Кіріспе

Қазақ тілін меңгеру – әрбір оқушы үшін маңызды дағдылардың бірі. Алайда, дәстүрлі грамматикалық жаттығулар оқушыларға көбінесе қызықсыз көрінуі мүмкін. Сондықтан, бұл оқу құралы қазақ тілінің грамматикалық құрылымдарын меңгеруді жеңілдету және оны қызықты әрі интерактивті түрде ұйымдастыру мақсатында әзірленді.

Бұл жинақ 5-9 сынып оқушыларына арналып, олардың тілдік білімдерін кеңейтуге, грамматика заңдылықтарын түсінуге және шығармашылық қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Мұнда әр грамматикалық тақырып бойынша теориялық түсіндірме, практикалық жаттығулар, ойын түріндегі тапсырмалар мен шығармашылық жұмыстар қамтылған. Бұл әдістеме оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттырып, өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған.

Бұл оқу құралы мұғалімдерге, ата-аналарға және оқушыларға қазақ тілінің грамматикасын оңай әрі қызықты үйренуге көмектесетін таптырмас көмекші құрал болады.

1. Морфология

Сөз таптары – белгілі бір ортақ белгілеріне қарай топтастырылған сөздер. Қазақ тілінде 9 сөз табы бар: зат есім, сын есім, сан есім, етістік, есімдік, үстеу, шылау, еліктеу сөздер, одағай.

Жаттығулар:

1. "Жасырын сөзді тап"
Берілген сөздерден сөз таптарын анықта:
(әдемі, жүгірді, кітап, он, өте, бірақ, ауыз, шіркін, сарт-сұрт)
? Жауабыңды кестеге бөл:

2. "Сөзді орныңа қой"
Төмендегі сөйлемдерді дұрыс құрастыр:

• Бақшада / алмұрт / жап-жасыл / өсті.

• Қарлығаш / биік / ағашқа / ұя / салды.

3. "Кім тапқыр?"
Әр сөз табына 3 сөз ойлап жаз:

• Зат есім: ___, ___, ___

• Сын есім: ___, ___, ___

• Сан есім: ___, ___, ___

• Етістік: ___, ___, ___

Зат есім

Зат есім – кім? не? деген сұрақтарға жауап беретін сөз табы. Зат есімдер жалқы есім және жалпы есім болып бөлінеді.

Жаттығулар:

1. "Жалқы есімді белгіле"
Төмендегі сөздердің ішінен жалқы есімдерді тап:
(Алматы, мектеп, Қайрат, көл, Мұхтар, кітап, Абай, ғарыш, Жетісу)

2. "Сөйлемді толықтыр"
Берілген зат есімдерді қолданып сөйлем құр:

• Айгүл, алма, кітап, дала, мұғалім.

3. "Кім көп біледі?"
Белгілі бір тақырыпқа байланысты мүмкіндігінше көп зат есім ойлап жаз:

• Тағамдар: ___, ___, ___, ___, ___

• Киімдер: ___, ___, ___, ___, ___

• Жануарлар: ___, ___, ___, ___, ___

Сын есім

Сын есім – заттың сынын, түсін, қасиетін білдіретін сөздер.

Жаттығулар:

1. "Суретте не көріп тұрсың?"
Берілген суретке қарап 3 сын есім жаз. (Мысалы: Көк, жұмсақ, үлкен)

2. "Сын есімді сәйкестендір"
Сын есімді тиісті зат есіммен сәйкестендір:

3. "Сөз тіркесін құрастыр"
Берілген сын есімдерге лайықты зат есім қосып, сөз тіркестерін жаса:

• Жарық ___

• Салқын ___

• Қалың ___

Сан есім

Сан есім – заттың санын, мөлшерін, ретін білдіретін сөздер.

Жаттығулар:

1. "Сандарды сөзбен жаз"
7, 14, 100, 2025, 39

2. "Қай сан есім?"
Төмендегі сөйлемдерден сан есімді тап:

• Менің екі досым бар.

• Жеті қазынаның бірі – ит.

3. "Сан есімдерді салыстыр"
Берілген сан есімдерді реті бойынша орналастыр:
(қырық, он жеті, бес, сексен екі, алпыс)

Етістік

Етістік – заттың қимылын, іс-әрекетін білдіретін сөздер.

Жаттығулар:

1. "Етістіктерді тап"
Төмендегі сөйлемдерден етістіктерді белгіле:

• Құстар аспанда ұшып жүр.

• Бала сабақты мұқият орындады.

2. "Кім жылдам?"
Берілген әріптерден басталатын 3 етістік ойлап тап:

• Қ

• Ж

• О

3. "Етістікті толықтыр"
Берілген сөйлемдерге лайықты етістік ойлап жаз:

• Күн бүгін ___ тұр.

• Мысық терезенің алдында ___ жатыр.

