
талаптарға сай болуы жайлы.
2.3 жəне 2.4-кестелерде құрылыс материалдарының түрлеріне
сəйкес, олардың əртүрлі беріктіктерін анықтау үшін қолданылатын
үлгілердің формасы, өлшемдері, есеп формулалары көрсетілген.
֙алпы алғанда сығу жоғарыда көрсетілген (2.14) формула
арқылы анықталынады. ֤озу – болаттың, бетонның, талшықты, т.б.
материалдардың беріктігін сипаттау үшін пайдаланылады. ֡сы
көрсетілген екі беріктіктің өзара қатынасына байланысты
материалдарды үш топқа бөлуге болады: бірінші созу – сығудан
жоғары материалдар (талшықтағыш, т.б.), екінші созу – сығуға тең
материалдар (болат), үшінші созу – сығудан төмен материалдар (морт
– табиғи тастар, бетон, кірпіш).
2.3-кесте
֟атериалдардың сығуга беріктілігін стандарттық əдістермен
анықтау схемасы
Үлгі ְскиз ֘септеу
формуласы
֟атериал ֤тандартты үл-
гінің мөлшері, см
1 2 3 4 5
֔етон 15х15х15
Құрылыс
ерітіндісі
7,07х7,07х7,07
֝уб
R=P/a
2
֥абиғи тас
5х5х5
10х10х10
15х15х15
20х20х20
֔етон а = 10; 15; 20
h = 40; 60; 80֢ризма
R=P/a
2
֓ғаш а = 2; h = 3
Құрамалы үлгі R=P/S ֝ірпіш
а=12;
в=12,5;
h=14
֩емент а=4֩емент-қүм ерітіндісінен
немесе гипстен жасалынған
призма үлгінің жартысы
R=P/S
֖ипс S=25 см
2
֙арықшақ немесе малта
тастың цилиндрдегі үлгісі
Va=
(m1-m2)/
m1×100
֔етонның ірі
толтырғыш-
тары
d=15
h=15

Құрылыс материалдары
20
2.4-кесте
֟атериалдың созу жəне июге беріктіктерін стандартты əдістермен
анықтау схемасы
Үлгі ֤ынау
схемасы
֘септеу
формуласы
֟атериал ֤тандартты үлгінің
мөлшері, см
1 2 3 4 5
R созу=P/a
2
֔етон 5х5х5
10х10х10
֤тержень,
сегізше,
призма
֤озуға
сынау
R созу = 4p/pd
2
֔олат d=1
l=10
֩емент 4x4x4֢ризма,
кəдімігі
кірпіш
֛юге сынау;R ию = 3Pl/2bh
2
֝ірпіш 12x6,5x25
֔етон 15x15x60
֢ризма Rию=Pl/bh
2
֓ғаш 2x2x30
֔еріктігіне байланысты материалдар, маркаларға бөлінеді.
֔еріктік арқылы белгіленген марка, материалдар қасиеттерінің ең
маңыздысы. ֠ормативтерде марка кгс/см
2
өлшемінде келтіріледі.
֟ысалы, портланд-цементтің маркасы 400; 500; 550; 600. ֟аркасы
жоғарылаған сайын материалдың конструкциялық сапасы жақсарады.
֔еріктігі (R) жоғары, ал орташа тығыздығы (Dо) төмен
материалдарды – ең жақсы конструкциялық материалдар дейді. ֡лар
конструкциялық сапа коэффициенті (к.с.к) деген түсінік арқылы
сипатталынады:
к.с.к. = R / Do. (2.15)
֔ұл коэффициенттің мөлшері жоғарылаған сайын, материалдың
тиімділігі артады. ֢рактикада (іс жүзінде) материалдың беріктігін
жоғарыда көрсетілген əдістерден басқа, мысалы үлгіні қиратпай, оның
бойын ультрадыбыс жіберу əдісі не басқа да тəсілдер арқылы табу
қолданылады. ֟ұндай əдістер əсіресе құрылыста орнатылып қойылған
конструкциялардың беріктігін анықтау үшін пайдаланылады.
