×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Сайт бойынша барлық сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады. Тәрбиешілерге, ұстаздарға, оқушыларға, студенттерге арналған турнирлер басталды. Толығырақ

Қызылша және оның пайдасы

Автор:Азбергенова Толкын Токталгановна
Бағыты: Биология
Бөлімі: Ғылыми жұмыстар
Сыныбы: 3 сынып
Жарияланған уақыты: 2019-04-22

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

Қызылшаны тұрмыста қолданылғанмен, оның көптеген пайдасын, өзіне тән ерекшеліктерін біле бермейміз. Жобада осы мәселе жайлы айтылады.

Семей қаласы «Т.Аманов атындағы №16 жалпы орта білім беретін мектеп» КММ3 "А" сынып оқушысы Әділболов Ақылжан ӘділболұлыЖетекшісі: бастауыш сынып мұғалімі: Азбергенова Толкын ТокталгановнаТақырыбы: «Қызылша және оның пайдасы»Бағыты: Таза табиғи орта - Қазақстан - 2030 стратегиясын іске асырудыңСекция: Қоршаған орта және адам денсаулығын сақтауТақырыбы: «Қызылша және оның пайдасы»Зерттеу мақсаты:Қызылша туралы мәліметтер жинақтап, пайдасын, түрлерін, ерекшеліктерін оқып үйрене отырып, зертеу жүргізу.Мәселе: Қызылшаны тұрмыста қолданылғанмен, оның көптеген пайдасын, өзіне тән ерекшеліктерін біле бермейміз. Жобада осы мәселе жайлы айтылады.Нысаны: қызылша.Болжам: егер біз қызылша жайлы оқып білсек, онда қызылшаның көптеген сырларын ашар едік.Нәтижесі: іздену нәтижесінде қызылшаның денсаулыққа пайдалы екенін, әртүрлі ауруларға емдік қасиеті бар екенін білеміз. Қандай жеміс - жидекті жақсы көресің? - десе, көп бала алма, алмұрт, қауын, қарбызды атайды. Ал мен қызылшаны ұнатамын. Осы жұмысым арқылы оны дәлелдегім келеді.Гипотеза: Бұл жұмыс кезінде мен іздену, зерттеу, бақылау, тұжырымдау әдістерімен жұмыс жүргіздім.Зерттеу әдістемесі: Жұмысты баяндау, интернет желісі материалдарын пайдалану, жинақтау, саралау әдістері басшылыққа алынды.Зерттеу жаңалығы: Ғылым жетістіктерін пайдалана отырып, қызылша өсіру және оны пайдалану.Зерттеу нәтижесі: Қызылша өсіруді қолға алу, емдік қасиетін пайдалану, асханада қолдану.Қорытынды: Қызылша өсімдігі адам ағзасына көп пайдалы. Көптеген ауруларға ем болады. Тағам ретінде де көп пайдаланады. Қызылша өсімдігін өсіру көп пайда келтіреді. Туған ауылым Жарма ауданы Қаратобе жерінде қызылша өсіруге барлық жағдай бар екендігін зерделей келе, болашақта ауыл азаматтары қызылша өсірумен айналысса, елімізге көп пайда келтіреді деп ойлаймын. Мен де өз үлесімді қосар едім. Цель исследования: Провести исследование, собрав сведения о свеклах.наблюдения, подведения итогов. Исследование состоит из 3 - х разделов. В начальном разделе речь о пищевой свекле, в основном разделе о выращивании свеклы, ее целебных свойствах, об употреблении в пище, в заключительном разделе идет речь о моих достижениях, предложениях и отзывах.блюда. Мое мнение, если бы в моем селе Каратобе создавались все условияИ я бытоже содействовал. The purpose of study: To make a study, collecting information about beet. Insummary. Study consists of 3 parts. The primary part is about nutritional beet, the basic part is about cultivation of beet, its healing properties, using in food, the final part is about my achievements, proposals and opinion.are all conditions in my village Kаratobe for growing beet, and if our residents didthis activity, it would bring much benefit to our country. And I wouldcontribute.
Қант қызылшасы....................................................................................3.2. 1. Қызылшаның дақылдық маңызы..................................................2. 2. Қызылшаның емдік қасиеті және пайдасы.2. 3. Асханалық қызылшаны өсіру жолдарын зерттеу.
