• Мұғалім оқушыларға ___ берді.

Есімдік

Есімдік – зат есім, сын есім, сан есім орнына қолданылатын сөз табы. Есімдіктер мағынасына қарай 7 түрге бөлінеді:

1. Жіктеу есімдігі (мен, сен, ол, біз, сіз, олар);

2. Сілтеу есімдігі (бұл, сол, анау, осы);

3. Сұрау есімдігі (кім? не? қандай? қай?);

4. Өздік есімдігі (өз);

5. Жалпылау есімдігі (бәрі, барлығы, күллі, барлық);

6. Белгісіздік есімдігі (біреу, әлдекім, кейбіреу);

7. Болымсыздық есімдігі (ешкім, ештеңе, ешбір, ешқандай).

Жаттығулар:

1. "Есімдік детективі": Берілген мәтіннен барлық есімдіктерді тауып, оларды түрлеріне қарай ажыратыңыз.

   • Бұл үй өте ескі, бірақ оның тарихы қызық. (Сілтеу есімдігі)

   • Ешкім бұл кітапты оқыған жоқ. (Болымсыздық есімдігі)

   • Біз ертең саябаққа барамыз. (Жіктеу есімдігі)

2. "Сөздерді алмастыр": Берілген сөйлемдердегі зат есімдерді тиісті есімдіктермен ауыстырып жазыңыз.

   • Мұғалім оқушыларға тапсырма берді. → Ол оларға тапсырма берді.

   • Менің кітабым үстелде жатыр. → Ол үстелде жатыр.

3. "Сәйкестендір": Берілген есімдіктерді тиісті мағынасына сәйкес сөйлеммен сәйкестендіріңіз.

   • Бұл (сілтеу есімдігі) – ...

   • Ештеңе (болымсыздық есімдігі) – ...

   • Мен (жіктеу есімдігі) – ...

4. "Есімдікпен ертегі жаз": 5-6 сөйлемнен тұратын шағын мәтін құрастырыңыз, әр сөйлемде кем дегенде бір есімдік болуы керек.

Мысалы: Бір күні ол орманға барды. Бұл жер өте әдемі еді. Ешкім мұнда бұрын келмеген. Мен де осында келуді армандаған едім. Бәрі тамаша болды.

Үстеу

Үстеу – іс-әрекеттің сипатын, мезгілін, мекенін, себеп-салдарын білдіретін сөз табы. Үстеулер мағынасына қарай мынадай түрлерге бөлінеді:

1. Мезгіл үстеу (қашан?): кеше, бүгін, ертең, қазір.

2. Мекен үстеу (қайда? қайдан?): жоғары, төмен, алыс, жақын.

3. Сын-қимыл үстеу (қалай?): тез, баяу, жақсы, жаман.

4. Мөлшер үстеу (қанша?): өте, аса, сәл, тіпті.

5. Себеп-салдар үстеу (неліктен?): әдейі, босқа, амалсыздан.

6. Мақсат үстеу (не үшін?): қасақана, әдейілеп, әдейі.

Жаттығулар:

1. "Үстеу іздеуші": Берілген сөйлемдерден үстеулерді тауып, олардың түрін анықтаңыз.

   • Кеше біз мектепке бардық. (Мезгіл үстеу)

   • Ол асықпай сөйледі. (Сын-қимыл үстеу)

   • Әдейі осылай істеді. (Мақсат үстеу)

2. "Сөздерге сұрақ қой": Берілген сөйлемдердегі үстеулерге тиісті сұрақ қойып, олардың түрін анықтаңыз.

   • Ол жоғары көтерілді. (қайда? – мекен үстеу)

   • Мен бүгін ерте тұрдым. (қашан? – мезгіл үстеу)

   • Ол өте жақсы оқиды. (қанша? – мөлшер үстеу)

3. "Креативті сөйлемдер": Берілген үстеулерді қолданып, қызықты сөйлемдер құрастырыңыз.

   • жылдам, алыста, кенеттен, ертең, қасақана.

Мысалы: Кенеттен аспан қараңғыланып, жаңбыр жауды.

Шылау

Шылау – толық мағынасы жоқ, басқа сөздермен тіркесіп, грамматикалық мағына үстейтін көмекші сөздер. Шылаулар үш түрге бөлінеді:

1. Септеулік шылау: ғана, дейін, үшін, туралы.

2. Жалғаулық шылау: және, бірақ, немесе, өйткені.

3. Демеулік шылау: ғой, ма, ше, да.

Жаттығулар:

1. "Шылауды тап": Берілген сөйлемдерден шылауларды тауып, түрін анықтаңыз.

   • Мен тек саған сенемін. (Септеулік шылау)

   • Ол келді және біз онымен кездестік. (Жалғаулық шылау)

2. "Сәйкестендір": Шылауларды олардың қызметімен сәйкестендіріңіз.