Қаттылық деп – материалдың оған өзінен гөрі, қатты денені
батырғанда туатын жергілікті пластикалық деформацияға кедергі
көрсету қасиетін айтады. ֥астардың, минералдардың қаттылығын,
֟оос шкаласы деп аталатын 10 минерал арқылы анықтайды. ֟ұнда əр
минерал ұшқыр қырымен өткен минералды тырнағанда, онда із
қалдырады. ֡сыған байланысты тастар мен минералдар төмендегі
кестеде келтірілген 10 қаттылық көрсеткішпен сипатталынады.
֓ғаштың, металдың, бетонның, т.б. бұларға ұқсас
материалдардың қаттылығы – оларға болат шарикті, конус немесе
пирамида түрінде істелінген қатты ұшты батыру (ендіру) арқылы

Құрылыс материалдары
21
анықталады. ֡сындай сынаудан соң төмендегі формула арқылы
материалдың қаттылық саны (֠֕) табылады:
֠֕ = P/S; (2.16)
мұндағы ֣ – материалға түсетін күш, кгс; S – шариктің денеде
қалдырған ізінің ауданы, см
2
.
2.5-кесте
֟инералдыңҚаттылық
көрсеткіші ֓ты химиялық формуласы
Қаттылық сипатамасы
1 ֥альк 3MgO×4SiO2×H2O ֥ырнақпен оңай
тырналады
2 ֖ипс CaSO4×2H2O ֥ырнақпен тырналады
3 ֝альцит CaCO3 ֔олат пышақпен оңай
тырналады
4 ֧люорит
(балқығыш шпат)
CaF2 ֢ышаққа аздап күш
түсіргенде тырналады
5 ֓патит Ca5(PO4) 3F ֢ышаққа біраз күш
түсіргенде тырналады
6 ֡тртоглаз K2O×Al2O3×6SiO2 ֫ыныны тырнайды
7 ֝варц SiO2
8 ֥опаз Al2 (SiO4)(FOH) 2
9 ֝орунд Al2O3
10 ֓лмас C
֫ыныны оңай тырнайды;
түрпілі (уатқыш, қатты)
֟атериалдар ретінде
қолданылады
֟атериалдардың қаттылығы, олардың үйкелістен ұнталуына
тəуелді: қаттылығы асқан сайын, үйкелістен ұнталуы төмендейді:
ֲғни, материал аз ұнталып, үйкеліске шыдамды келеді.
Үйкеліске төзімділік – материалдың алғашқы салмағының үйкелістен
кемуін (֖) сынға тап болған бетінің ауданына (см
2
) шаққандағы мөлшермен
бағаланады да, мына формуламен есептелінеді:
Ү = (m1– m2) / S; (2.17)
мұндағы m1, m2 – материалдың үйкелістен бұрынғы жəне үйкелістен
кейінгі салмағы; S – үлгінің сыналған бетінің ауданы.
֟атериалдың үйкеліске кедергілігі стандартталған əдіспен:
үйкеліс туғызатын айналып тұратын дөңгелек жəне түрпілі (уатқыш,
қатты) заттардың (кварцті құм немесе зімпара) көмегімен
анықталынады. ֔ұл қасиеттің материалдарды жолда, еденде,
басқыштарда қолданылуы үшін маңызы зор. ֡сындай құрылыстарда
көп пайдаланылатын материалдардың үйкеліске төзімділігі г/см
2
,
төмендегідей: кварциттікі – 0,06-0,12; граниттікі – 0,1-0,5; еденге
төсейтін керамикалық плиткалардікі (тақталанған бұйымдардікі) –
0,25-0,3; мəрмəрдікі – 0,3-0,8.
Тозуға төзімділік деп – материалдардың үйкеліспен ұрудың қатар
(бір мезгілде) тигізетін əсеріне кедергі көрсеткіш қасиетін айтады.

Құрылыс материалдары
22
֟атериалдардың тозуын, болат шарлары бар немесе оларсыз
айналғыш барабандарда сынайды. ֥озу көрсеткіші, материалдың
сынға түскеннен кейін жоғалтқан салмағымен (алғашқы салмағынан %
есебінде) сипатталынады.