«Қызылша» (лат. Béta)– Амаранттар туысына жататын  біржылдық,  екіжылдық немесе көпжылдық өсімдік. Қызылшаның ең танымал түрлері: кәдімгі қызылша, қант қызылшасы және  мал азықтық қызылша. Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі. Қызылшаның барлық мәдени түрі шығыс Үндістанда өсетін табиғи қызылша түрінен алынған. Қызылшаның тағам ретінде ең алғаш Жерорта теңізі маңындағы елдерде қолданылғандығы белгілі. Бірақ ежелгі заманда тағамға қызылшаның жапырағы ғана пайдаланылған, ал тамыры дәрілік мақсатта қолданылған. Ежелгі гректер Аполлон құдайының құрметіне қызылшаны сый еткен. Мал азығы қызылшасы XVI ғасырда Германияда шығарылған. Оның толық сапалы түрі XVI-XVII ғасырларда алынса, XVIII ғасырда бұл қызылшаның түрі бүкіл Еуропаға тез тарады. Басқа қызылшалардан түрі жағынан айырмашылығы аз болғанымен, оның тамыры жақсы жетілген. Селекционерлердің 1747 жылы бастаған жұмысының нәтижесінде қант қызылшасы пайда болды. Сол кездегі қамыстан алынатын қанттың қызылша құрамында да бар екендігі анықталған. Ол кезде қызылша құрамынан 1,3 % қант алынса, қазіргі уақытта бұл көрсеткіш 20 % дан асады. Бүгінгі күні қант қызылшасы қант шығару бойынша қант қамысынан кейінгі 2-орынды иеленіп отыр. XIX-XX ғасырларда қызылша Антарктидадан басқа барлық жерге таралды.