3. "Креативті диалог": Шылауларды қолданып, шағын диалог құрастырыңыз.

4. "Қызықты сөйлемдер": Берілген сөйлемдерге шылауларды қосып, олардың мағынасын өзгертіңіз.

   • Мен кітап оқып отырмын. (тек, ғана, бірақ)

   • Ол мектепке барды. (және, өйткені, бірақ)

   • Біз ертең саяхатқа шығамыз. (әлде, немесе, ма)

"Шылаулар кестесі": Берілген шылауларды тиісті сөйлемдермен сәйкестендіріңіз.

Шылау	Түрі	Сөйлем
және	Жалғаулық	Ол кітап оқыды және фильм көрді.
үшін	Септеулік	Бұл тапсырма балалар үшін дайындалды.
ма	Демеулік	Сен мектепке бардың ма?

Одағай

Одағай – адамның көңіл-күйін, эмоциясын білдіретін немесе шақыру, бұйыру мағынасында қолданылатын сөздер. Мағынасына қарай үш түрге бөлінеді:

1. Көңіл-күй одағайлары – (құптау, таңдану, өкіну, қуану, жек көру) Ой, әттеген-ай, пай-пай, уһ, бәрекелді, т.б.

2. Шақыру одағайлары – (адамға бағытталған) Әй, эй, ау, бәсе, кәне, т.б.

3. Еліктеуіш одағайлар – (табиғат пен дыбысқа еліктеу) Тарс, гүрс, шиқ, т.б.

Жаттығулар:

1. "Одағайлы диалог": Берілген диалогқа одағай қосып, оны мәнерлі етіңіз.

   • Балалар, бүгінгі сабақта біз ерекше тақырып өтеміз!

   • Ой, қандай қызық! Қандай тақырып?

   • Әй, асықпаңдар! Сабақ басталған соң білесіңдер.

2. "Эмоция қос": Берілген сөйлемдерді әртүрлі көңіл-күй білдіретін одағайлармен толықтырыңыз.

   • ___, мен бүгін емтиханнан жоғары баға алдым! (қуану)

   • ___, қолшатырымды үйде ұмытып кетіппін! (өкіну)

   • ___, мен саған қанша рет айттым! (ренжу)

3. "Креативті комикс": Берілген суретке сүйене отырып, одағайы бар диалог немесе шағын әңгіме жазыңыз.

Еліктеу сөздер

Еліктеу сөздер – табиғаттағы түрлі дыбыстар мен қимыл-әрекеттердің бейнесін білдіретін сөздер. Олар екіге бөлінеді:

1. Дыбыстық еліктеу сөздер – жан-жануарлардың, құбылыстардың дыбысына еліктеп жасалады. (гүрс-гүрс, тарс, пырыл, шыр-шыр)

2. Бейнелеуіш еліктеу сөздер – заттың қимыл-қозғалысын, бейнесін білдіреді. (жалт, жалп, дүрс-дүрс, зың-зың)

Еліктеу сөздер көбіне етістікпен тіркесіп келеді: Жапырақ сыбдырлады. Құстар шырылдап жатыр.

Жаттығулар:

1. "Дыбысты тап!"
   Берілген еліктеу сөздерге сәйкес келетін дыбыстың иесін анықтаңыз.

   • Мяу-мяу (мысық)

   • Қарқ-қарқ (қарға)

   • Гүрс-гүрс (гүрілдеген мотор)

   • Шыңқ-шыңқ (кішкентай бала)

2. "Суретке сипаттама бер"
   Берілген суреттерді қолданып, еліктеу сөздерді пайдаланып сөйлемдер құраңыз.
   (Мысалы, найзағайдың суреті – Кенеттен аспан гүрс-гүрс етті.)

3. "Өлең құрастыр"
   Еліктеу сөздерді қолданып, 4 жолдық шағын өлең құрастырыңыз.
   Мысалы:
   Жапырақтар сыбдыр-сыбдыр,
   Құстар әнге былдыр-былдыр.
   Жаңбыр тамып, тырс-тырс,
   Бұлттар көшіп сыр-сыр.

4. "Қимылды сипатта"
   Берілген еліктеу сөздерге сәйкес келетін қимылды жазыңыз.

   • Жалт етті – (бір нәрсе кенеттен көрінді немесе қозғалды)

   • Дүрс-дүрс етті – (жүрек қатты соқты немесе бір нәрсе құлап жатты)

   • Зыр-зыр етті – (біреу жылдам жүгірді немесе қозғалды)

II.Синтаксис

Сөйлем мүшелері

Бастауыш – сөйлемде іс-әрекеттің иесін білдіретін сөйлем мүшесі. Кім? Не? деген сұрақтарға жауап береді.

Жаттығулар:

1. "Жасырын бастауыш" ойыны: Төмендегі сөйлемдерден бастауышы түсіп қалғандарын тауып, толықтырыңыз.