֡сы тарауда материалдар мен бұйымдардың негізгі физика-
механикалық қасиеттері қаралды. ֝ейбір материалдардың тек өзіне
тəн қасиеттері, мысалы байланыстырғыш заттардың ұнтақтылық
дəрежесі, цемент, гипс жəне құрылыс ерітінділерінің нормалық
қоюлығы, бетон араласпасының қалыпқа ыңғайлы салынғыштығы,
олардың қоршаған ортада төзімділігін баяндайтын химиялық, физика-
химиялық қасиеттері сол материалдарға арналған тарауларда қаралды.
Құрылыс материалдары мен бұйымдарының кейбір қасиеті олардың
физикалық, механикалық, химиялық қасиеттерінің материалға тигізетін
əсерінің қорытындысы ретінде қаралады. ֤оның бірі – ұзақ уақыттылық.
2.5. Ұзақ уақыттылық
Ұзақ уақыттылық деп – материалдардың, бұйымның,
конструкцияның құрылыс орнында сапасын қажетті мөлшерде сақтап,
белгіленген уақытқа дейін күрделі жөндеусіз қызмет ету қабілетін
атайды. ֠ормалар бойынша, мысалы темірбетон конструкциялары
үшін олардың физика-механикалық қасиеттері мен пайдаланылу
ережесіне (режиміне) байланысты ұзақ уақыттылықтың үш дəрежесі
бекітілген: 100; 50 жəне 25 жылдардан кем емес.
֟атериалдың ұзақ уақыттылық қасиеті, оны пайдалану жағдайына
сай режимде анықтағаны жөн. ֔ірақта, мұндай күрделі сынауды
лабораториялық жағдайда дəлме-дəл жүргізу қиын, əрі көп уақытты қажет
етеді. ֤ондықтан материал үлгісі, оны қолдану режиміне жақын жағдайда
немесе пайдалану режимінде көп уақыт сыналады. ֟ысалы, лак-сырлы
материалдардың ұзақ уақыттылық қасиеті – жауын, ультракөк сəуле, жылы,
суық температуралар алмасып, бірінен соң бірі əсерін тигізетін ауа райы
(везерометр) деп аталатын сынағышта, ал жабындық жəне тыстаулық
материалдардың ұзақ уақыттылығы, олардың үлгілерін ғимараттардың
төбесіне қойып, төбеде сынау əдісі арқылы анықталынады.
֤ұрақтар
1.֝ристалдық тор дислокациясы дегеніміз не?
2.֡тқа төзімділік пен отқа беріктік айырмашылығы?
3.Құрылыс материалдарының аязға төзімділігі дегеніміз не?

Құрылыс материалдары
23
1 – ֲ֣֥֣֛֮֞֓֔֡֓֡֞Қ ֙Ұ֤֮֟
֥֓Қ֣֢֮֮: “Құрылыс материалдарының қасиеттері”
֙Ұ֤֥֮֮֟Ң ֟֓Қ֤֥֮֓ : Құрылыс материалдарының негізгі
қасиеттерін анықтау əдістерін оқып-үйрену
1. ֟атериалдың физикалық қасиеттерін анықтау
֟атериалдың физикалық қасиеттерін, оның құрылысы немесе айнала-
дағы ортаның физикалық процестерге қатысын сипаттайды. ֙артас
жыныстары мен табиғи тасты материалдары сынаған кезде мынадай
физикалық қасиеттері анықталады: шынайы тығыздығы, орташа
тығыздығы, беріктігі, су сіңіргіштігі, ылғалдылығы, суыққа төзімділігі.
Тығыздықты анықтау. ֫ынайы тығыздық – ол материал массасы-
ның абсолют тығыздық күйіндегі көлеміне, яғни тесіксіз жəне қуыссыз
күйіне қатысты. ֟атериалдың шынайы тығыздығы (г/см
3
; кг/м
3
; т/м
3
).
;
v
m
º
r
мұндағы m – материалдың массасы; v – материалдың көлемі.
֡рташа тығыздық – ол материал массасының табиғи күйіндегі,
яғни шұрықтары мен қуыстарын қоса есептегендегі тығыздығының
(г/см
3
; кг/м
3
; т/м
3
) көлеміне қатысты.
;
v
m
º
r
мұндағы m – материалдың массасы, кг;
v – табиғи күйіндегі материалдың көлемі, м
3
.