2. 1. Қызылшаның дақылдық маңызы Асханалық қызылшаның химиялық құрамы (%) 10, 02 - 11, 49 қант, 1, 27 - 1, 35 азотты қосылыстар, 0, 71 - 1, 02 клетчатка, 0, 85 - 1, 04 күл, 91, 6 - 83, 97 су.Дақылдың құрылымдық және биологиялық ерекшеліктеріне тоқталатын болсақ, қызылша – екі жылдық өсімдік, өмірінің бірінші жылы жапырақ розеткасы және тамырлы жемісі, екінші жылы отырғызылған тамырлы жеміс гүлдеп, тұқым бере бастайды.Қызылша - ұзақ күн өсімдігі. Күн ұзақ болғанда гүлдеу және ұрықтану үрдістері жылдам жүреді. Қазіргі кезде оңтүстіктің қысқа күніне, сотүстіктің ұзақ күніне ыңғайланған қызылшаның жаңа сорттары өңделген. Сондай - ақ Қиыр шығыстың тәуліктік жарықтануын жақсы көтеретін түрлері де бар. Ондай сорттарды Поляр шеңберінде өндіруге болады. Қызылша жарықтанудың қарқындылығына көп сұраныс артатын өсімдік. Күн жарығы өсімдіктің өсіп - өнуіне, егілім түсімділігінің жақсаруына ықпал жасайды. Өсудің бірнеше кезеңінде, яғни түзілудің алдында қызылша. 15 - 18 температурасында жақсы өседі. Көктемгі таңғы шық өскіндердің зақымдалып, өліміне дейін алып келуі мүмкін. Өсу кезеңінде тұқым қабығының тығыздығына байланысты қызылшаның ылғалдылыққа деген сұранысы өте жоғары болады. Қызылша жақсы өніп шығуы үшін топырақтың ылғалдылығы 60% болуы керек. Өсімдіктің суға деген қажеттілігі уақыт өткен сайын жоғарлап, шілде - тамыз айларында шегіне жетеді. Бұл дақыл өсудің әр кезеңінде қажетті қоректік заттарды әр түрлі сіңіреді. Өмірінің бірінші жылдарында өсімдікке азот қажет, тамырлы жемістердің дамуы кезеңінде калий қажет. Ал фосфор өсімдіктің барлық өсу кезеңінде бірдей мөлшерінде керек.
Қоздырғыш бактериясы. Қызылша тамырының қатерлі ісігін тудыратын бактериялар қызылшадан басқа, өсімдіктердің 60 - қа жуық түрлерін залалдайды. Көбінесе қант қызылшасында кездеседі, бірақ соңғы уақытта суармалы жерлерде өсірілетін ас қызылшасына да тарай бастаған. Залалданған тамырда ісік пайда болады. Ол өсе келе тамыржемістің өзінен де үлкен болып кетеді. Оның үстіңгі беті тегіс немесе кедір - бұдыр болады. Осы өсіндінің тамырмен байланысқан жері жіңішке және жеңіл сынады. Қатерлі ісік көбіне тамыржемістің мойынында пайда болады, ал тамырдың төменгі жағында сирек кездеседі. Өсіп даму кезеңінде ісіктің ұлпалары шірімейді және олардың ішінде қуыстар болмайды.Олардың дамуына қолайлы жағдайлар – топырақ РН реакциясының 7 - ге тең болуы және жоғары (25 - 30º С) температура.
Қызылша церкоспорозы Негізінен шеткі жапырақтарда, дақтар түрінде байқалады. Дақтардың пішіні сопақша, ұзындығы 2 - 4 мм, түсі сұрғылт қоңыр, шеттері қызыл - күлгін түспен жиектелген. Ең алғашқы жапырақтардағы дақтар ірі болады (диаметрі 0, 5 - 1 см). Ылғалды ауа - райы жағдайында дақтарда саңырауқұлақ споротүзгіштерінің сұрғылт өңезі байқалады. Конидиилер жел мен су арқылы тарап, ауру келесі жапырақтарға жұғады. Ауру қатты дамығанда дақтар тұтасып кетеді де, жапырақ түгелдей қурап қалады. Бірінші кезекте ең ірі шеткі жапырақтар, ал одан кейін келесі қатардағы зақымданған жапырақтар өледі. Ең жас жапырақтар ауруға төзімді, сондықтан жасыл болып қала береді. Қызылшаның тамыр жегісі. Аурудың алғашқы белгілері жаздың ортасына қарай, құрғақшылық және ыстық кезде байқалады. Жапырақтардың бетінде алғашқыда азғантай, кейіннен тұтасып жапырақты толық басып кететін ақ ұнтақ пайда болады. Жапырақ қурайды. Жаз бойы саңырауқұлақ конидийлерімен тарайды. Аурудың қоздырғыштары өсімдік қалдықтары мен тұқымда клейстотецийлер түрінде сақталады.
 Қызылшаның пероноспорозы 
Қызылша фомозы Фомозбен қызылшаның барлық түрі және саумалдық ауырады. Жапырақта түсі сары - қоңыр, дөңгелек пішінді, ірі (диаметрі 0, 2 - 1 см), шоғырланып орналасқан дақтар пайда болады. Дақтардан қара нүктеге ұқсаған саңырауқұлақ пикнидтерін көруге болады. Сабақтың зақымданған жері ағарып, оларда да пикнидтер дамиды. Жаңбыр кезінде немесе шық болғанда пикнидтерден көп споралар бөлінеді. Фомоз қызылша тамыр жегісінің де қоздырғышы болып табылады және тамыржемістерді қыста сақтағанда, әсіресе үйінділерде сақтағанда қара құрғақ шіріктің тууына әкеп соқтырады.
 Қызылша татыШоқа шірігі.Сақтау кезінде саңырауқұлақ және бактериялар тудыратын ауру. Қоздырғышына байланысты өсімдіктерінің бетінде түрлі - түсті (ақ, сұр, қызғылт және басқа да түрлі) зең дамиды. Ауру қызылшаны дұрыс өсірмеуден, тасымалдамаудан және сақтамаудан пайда болады. Көп жағдайда зақымданған тамыржемістер сұр, қоңыр немесе қара түске боялады. Егер ауру саңырауқұлақтан дамыса онда шірік құрғақ болады, ал бактериялардан болса онда тамыржемістер кілегейленіп жұмсарып кетеді. Ауру тамыржемістің механикалық зақымдануынан басталады және олардың қанттылығы азаяды.Қант қызылшасының әлемнің барлық елдерінде таралған қауыпты вирус ауруы.Қоздырғышы плазмодиофоралық саңырауқұлағы арқылы тарайтын, қызылша тарамыстарын сарғайтып, бүлдіретін вирус. Аурудың қоздырғышы топырақта жиналып сақталады. Вируспен залалданған тамыржемістерде көптеген қосалқы тамырлар пайда болады, сондықтан бұл ауруды «тамыржемістердің сақалдануы» деп атайды. Залалданған тамыржеміс кішкентай және қатты болады. Аурудың дамуына жоғары температура (25С), топырақтың ылғалдылығы, мөлшерден көп суару, жер асты суының жақын орналасуы, сондай-ақ топырақтың бейтарап немесе сілтілі реакциясы қолайлы болады.