   • ... биік ағашқа қонды.

   • ... жаңа кітап сатып алды.

   • ... сабағын мұқият оқып отыр.

2. "Кім айтты?" ойыны: Белгілі бір кейіпкерден сөйлем беріліп, оқушылар оның бастауышын анықтап, кейіпкерді табады.

   • "Мен әлемді аралауды армандаймын!" (Саяхатшы)

   • "Бүгін мен тамаша тағам әзірледім." (Аспаз)

3. Сәйкестендір: Берілген бастауыштарға сәйкес баяндауыштарды тауып сәйкестендіріңіз.

   • Мұғалім – (сабақ түсіндірді, тақтаға жазды, сұрақ қойды)

   • Спортшы – (жүгіреді, секіреді, жарысады)

4. "Жаңа ертегі құрастыр": 3 сөйлемнен тұратын қысқа әңгіме құрастырыңыз, әр сөйлемде бастауышты анық көрсетіңіз.

Баяндауыш – сөйлемнің негізін құрайтын, іс-әрекетті білдіретін сөйлем мүшесі. Не істеді? Қайтті? Қандай? деген сұрақтарға жауап береді.

Жаттығулар:

1. "Баяндауышты тап" лабиринті: Берілген сөйлемдерден баяндауыштарды тауып, астын сызыңыз.

   • Оқушы кітап оқып отыр.

   • Күн бұлттанып тұр.

   • Мысық жылы үйде ұйықтап жатыр.

2. "Кино сценарийін аяқта": Берілген диалогқа сәйкес, баяндауышы бар сөйлемдерді аяқтаңыз.

   • Асан: "Бүгін мен ..."

   • Айша: "Мен де ..."

   • Мұғалім: "Біз сабақта ..."

3. Түрлендір: Баяндауыштың шақтарын өзгертіп қайта жазыңыз.

   • Мен мектепке барамын. (өткен шаққа айналдыр)

   • Ол кітап оқып отыр. (келер шаққа айналдыр)

   • Біз саяхатқа шықтық. (осы шаққа айналдыр)

4. Ойын: "Роботқа бұйрық бер": Робот тек баяндауышы бар сөйлемдерге ғана жауап береді. Қысқа бұйрықтар жазыңыз.

   • Есікті жап!

   • Телефонды алып кел!

   • Терезені аш!

Анықтауыш – сөйлемде заттың сынын, сапасын, көлемін, түр-түсін білдіретін мүшесі. Қандай? Қай? деген сұрақтарға жауап береді.

Жаттығулар:

1. "Құпия сипаттама": Бір затты сипаттайтын сөйлемдер беріледі, оқушылар оның қандай зат екенін табуы керек.

   • Ол дөңгелек, қызыл және тәтті. (Алма)

   • Бұл көк түсті, жылы және жұмсақ. (Көрпе)

2. "Дизайнер бол!": Киім дүкені немесе интерьер дизайны үшін жарнамалық сипаттамалар жазыңыз.

3. "Суретті кроссворд": Төменде берілген суреттерге қарап, оларды сипаттайтын сөйлемдер жазыңыз. (Суреттер мұғалімнің таңдауы бойынша)

4. "Сипаттама құрастыр": Белгілі бір затқа сипаттама жазып, оны анықтау үшін сыныптастарына сұрақ қойыңыз.

Толықтауыш – іс-әрекеттің кімге, неге, кімді, нені бағытталғанын білдіретін сөйлем мүшесі. Кімді? Нені? Кімге? Неге? деген сұрақтарға жауап береді.

Жаттығулар:

1. "Жоғалған толықтауыш": Сөйлемдердегі түсіп қалған толықтауышты логикалық түрде толықтырыңыз.

   • Мен ... жақсы көремін. (кітап оқуды)

   • Ол бізге ... берді. (тапсырма)

   • Біз ... көрдік. (фильм)

2. "Тапсырыс қабылдаушы": Кафеде немесе дүкенде сатушы рөлінде болып, толықтауыштарды қолданыңыз.

   • Сізге қандай сусын қажет?

   • Маған бір кесе шай беріңіз.

   • Мен шоколадты торт алғым келеді

Пысықтауыш – іс-әрекеттің қай жерде, қашан, қалай орындалғанын білдіретін сөйлем мүшесі. Қашан? Қалай? Қайда? деген сұрақтарға жауап береді.

Жаттығулар:

1. "Саяхат картасы": Картаға қарап, бағытты сипаттау (мысалы: "Бірінші оңға бұрыл, содан кейін жылдам жүр").

2. "Роботқа бұйрық бер": Робот (оқушы) тек пысықтауышпен берілген нұсқауларды орындауы керек.

   1. Жылдам жүр!

   2. Ақырын сөйле!

   3. Мектепке қарай жүр!

3. "Күн тәртібі құрастыр": Өзіңіздің бір күніңізді сипаттайтын сөйлемдер жазыңыз.