֟атериалдың көпшілігі шұрықты болып келеді. ֡ның материал
өлшеміндегі саны неғұрлым көп болса, тығыздығы да соншалық аз
болады. ֔алқытылған массадан алынатын сұйықтар мен
материалдардың (шыны, металл) орташа тығыздығы іс жүзіндегі мəні
бойынша, шынайы тығыздыққа тең.
֟атериалдың физика-механикалық қасиеттері едəуір дəрежеде оның
тығыздығына, мысалы беріктігі мен жылу өткізгіштігіне тəуелді. ֟атериал
тығыздығының мəні – оның беріктігін, құрылыс конструкциясының
массасы мен мөлшерін жəне көтеру – тасымал құрал-жабдықтарын
анықтағанда пайдаланылады. ֟атериалдың орташа тығыздығын анықтаған
кезде дұрыс, сондай-ақ бұрыс – геометриалдық пішіндер үлгісі ретінде
пайдалануға болады. ֟атериалдың орташа тығыздығын анықтау əдісі, үлгі
пішініне тəуелді болып келеді.

Құрылыс материалдары
24
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : геометриялық пішіні дұрыс əртүрлі
құрылыс материалдары – текшелер, цилиндрлер, параллелипипедтер.
֔арлық үлгілерді анықтап қарап шыққан соң, əр материалдың
атауы анықталады. ֔арлық үлгілер өлшенеді. Үлгілер штангенциркуль
немесе дəлдігі 0,1 см шамаға дейінгі сызғышпен өлшенеді.
֓) пішіні текше немесе параллелипипед үлгілер үшін негізгі
ауданының биіктікке көбейтіндісі ретінде есептейді;
֔) цилиндр пішінді үлгілер үшін v мына формуламен есептеп
шығарады.
;
4
2
h
Д
v
p
=
v – үлгінің көлемі, (см
3
).
Үлгі массасын есептелген көлемге бөлу арқылы материалдың
орташа тығыздығын (0,01 г/см
3
) анықтайды. ֔арлық табылған
нəтижелер 1-кестеге жазылады.
1-кесте
֟атериал-
дың аты
Үлгі
массасы, г
֟өлшері,
см
֝өлемі,
см
3
֡рташа
тығыздығы
г/см
3
֥ығыздығы,
кг/м
3
1 2 3 4 5 6
2. ֢֊֫֊֠֊ ֗Ұ֣֤֮ ֤֘֟֘ Ү֖֞֊֠֊Ң ֣֥֡֓֫֓ ֥֮Ғ֚֮֮֗Ғ֮֠
֮֓֠Қ֥֦֓
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : қиыршық тас немесе қиыршықтың
үлгілері өлшеуіш цилиндр, таразы, ұсақ гирлер.
֥əжірибе былай жасалады: үлгіні 0,1 граммға дейін дəл өлшеп,
жіппен байлап қосады. ֔ұдан соң құйылған цилиндрге үлгіні салып,
цилиндрдегі су деңгейінің қанша см-ге көтерілгенін белгілейді. Үлгі
массасын, ығыстырылған су көлемі арқылы берілген материалдың
тығыздығын есептеп шығарады:
смг
v
m
/=
r
3
֓нықталған нəтижелер кестеге жазылады.
2-кесте
Үлгілердің
аты
Үлгілердің
массасы (г)
֩илиндрдегі
су
Үлгі
көлемі,
(см)
֥ығыздығы
Үлгінің
салмағы
֤алу
соңы
֖/см
3 ֝г/м

Құрылыс материалдары
25
3. ֖еометриялық пішіні дұрыс емес шұрықты материалдың
тығыздығын анықтау.
֫ұрықты материалдардың тығыздығы – үлгіні балауыздау
немесе үлгіге алдын ала су сіңіріп қанықтыру əдісімен анықталады.
Ұсынылып отырған жаттығуда балауыздау əдісі қолданылады.
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : керамзитті қиыршықтың, аглопоритті
қиыршық тастың үлгілері, парафин, электр плиткасы, өлшеуіш
цилиндр, таразы, ұсақ гирлер, жіп.