2. 2.Қызылшаның емдік қасиеті және пайдасы. Көк бауыр ауруына қант қызылшасын сірке суымен, қышамен араластырып ішкізсе көк бауырдағы бөгеттерді ашады.Асқазандағы ауырлық. Әсіресе ол жаншылған шошқа етіне байланысты. Қызылша ақуыздар мен майлардың қорытылуына көмектеседі.Қызылша адамның физикалық төзімділігін арттырады. Ғалымдар қызылша шырынының қан тамырларды кеңейтіп, қан тарауын күшейтетінін дәлелдеген. Демек бұлшықеттерге ауа түсуін арттырады. Мамандар тәжірибе жүргізіп, жаттығу алдында 70 мл қызылша шырынын ішу денеге түсер салмаққа төзімділікті 16%-ға ұлғайтатынын анықтаған.Қызылшаны сүйіп жейтін адамдардың шашы жылдам өсіп, қалыңдап, жылтырай түседі. Оған қызылша қабығының астында көп мөлшерде кездесетін В дәрумені ықпал етеді.


Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің прорек-торы, биология ғылымдарының докторы София Сағындықованың есімі тек Қазақстанға ғана емес, шет жұрттың ғылыми ортасына да жақсы таныс. Ол – қазақтың ұлттық сусынының бірі – шұбаттың құнарлылығын қызылша шырынымен байыту жөніндегі ғылыми жаңалық ашқан микробиолог ғалым. Осы салада 58 ғылыми-зерттеу жұмысы бар. Әр ғылыми жаңалығы үшін патент алғанын да айтқан жөн. София Зұлқарнайқызының айтуынша, мектепті бітірген соң Хадиша апайы әр тақырыпты қызықты етіп өткізетін биологияға аңсары ауа берген көрінеді. Институтты үздік бітірісімен оқытушылыққа қалдырылып, ғылымға түпкілікті бет бұрыпты. Арада 3-4 жыл өткеннен кейін сол кездегі КазГУ-дің аспирантурасына қабылданған. Кездейсоқ кездескен Дина Абултаева апасы қазақ қыздарының арасынан шыққан алғашқы микробиолог Майя Шығаевамен таныстырыпты. Міне, осы академик ғалым София Сағындықованың микробиология саласындағы ғылыми сүрлеуінің тұсауын кесіп берді. Ғалымның көп еңбектерінің арасынан отандық ғылым үшін шұбаттың құнарлылығын қызылша шырынымен байыту жөніндегі жобасының маңызы айрықша деуге болады. “Себебі, дейді ғалым, шұбатты өздігінен ашытқанда, оның құрамында ауадан, түйе желінінен, ыдыстан түсетін түрлі микроорганизмдер кездесетіні дау тудырмас. Сол микроорганизмдерге сүт қоректік орта болады да, олар тез жетіледі. Кей адамдардың шұбат асқазанға жақпады, не ішегімізді қатырды деуі ішек таяқшаларының әсерінен болып жатады. Демек, шұбат құрамындағы бөгде микроорганизмдер адам ағзасына жақпайды. Шұбаттың тым майлылығы адамның іш қатуына себепші болады. Ал мұны болдырмау, яғни шұбатты тосын микроорганизмдерден тазалау үшін Майя апай екеуміз “СОФМАЙЯ” деп аталатын шұбат пен қызылша шырынын араластырумен ашытылған сусынды дайындап шығардық. Бұл сусынды дайындау барысында шұбатты қызылша шырынын қосу арқылы ашыттық”. Бұл әрине, оп-оңай іске асырылған ғылыми жоба емес. Оның нәтижелі әрі, сәтті болуы үшін талай зерттеулер жасалды, талай сынамалар алынды. Әр өңірде, әсіресе, Алматы, Ақтөбе, Қызылорда, Атырау облыстарында өңдірілетін шұбат құрамындағы сүт қышқылы бактерияларына зерттеу жүргізілді. Ғалымның зерттеуінде мынаған баса назар аударылды. Яғни, шұбат ашытуда арнайы белгісі бар сүт қышқылы бактериясы мен ашытқы саңырауқұлағының штамдары қосылып дайындалған. София Зұлқарнайқызының айтуынша, штамморфологиялық және биологиялық қасиеттері негізінде бірдей бір түрге жататын микроорганизмдер культурасы. Ұлттық сусын – шұбатты дәл осы тәсілмен ашытудың маңыздылығы сол, адам ағзасына келіп түсетін тағамдарды қорытуға, сонымен бірге, адамның иммунитетін көтеруге септігі орасан мол. – Қызылша шырынында темір, флорий қышқылының болуы, қызыл қан түйіншіктері – эритроциттердің пайда болуы жеделдейді, бұлшық еттерге от-тегінің тасымалдануын жақсартады. Жалпы, қызылшаның адам ағзасына пай-дасы көп. Мәселен, қызылша шырынын ұдайы қолдану нәтижесінде, атеросклероздың бастапқы сатысында есте сақтау қабілеті жақсарады. Қызыл-ша шырынында магнийдің көп мөлшерде кездесуінің жүйке ауруына, әсіресе, ұйқы бұзылғанда, тосыннан жүйке жүйесіне ауыртпалық түскенде пайдасы көбірек тиеді. Қан тамырларын кеңейтіп, гипертонияға тиімді әсерін беретін табиғи дәрумен ретінде есептеледі, – дейді микробиолог. Осы шырынның қатерлі ісік ауруларына қарсы тұру қабілеті жөнінде зерттеулер бар. Бұл осы ауруды емдейді деу емес, қызылша шырынын тамақ рационына жиі қосу арқылы аурудан сақтандырумен қатар, ағзадағы холестерин мен улы заттарды азайтуға әбден болады. “СОФМАЙЯНЫҢ” авторы қызылша шырынын табиғи күйінде ішу мүмкін еместігін айтады. Өйткені, бұл шырын дәмсіз. Сол себептен, оны шұбатқа қосудың тиімділігіне ғылыми тұрғыдан зерттеу жүргізіп, ғылыми түйін жасады. “Шұбат пен қызылша шырыны бір-бірінің құнарлылығын толықтырып, адам ағзасына сіңімділігі артады. Мақсат – экологиялық таза шұбат сусынын шығару. Шұбатты ұзақ мерзімде сақтаудың жолдары жайында да зерттеулеріміз бар” дейді ғалым.