4. "Жасырын бағыт" ойыны: Бір адам бір нүктеден екінші нүктеге дейінгі бағытты сипаттайды, ал сыныптастары оны табуы керек.

Құрмалас сөйлемдер

Құрмалас сөйлем – кемінде екі жай сөйлемнен құралған синтаксистік құрылым. Құрмалас сөйлемдер мағыналық және грамматикалық байланысына қарай үшке бөлінеді:

1. Салалас құрмалас сөйлем – құрамындағы жай сөйлемдер тең дәрежеде байланысады.

2. Сабақтас құрмалас сөйлем – бір жай сөйлем екіншісіне бағына байланысады.

3. Аралас құрмалас сөйлем – салалас және сабақтас құрмаластың қатар келуі.

Салалас құрмалас сөйлем – екі немесе одан да көп жай сөйлемдердің мағыналық және грамматикалық байланысуы арқылы жасалған сөйлемдер. Салалас құрмалас сөйлемнің түрлері:

1. Ыңғайлас салалас – іс-әрекеттер бір мезгілде немесе бір-біріне жалғас болып келеді. (Мен кітап оқыдым және ән тыңдадым.)

2. Қарсылықты салалас – бір-біріне қарама-қайшы ой білдіреді. (Күн суық болды, бірақ біз серуенге шықтық.)

3. Талғаулы салалас – екі оқиғаның біреуі ғана орындалады. (Сен не киноға барасың, не үйде отырасың.)

4. Себеп-салдар салалас – бірінші сөйлемде себеп айтылса, екінші сөйлемде соның салдары баяндалады. (Жаңбыр жауды, сондықтан дала су болды.)

5. Түсіндірмелі салалас – бірінші сөйлем екіншісін түсіндіріп толықтырады. (Менің бір тілегім бар: ол – жақсы оқу.)

6. Кезектес салалас – іс-әрекеттердің алма-кезек ауысып келетінін білдіреді. (Жел күшейеді, бірде басылады.)

Жаттығулар:

1. "Сәйкестендір": Берілген сөйлемдерді тиісті салалас құрмалас түрлерімен сәйкестендіріңіз.

   • Күн ыстық болды, бірақ ол сыртқа шықты. (Қарсылықты салалас)

   • Біз киноға бардық және пицца жедік. (Ыңғайлас салалас)

   • Немесе сен жаттығу жасайсың, немесе кітап оқисың. (Талғаулы салалас)

   • Ол қатты жүгірді, сондықтан тез шаршады. (Себеп-салдар салалас)

   • Бірде жаңбыр жауады, бірде күн ашылады. (Кезектес салалас)

2. "Сурет бойынша сөйлем құрастыр": Берілген суреттерге сүйене отырып, салалас құрмалас сөйлемдер жазыңыз. (Мысалы, серуендеп жүрген балалардың суреті – Біз паркке бардық және табиғатты тамашаладық.)

3. "Толықтыр": Берілген сөйлемдерді толықтырыңыз.

   • Мен ерте тұрдым, ___ (сондықтан...)

   • Ол сабақты жақсы оқиды, ___ (бірақ...)

   • Біз саяхатқа шықтық, ___ (және...)

   • Мен кино көргім келеді, ___ (немесе...)

   • Бірде жел соғады, ___ (бірде...)

4. "Шығармашылық тапсырма": Қысқа әңгіме жазыңыз, оның ішінде кем дегенде 3 түрлі салалас құрмалас сөйлем болсын.

Сабақтас құрмалас сөйлем – құрамындағы жай сөйлемдердің біреуі негізгі, екіншісі оған бағына байланысатын құрмалас сөйлем түрі. Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлері:

1. Шартты бағыныңқы сабақтас – іс-әрекеттің шартын білдіреді. (Егер сен дайындалсаң, емтиханды жақсы тапсырасың.)

2. Себеп бағыныңқы сабақтас – бір әрекеттің себебін білдіреді. (Күн суық болғандықтан, біз үйде отырдық.)

3. Қарсылықты бағыныңқы сабақтас – негізгі ойға қарама-қайшы мағына білдіреді. (Ол шаршағанымен, жұмысын аяқтады.)

4. Мақсат бағыныңқы сабақтас – іс-әрекеттің мақсатын білдіреді. (Мен білім алу үшін кітап оқыдым.)

5. Мезгіл бағыныңқы сабақтас – іс-әрекеттің уақытын білдіреді. (Күн батқан кезде, далада салқын болады.)

6. Мезгіл бағыныңқы сабақтас – іс-әрекеттің қалай жүзеге асқанын білдіреді. (Ол әндетіп жүріп, бөлмені жинады.)

Жаттығулар:

1. "Сәйкестендір": Берілген сөйлемдерді тиісті сабақтас құрмалас түрлерімен сәйкестендіріңіз.