֥Ə֙֊֣֛֔֘ ֤֦֙֓֓ ֣֥֘֊
֓лдымен материалдың қалай аталатыны анықталады. Үлгіні жіппен
байлап, 0,5 г шамасына дейінгі дəлдікпен (т) өлшейді.Үлгіні байланған
жіппен ұстап, балқытылған балауызға əрбір 30-40 сек сайын бірнеше рет
1-2 сек батырады. ֥ексеру арқылы үлгінің толық балауызбен қапталғанына
көз жеткізеді (егер əлі де толық қапталмаған болса, онда 2-3 рет тағы
батырады). ֔алауыз қапталған үлгіні өлшейді (m).
Өлшеуіш цилиндрге белгілі деңгейге дəлдікпен су құйып, 1 см
3
шамасына дейінгі дəлдікпен судың көлемін (v1) белгілейді.
Үлгінің цилиндрге малып (жіппен ұстап тұрады), судың жаңа
көлемін (v1) деңгейін белгілейді, балауызбен қоса үлгінің көлемін
есептеп шығарады:
.)(
3
123 смvvv -=
Үлгіге жабысып өскен балауыздың көлемін балауыз массасын,
тығыздығын (0,930 г/см
3
-ге тең) бөлу арқылы мына формула бойынша
есептеп шығарады:
321
93,0
см
mm
v
бил
-
= .
֔алауызсыз үлгі көлемін былай есептеп шығарады:
3
3
,смvvv
балулг
-= .
Үлгінің тығыздығы мына формула бойынша есептеледі:
улг
v
m
=
0
r , г/см
3
.
֔ұлардың деректері мына үлгіде жазылады:

Құрылыс материалдары
26
3-кесте
Үлгінің
массасы
Өлшеуіш
цилиндрдегі
сұйықтық
көлемі (см
3
)
Үлгінің
тығыздығы
֓ты
֔алауыз
данғанға дейін
֔алауызымен
қоса Үлгі
батырылғанға
дейін Үлгі
батырылғаннан
соң ֔алауызданған
үлгі көлемі, (см
3
)
Үлгі балауызының
көлемі, (см
3
)
Үлгінің көлемі, (cм
3
)
г/см
3
кг/cм
3
4.֤֦֤֮֟֓ ֥֣֛֣֮֟֓֘֓֞֗֓֗Ң ֥֮Ғ֚֮֮֗Ғ֮֠ ֮֓֠Қ֥֦֓
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : құм, стандартты воронка, металдан
жасалған өлшеуіш цилиндр, сіліккіш үстелше.
֤֥֣֮֮֔֓֜֞֓֠Ғ֮֫ ֥֣֛֣֟֓֘֓֞֗֓ : құм, ұнтақталған ұсақ
күл, т.б. сусыма материалдар əрқашан ұнтақ түрінде қолданылып,
ыдысқа салғанда толтыру əдісіне байланысты, əртүрлі тығыздықта
болуы мүмкін. ֤ондықтан, материалды сеуіп салу өлшемі
қолданылады.
֥Ə֙֊֣֛֔֘ ֤֦֙֓֓ ֥Ə֣֥֊֔֊
֤тандартты шұқырықтың астына бос күйінде алдын ала
өлшенген өлшем ыдысы қойылады. ֫ұқырықтың төменгі шүмегін
бекітеді. ֫ұқырыққа қалақшамен зерттелетін материалды салады.
֫ұқырықтың шүмегін ашып, материалды өлшем ыдысына толтырады.
֘гер материал шұқырықтың алқымына тығылып қалса , онда
соққыламай, ғана сым темірмен абайлап түрткілейді. ֮дысқа
материалды үйіп салады да, материалды таптамай, ыдысқа қол
тигізбестен пышақпен артығын қырып алады. Өлшем ыдыстың
кернеуімен бірдей етіп тегістелген материалды өлшеп, тығыздалған
қалпында (rо тығыздалмаған) материалдың тығыздығын анықтайды.
Өлшеп болған соң, материалды қайтадан шұқырыққа салып, өлшем
ыдысқа бастапқы əдіспен қайтадан толтырады . ֥олтырылған
қалпында, артық материалды қырып алмастан сіліккіш үстелшеге
апарады да, өлшеуіш ыдысты қолмен сүйемелдеп тұрып, материалды
25 рет (тұтқасын айналдыру арқылы) нығыздайды. ֔ұдан соң ыдысты
шұқырықтың астына қойып, үстінен себелеп материал қосады. ֤осын
материалды нығыздай отырып, мөлшерден артығын пышақпен қырып

Құрылыс материалдары
27
алып, нығыздалған күйде (rо нығыздау) материалдың тығыздығын
есептеп (тығыздық коэффициентін төмендегі формула бойынша
есептеп) шығаруға болады.