2. 3. Асханалық қызылшаны өсіру жолдарын зерделеу Мен осындай қызылша туралы білім жинақтағаннан кейін, қызылшаны өсіріп, зерделеуді 2018 жылдың мамыр айында қолға алдым. Алдымен қызылша егетін жердің топырағын қопсыттым. Топырақ бетін тырмалап, тегістеп, тұқым салатын жерді дайындадым.Тұқымды 1апта бұрын дымқыл топыраққа салып, тамырландырып алдым.Тұқым салмас бұрын қызылша егетін жерді суарып аламыз. Су топыраққа сіңгеннен кейін тұқымды арасын 20-25см-дей қашықтықта, тереңдігі 2см шамасында салып, топырақ бетін жаптым.Тұқым 26 мамыр күні салынды.Еккен күннен бастап жер бетіне көктеп шығуын бақыладым.Жер бетіне 5 күннен кейін (31 мамыр) көктеп шықты. Алдымен жіңішке сабақша біртіндеп жапырақшаға айналды. Маусым айының 5-10-ы аралығында жапырақшалар пайда болды. Жапырақша жайғанға дейін 3 күн сайын, кейін аптасына 1 рет суарып отырдым. Жапырақтары бірінің үстіне бірі қабатталып өседі.Топырақты қопсытып, түптеп түйнектің өсуіне жағдай туғыздым. Осылайша жаз бойы

























2. 4. Асханалық қызылшадан жасалатын тағам түрлері1.«Қызылша» салаты Өзім өсірген қызылшаның көптеген пайдасын көрдім. Зертеген жұмысымның нәтижесінде өзім білмейтін жаңалықтарды жинақтадым. Алдағы уақытта қызылшаның емдік қасиетін іс жүзінде қолданып, нәтижесін бақылаймын. Туған ауылым жерінде қызылша өсіруге барлық жағдай бар екендігін зерделей келе, болашақта ауыл азаматтары қызылша өсірумен айналысса, елімізге көп пайда келтіреді деп ойлаймын. Менде өз үлесімді қосар едім.
Қорытынды:


  • Қызылша өсімдігін күнделікті тұрмыста көп өсіріп, оларға күтіммен
  • Қызылша өсімдігінің емдік қасиетіне байланысты халық еміне арналған қоспа жасау әдістері мен қолдану ерекшеліктері жөнінде кітапшалар шығарылып көпшілік оқырмандарға ұсынылса.
  • Халық еміне байланысты қоспа жасау әдістері күнделікті тұрмыста қолданысқа енгізілуіне ұсыныс жасалынса.
  • Ауылымызда қызылша өсіру қолға алынса.

































































50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.