   • Мен сөмкемді жинадым, өйткені ___ (Себеп бағыныңқы сабақтас)

   • Егер жаңбыр жауса, ___ (Шартты бағыныңқы сабақтас)

   • Ол қатты ауырғанымен, ___ (Қарсылықты бағыныңқы сабақтас)

   • Мен көп оқимын, себебі ___ (Мақсат бағыныңқы сабақтас)

   • Біз далаға шықтық, қашан ___ (Мезгіл бағыныңқы сабақтас)

2. "Сурет бойынша сөйлем құрастыр": Берілген суреттерге сүйене отырып, сабақтас құрмалас сөйлемдер жазыңыз. (Мысалы, жаңбыр жауып тұрған сурет – Егер жаңбыр жауса, біз үйде отырамыз.)

3. "Толықтыр": Берілген сөйлемдерді толықтырыңыз.

   • Мен дайындалсам, ___ (емтиханды жақсы тапсырамын.)

   • Күн суық болғандықтан, ___ (біз сыртқа шықпадық.)

   • Ол демалғанымен, ___ (шаршауын қоймады.)

   • Мен кітап оқыдым, себебі ___ (білім алғым келді.)

4. "Шығармашылық тапсырма": Қысқа әңгіме жазыңыз, оның ішінде кем дегенде 3 түрлі сабақтас құрмалас сөйлем болсын.

Аралас құрмалас сөйлем – құрамында салалас және сабақтас құрмалас сөйлемдер қатар қолданылған күрделі сөйлем. Мұндай сөйлемдерде бір сөйлем екіншісіне бағынып, сонымен қатар салаласа байланысып тұрады.

Мысал: Мен кітап оқып отырғанда, достарым қоңырау шалды да, мен сыртқа шықтым.

Жаттығулар:

1. "Құрастыр және толықтыр"

Берілген сөздерді пайдаланып, аралас құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

Мен үй тапсырмасын орындап жатқанда,...

Далаға шыға бергенімде,...

2. "Сөйлемді сәйкестендір"

Берілген екі сөйлемнің мағыналық байланысын анықтап, аралас құрмалас сөйлем етіп біріктіріңіз.

Біз орманға бардық. Күн бұлттанып тұр еді. Жаңбыр жауа бастағанда, біз үйге қайттық.

3. "Қателерді тап"

• Төмендегі аралас құрмалас сөйлемдерде қате жіберілген. Оларды тауып, дұрыс нұсқасын жазыңыз.

1. Мен далаға шықтым, өйткені жаңбыр жауып тұр еді, бірақ мен қолшатыр алуды ұмытып кеткенмін.

2. Анам базардан көп көкөніс сатып алды, өйткені ол сорпа пісірмекші еді және бізге пайдалы тағамдар дайындағысы келді.

3. Біз демалысқа барғымыз келді, бірақ ауа райы қолайсыз болды, сондықтан біз үйде отыруға мәжбүр болдық, бірақ көңілсіз едік.

III. Лексика

Синонимдер, антонимдер, омонимдер

• Синонимдер – мағынасы жақын сөздер (әдемі – көркем, сұлу).

• Антонимдер – мағынасы қарама-қарсы сөздер (ыстық – суық, жақсы – жаман).

• Омонимдер – айтылуы бірдей, бірақ мағынасы әртүрлі сөздер (жаз – маусым, жаз – етістік).

Жаттығулар:

1. "Сөзді сәйкестендір"
   Берілген сөздерге сәйкес синоним немесе антоним сөздерді тауып, сәйкестендіріңіз.

   • Қуаныш – (шаттық)

   • Ашулы – (ызалы)

   • Жарық – (қараңғы)

   • Биік – (аласа)

2. "Суреттен тап"
   Берілген суреттерге қарап, оларды сипаттайтын синоним немесе антоним сөздерді жазыңыз.
   (Мысалы, таудың суреті – Биік, көк аспан; тегіс жер – Аласа, жазық.)

3. "Омонимдерді қолдан"
   Берілген омонимдерді әртүрлі мағынада қолданып, екі сөйлем құрастырыңыз.

   • Ала (Мен сөмкемді ала кеттім. / Ол жылқының түсі ала болды.)

   • Қаз (Қаз суда жүзіп жүр. / Терең шұңқыр қаз.)

4. "Керісінше ойла"
   Берілген сөйлемдерді оқып, олардың қарама-қарсы мағыналы сөйлемдерін жазыңыз.

   • Күн жылы болды. → Күн суық болды.

   • Бала ақылды. → Бала ақымақ.

   • Аспан ашық. → Аспан бұлтты.