֔ұл жаттығу бойынша берілген деректер мына сызбанұсқа
түрінде жазылады.
4-кесте
֟атериалдың
массасы, (г)
֥ығыздығы,
(г\см
3
)
֠ығыздау
коэффиценті,
֝
5НЫ
֔ос өлшем,
ыдыстың
массасы (г) ֔ос өлшем,
ыдыстың
көлемі(cм
3
)
֠ығыз-
далмаған
֠ығыз-
далған
֠ығыз-
далмаған
֠ығыз-
далмаған
1 2 3 4 5 6 7
֮֮֫֠֓֜ ֥֮Ғ֚֮֮֗Қ ֢֘֠ ֫Ұ֣֮Қ֥֮ ֮֓֠Қ֥֦֓
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : керамзит немесе аглопорит, келі, елеуіш
цилиндр.Шынайы тығыздық – материал массасының мүлде тығыз
күйіндегі, яғни шұрықтармен қуыстарды есепке алмай, алынған
көлеміне бөлу. ֥ығыздықты анықтау үшін, шұрықты материалды
алдын ала майдалап ұнтақтайды да, ұнтақтың сұйыққа салғанда
алынған (зерттелетін материалға салғырт қатынасты) көлемін
анықтайды (5-кесте). Ұнтақ түйіршіктерінің диаметрі – 0,088-0,2 мм
болуы керек.
֥Ə֙֊֣֛֔֘ ֤֦֙֓֓ ֣֥֘֊
֫ыны өлшеуіш цилиндрге шкала бөліктерінің белгілі деңгейіне
дейін сұйықтық құйылады (V). ֚ерттелетін ұнтақ 60-70 г. ֥ехникалық
таразымен (0,5 г шамасына дейінгі дəлдікте) өлшеп алады. ֠əтижесін
“ұнтақ өлшемі” деп жазады.
֝ішкене қалақшамен ұнтақтың аз ғана үлгісін өлшеуіш
цилиндрге салып, сұйықтың қандай деңгейге (V2) көтерілгенін
анықтайды.
֤֣֥֦֘֝֘: таспен жұмыс істегенде сұйыққа – су, байланыстырғыш
материалға – керосин алынады. ֤еуіп салынған ұнтақтың массасын,
ығыстырған сұйықтықтың көлеміне бөлу арқылы материалдың
шынайы тығыздығын анықтайды:
;/смг
v
m
=
r
мұндағы m – ұнтақ массасы (г); V – ығыстырылған су көлемі (см
3
).
֔ұдан соң материалдың шұрықтығы есептеледі. ֟атериал көлемін

Құрылыс материалдары
28
толтыратын шұрықтар дəрежесі –материалдың шұрықтығы деп
аталады. ֗емек, бұл қасиет шынайы тығыздыққа қарама-қарсы болып
шығады. Өйткені, материал неғұрлым тығызырақ болса, оның
шұрықтығы да солғұрлым аз болады не оған керісінше құбылыс
байқалады.
֫ұрықтың шамасын былай табамыз:
m= 100*
-
r
rr
%.
(0,01%-ке дейінгі дəлдікпен), нығыздалмаған күйдегі материал
тығыздығын 4-ке алуға болады. ֔ұл жаттығу бойынша жазылады.
5-кесте
Ұнтақтың
өлшемі, (г)
֤у құйғанда
көлемі, (г)
Ұнтақ салынған
су көлемі, (см
3
)
֫ынайы
тығыздығы, (г\м
3
)
֫ұрықтылық,
(%)
1 2 3 4 5
2. ֥֣֛֮֟֓֘֓֞֗Ң ֤֦ ֤֊Ң֊֣֖֊֥֫֊֖֊֠ ֮֓֠Қ֥֦֓
֟атериалдың өзіндегі су тұту қасиеті –су сіңіргіштігі деп
аталады. ֡л материал көлеміне (b) су толу дəрежесімен сипатталады.