Фразеологизмдер

Фразеологизмдер – мағынасы тұтасқан тұрақты сөз тіркестері. Олар екіге бөлінеді:

• Мағынасы тұтас фразеологизмдер: ит тұмсығы өтпес (өте қалың), жүрегі тас төбесіне шығу (қатты қорқу)

• Құрамындағы сөздер мағынасын сақтайтын фразеологизмдер: көз жеткізу (сендіру), қол ұшын беру (көмектесу)

Жаттығулар:

1. "Фразеологизм мағынасын тап"
   Берілген фразеологизмдердің мағынасын жазыңыз.

   • Жүрегі тас төбесіне шығу – (...)

   • Ит өлген жер – (...)

2. "Сөйлемді толықтыр"
   Берілген сөйлемдерге лайық фразеологизмдерді қойыңыз.

   • Мұғалімнің сұрағынан соң менің (...) шықты.

   • Әкем маған үлкен көмек берді, ол маған (...) берді.

3. "Суретке қарап жаз"
   Берілген суреттерге сәйкес келетін фразеологизмдерді жазыңыз.
   (Суреттер: адам қорыққан, адам қуанышты, қиын тапсырманы шешу, досына көмектесу)

   • Қорыққан адамның суреті – Жүрегі тас төбесіне шықты.

   • Қуанышты адамның суреті – Қуаныштан төбесі көкке жетті.

   • Қиын тапсырманы шешіп отырған адам – Миын қатыру.

   • Досына көмектесіп жатқан адам – Қол ұшын беру.

4. "Өз фразеологизмін жаса"
   Берілген сөздерді пайдаланып жаңа фразеологизм ойлап табыңыз.
   (сөздер: ай, жел, жүрек, тас, су)

   • Ай секілді жарқырау – (...)

   • Желдей жүйтку – (...)

   • Жүрегі тасқа айналу – (...)

5. "Фразеологизм кроссворды"
   Берілген фразеологизмдерді пайдаланып, кроссвордты шешіңіз.
   (Мысалы: Тіл ұшында, Ит өлген жер, Бет моншағы үзілді, Қас пен көздің арасында)

IV. Пунктуация

Тыныс белгілері – жазба мәтіннің мағынасын нақтылау үшін қолданылатын белгілер. Негізгі тыныс белгілері:

• Үтір (,) – сөйлем мүшелерін бөліп көрсету үшін.

• Нүкте (.) – сөйлемнің аяқталғанын білдіреді.

• Сұрақ белгісі (?) – сұраулы сөйлемдерде қолданылады.

• Леп белгісі (!) – көтеріңкі көңіл-күйді, бұйрықты, таңдануды білдіреді.

• Қос нүкте (:) – тізімдерден немесе түсіндіру мақсатында қолданылады.

• Нүктелі үтір (;) – күрделі сөйлемдерді бөліп көрсету үшін.

• Қос тырнақша («») – тікелей сөздерді белгілеу үшін.

Жаттығулар:

1. "Дұрыс белгі қой"
   Берілген сөйлемдерге тиісті тыныс белгілерін қойыңыз.

   • Сен қайда бара жатырсың (...)

   • Кітап, дәптер, қалам, сызғыш – бәрін ала шық (...)

2. "Тыныс белгісін ауыстыр"
   Сөйлемдердегі тыныс белгілерін өзгертіп, мағынасын салыстырыңыз.

   • Мен сені сағындым! → Мен сені сағындым?

   • Ол келді, бірақ ештеңе айтпады. → Ол келді. Бірақ ештеңе айтпады.

3. "Комикс құрастыр"
   Комикстегі кейіпкерлерге сәйкес сөйлемдер ойлап тауып, қажетті тыныс белгілерін қойыңыз.
   (Комикс суреттері: қуанып тұрған бала, сұрақ қойған адам, таңғалған кейіпкер)

4. "Тыныс белгілерін тап"
   Күрделі мәтіннен тыныс белгілерін алып тастап беріңіз. Оқушылар оларды өздері дұрыс қойып шығуы керек.
   (Мысалы: Қайран, әкем, бұл жерге неге келдің → Қайран әкем! Бұл жерге неге келдің?)

VI. Қорытынды тест және шығармашылық бөлім

Қорытынды тест

1. Берілген сөйлемдегі бастауышты табыңыз:Қыста қар көп жауды.

а) қар
б) көп
в) жауды

2. Қайсысы салалас құрмалас сөйлем?а) Ол үйге келді де, бірден ұйықтап қалды.

   • б) Мен кітап оқыдым, өйткені ол өте қызықты.

3. Дұрыс тыныс белгісін қойыңыз:

   • "Біз ертең саяхатқа шығамыз " деді мұғалім.

   • а) .

   • б) ?