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : су құятын ыдыс, шұрықты үлгі, таразы,
ұсақ гирлер.
֙Ұ֤֮֟ ֤֦֙֓֓ ֣֥֘֊
֓лдын ала тұрақты массасына дейін кептірілген үлгіні дəлдігі
0,25 г дейін техникалық таразыда өлшеп, “құрғақ үлгінің массасы”
деген 6-кестенің бағанасына толтырады. ֔ұдан соң үлгіні табақшаға
салады да, үлгінің ¼ биіктігіндей деңгейге дейін су толтырады. 5 мин
соң – ½ биіктікке, 5 мин соң ¾ биіктікке, тағы 5 мин соң үлгі биіктігін
бастыра су құйып, сол қалпында 5 мин ұстайды. ֔ұдан соң əрбір 5 мин
соң қаныққан үлгіні судан алып, ылғалды шүберекке салып, суын
аздап сүртіп алады да, дереу өлшейді (m1m2m3m4табады). ֦ақытты
сағатқа қарап өлшейді.
Өлшеу нəтижелерін 6-кестеге толтырады. ֗еректер бойынша
үлгінің суға қанығу, жылдамдығының графигін сызып, абсцисса осіне
уақытты минут есебіне, ординат осіне үлгі массасының артуы, т.с.
сызылады.

Құрылыс материалдары
29
֟ына формула бойынша: ֕
МАС
=
100
4
´
-
м
мм % массасы бойынша
су сіңімділігі анықталады.
֝өлемділік су сіңімділікті мына формула бойынша анықтайды:
Bулги=B
МАС
r* немесе ֕
УЛГИ
=
100
4
´
-
v
mm
%.
мұндағыrо – жоғарыда көрсетілген əдістердің бірі бойынша
анықталатын (1,2,3-баптар) құрғақ күйіндегі материалдың орташа
тығыздығы.
֓нықтау нəтижелері 6-кестеге толтырылады.
6-кесте
֟атериалдың массасы, (г) Үлгі массасының артуы, (г)
֤уға салғаннан соң
m
1
m
2
m
3
m
4 ֤у сіңіруі (%)Құрғақ
m
1
m
2
m
3
m
4
m
1
-m m
2
-m m
3
-mm
4
-m
֟ассасы
бойынша
֝өлемі
бойынша
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
4. Қ֤֮Қ֓֠ ֖֚֝֘֗֘֊ ֣֔֘֊֥֝֊֝ ֖֫֘֊֠ ֮֓֠Қ֥֦֓
֥֣֥֢֓֓֓ ֥֣֛֟֓֘֓֞ : терше пішінді үлгі.
֟атериалдың қысқан кездегі беріктік шегі, үлгі шектері бойынша
анықталады. ֡лардың мөлшерін материал түрлеріне қарай ֖֤֥֡
бекітеді. ֤ынақ гидравликалық престе өткізіледі, оның əрекетінің
сызбанұсқасын оқытушы таныстырады.
֙Ұ֤֮֟ ֤֦֙֓֓ ֣֥֘֊
֙етекші берген үлгінің көлемі мен салмағын өлшеп, үлгі
көлемінің массасын жəне көлденең қимасының ауданын, тығыздығын
білу қажет. Үлгінің мөлшері əр жақтарындағы екі шегіндегі орташа
өлшем бойынша дайындалады. ֝өлемін 0,05 г. дейінгі дəлдікпен
өлшейді.
Үлгіні престің төменгі плитасының дəл ортасына қояды. ֔ұдан
престің барлық шүмектері мен қақпашаларының дұрыс күйде, “жұмсақ
қалпында” тұрған-тұрмағандығы тексеріледі. ֢рестің үстіңгі
плитасының винтін бұрап, үлгіге толық жанасқанға дейін төмен
түсіреді. ֔ұдан соң қолмен немесе электрлі мотормен пресс
плиткасының астына май айдайды да, үлгіні мүмкіндігінше сығады.
֔ұл кезде назарды тексерілетін үлгіге емес, манометр шкаласындағы
бағдарша көрсеткішіне аудару керек. Өйткені, бағдарша есебі шектен
тыс артып кетсе, үлгінің бұзылу күші арта түседі. ֟анометр