   • в) ,

4. Синонимдік қатарды анықтаңыз:

   • а) биік, аласа, қысқа

   • б) үлкен, зор, алып

5. Фразеологизмді анықтаңыз:

   • а) Ақылды бала

   • б) Көзді ашып-жұмғанша

Шығармашылық тапсырмалар

1. "Грамматика лабиринті"
   Берілген бірнеше сөйлемнен дұрыс жауаптарды таңдап, лабиринттен шығу керек.
   Мысал: "Күз мезгілі – жылдың бір бөлігі." Бұл сөйлемде қандай сөз табы қолданылған? а) Зат есім б) Сын есім в) Етістік
   Егер дұрыс жауап "а) зат есім" болса, оқушы келесі дұрыс жауапқа өтеді.

2. "Құпия хабарлама"
   Берілген мәтінде жасырын грамматикалық ереже бар. Оқушылар оны табуы керек.
   Мысал: "Кеше кітап оқыдым, бүгін де оқып отырмын." Бұл сөйлемде қандай грамматикалық құбылыс байқалады? (Етістіктің шақтары)

3. "Грамматика детективі"
   Сөйлемдегі қателерді түзетіп, дұрыс нұсқасын анықтаңыз.
   Мысал: "Мен мектепке кеше барды." Дұрыс нұсқасы: "Мен кеше мектепке бардым."

4. "Сөз тіркестері доминосы"
   Берілген сөз тіркестерін сәйкестендіріп, дұрыс сөйлем құрастыру.
   Мысал: "Жазғы" + "демалыс", "қызықты" + "кітап", "әдемі" + "гүлдер"

5. "Ертегі құрастыр"
   Берілген үш сөзді пайдаланып шағын ертегі жазыңыз: айна, ағаш, құс.

6. "Диалог жаз"
   Берілген тақырыпқа байланысты екі кейіпкердің диалогын жазыңыз: Мектептегі қызықты оқиға.

7. "Комикс құрастыр"
   Берілген суреттерге сүйене отырып, оқиға құрастырып жазыңыз. (Сурет: бала велосипед айдап бара жатыр, кенеттен жаңбыр жауады, досы оған қолшатыр береді.)

8. "Шығармашылық постер жаса"
   "Грамматиканы үйренудің 5 тиімді жолы" тақырыбында постер құрастырыңыз.

Қорытынды

Бұл жаттығулар жинағы 5-сынып оқушыларына қазақ тілінің негізгі грамматикалық тақырыптарын терең әрі қызықты түрде меңгеруге көмектеседі. Жинақта теориялық түсініктемелер, практикалық тапсырмалар, шығармашылық жаттығулар мен интерактивті ойындар үйлесімді қамтылған. Әр бөлім оқушының тілді түсіну, қолдану және талдау қабілетін дамытуға бағытталған.

Ерекшеліктері:

• Оқушыларды қызықтыратын креативті жаттығулар.

• Логикалық ойлауды дамытатын интерактивті бөлімдер.

• Грамматика ережелерін бекітуге арналған шығармашылық тапсырмалар.

• Ойын түріндегі жаттығулар арқылы білімді есте сақтауға көмектесетін әдістер.

Бұл жинақ оқушыларға қазақ тілін сүйіспеншілікпен меңгеруге мүмкіндік береді. Ол мектеп бағдарламасын толықтырып қана қоймай, тіл үйренуді қызықты және тиімді етеді.

Қолданылған әдебиеттер

1. Қазақ тілі грамматикасы: мектеп оқушыларына арналған оқу құралы / ҚР Білім және ғылым министрлігі. – Алматы: Атамұра, 2020.

2. Оралбаева Н., Әбілқаев А. Қазақ тілінің оқу құралы. – Алматы: Мектеп, 2019.

3. Сыздықова Р. Қ. Тіл мәдениеті және грамматика. – Алматы: Арыс, 2018.

4. Исаев С. Қазақ әдеби тілі. – Алматы: Ана тілі, 2017.

5. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 2016.

6. Әміров Р. Сөз тіркесі және жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 2015.

7. Құрманова Г. Қазақ тіліндегі тыныс белгілерінің қолдану ерекшеліктері. – Астана: Фолиант, 2014.

8. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы: Білім, 2013.

\

Мазмұны

Кіріспе..........................................................................................................2

І бөлім Морфология

Сөз таптары...................................................................................................3

Зат есім..........................................................................................................4

Сын есім........................................................................................................5

Сан есім.........................................................................

Етістік............................................................................................................6

Есімдік...........................................................................................................7

Үстеу ............................................................................................................9

Шылау.........................................................................................................10 Одағай.........................................................................................................12

Еліктеу сөздер............................................................................................13

ІІ бөлім Синтаксис

Сөйлем мүшелері.......................................................................................14

Құрмалас сөйлем........................................................................................19

ІІІ бөлім Лексика

Синоним,омоноим,антоним......................................................................24

Фразеологизмдер ......................................................................................26

IV бөлім Пунктуация

Тыныс белгілері ........................................................................................27

VI. Қорытынды тест және шығармашылық бөлім...........................................................................................................29

Қорытынды................................................................................................32

Қолданылған әдебиеттер................................................................................................33