Алматы облысы Жамбыл ауданы

“Сарыбастау ауылындағы орта мектеп МДШО” КММ

Ныязбекова Айжамал Жарылкасыновна

Бастауыш сынып мұғалімі

2 сынып

«Қызықты жаратылыстану»

Авторлық бағдарлама

Алматы 2026 жыл

Пікір берушілер:

Республикалық «Өрлеу» ғылыми-әдістемелік орталығының директоры, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент А.Токтасынова

Ұсынылып отырған оқулық қазіргі зaман талабына сай білім беру салaсындағы жаңaшыл оқытушыға қойылaтын талап та жаңaшыл болатыны сөзсіз. Оқытушы алдындaғы басты міндет – оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіріп және жаңа педагогикалық технологиялaрды меңгере отырып, еліміздің жaрқын болашaғын жасaйтын білімді де білікті, бәсекеге қабілетті тұлға қaлыптастыру.

Жаңа технологиялaрды меңгеру мұғалімнің кәсіптік, рухани, азамaттық және басқa да көптеген адами келбетінің қалыптaсуына игі әсерін тигізеді, өзін – өзі дaмытып, оқу үрдісін тиімді ұйымдaстыруға көмектеседі. Бүгінгі күні инновациялық әдістер мен ақпaраттық технологиялар қолдaну арқылы оқушының ойлау қабілетін aрттырып, ізденушілігін дамытып, қызығушылығын тудыру, белсенділігін aрттыру ең негізгі мақсат болып айқындaлады.

Түсінік хaт

Қазіргі уақытта білім беру саласының басты мақсаты – оқушылардың дағдыларын қалыптастырып, оларды ақпаратты іздеп табуға, талдай білуге және тиімді пайдалануға үйрету, сондай-ақ жылдам өзгеріп жатқан әлемде өмір сүруге және еңбек етуге қажетті тұлғалық қасиеттерді дамыту болып табылады. Білім беру реформасының басты мақсаты – еліміздің әрбір азаматын әлемнің кез келген елінде сұранысқа ие маман деңгейіне көтеру.

Әрбір оқушы, табиғатынан білмегенін білуге құмар және оқуға деген ынтасы мол. Сондықтан, бастауыш сатыда шығармашылыққа, таным мен белсенді әрекетке ұмтылу ерекше маңызға ие. Осыған орай, зерттеу әрекетшілдігі оқушылардың қоршаған ортаны түсінуін кеңейтудің басты жолы болып табылады.

«Өркениетті дамыған елдер қатарына қосылу үшін заман талабына сай білім керек. Қазақстанды әлемнің үздік 50 елінің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім. Жаңа ақпараттық технологиялар мен білім берудің әлемдік стандарттарына сай әдіс-тәсілдерді енгізу өте маңызды», – деп айтқан болатын еліміздің көшбасшысы. Инновациялық әдістерді оқу үдерісіне енгізу, оның мазмұнын жаңарту, жаңа педагогикалық технологияларды қолдану – білім сапасын арттырудың тиімді жолы.

Жаратылыстану пәні жас ұрпақтың дүниетанымын кеңейтіп, ғылыми ойлауды қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл пән оқушыларды тақырыптарды зерттеуге, ресурстарды пайдалануға, өз пікірін білдіруге үйретеді. Орыс педагогі К.Д. Ушинскийдің айтуынша, әр мұғалім өз білімін жетілдіріп, жаңаша әдіс-тәсілдермен сабақ жүргізсе, онда сабақтар тартымды әрі тиімді болады. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да жаңа педагогикалық технологияларды енгізу, білімді ақпараттандыру және халықаралық желілерге шығу қажеттігі атап көрсетілген. Осы бағыттағы жұмыстар дүние жүзінде өз нәтижесін көрсетуде.

Зерттеу жұмыстарын жүргізудің маңызды аспектісі – бұл оқушының қызығушылығы мен белсенділігі. Аристотельдің сөзімен айтқанда, «Таң қалу арқылы адамдар философияға жақындайды», яғни қызығушылық адамның зерттеу әрекетінің қозғаушы күші болып табылады. Оқушылардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру оларды қоршаған ортаны белсенді түрде зерттеуге бағыттайды.

Пәннің мақсаты: Бұл бағдарламаның мақсаты – 2-сынып оқушыларының қоршаған орта туралы бастапқы ғылыми түсініктерін қалыптастырып, табиғатты танып-білуге қызығушылығын арттыру, бақылау жасау мен қарапайым қорытынды шығару дағдыларын дамыту және экологиялық мәдениетті тәрбиелеу.

Міндеттері:

• оқушыларға табиғат құбылыстары туралы қарапайым әрі түсінікті білім беру;

• бақылау, салыстыру, сұрақ қою, дәлелдеу сияқты зерттеушілік дағдыларды бастауыш деңгейде қалыптастыру;

• табиғаттағы тірі және өлі нысандарды ажыратып, олардың өзара байланысын түсіндіру;

• өсімдіктерге, жануарларға, суға, ауаға қамқорлық жасауға үйрету, табиғатты қорғауға бағытталған әрекет мәдениетін қалыптастыру;

• оқу материалын өмірмен байланыстырып, оқушының сөйлеу мәдениетін, ойлау икемін дамыту.

Бағдарламаның өзектілігі:Қазіргі қоғамда экологиялық сауаттылық пен табиғатқа жауапкершілікпен қарау – білім берудің маңызды бағыты. Бастауыш сынып кезеңі баланың дүниетанымы қалыптасатын, қызығушылығы оянып, мінез-құлқы мен әдеттері орнығатын ең шешуші уақыт. Сондықтан табиғатты тануды ерте жастан жүйелі түрде ұйымдастыру оқушының тек білімін толықтырып қана қоймай, оның қоршаған ортаға қарым-қатынасын мәдениетті, саналы деңгейге көтереді.

«Қызықты жаратылыстану» бағдарламасы осы қажеттіліктен туындап, табиғат туралы білімді жеңіл қабылдайтын жас кезеңнің мүмкіндігін тиімді пайдаланады. Бағдарлама мазмұны оқушының күнделікті өмірінде кездесетін табиғи құбылыстармен байланыстырылып берілетіндіктен, оқу процесі мағыналы әрі түсінікті болады, ал алынған білім өмірде қолдануға бейімделеді.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі:

Бағдарламаның жаңашылдығы – оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, табиғатты тануға белсенді қатысушы ретінде қарастыруында. Қолданыстағы көптеген материалдарда табиғат туралы мәліметтер көбіне мәтінді меңгерту деңгейінде қалып қойса, бұл бағдарламада әр тақырып оқушының әрекеті арқылы ашылады: бақылау жүргізу, болжам айту, қарапайым тәжірибе жасау, нәтижені талдау.Жаңаша түсініктеме ретінде «шағын зерттеу мәдениеті» енгізіледі: оқушы мәселені байқап, «неге?» деген сұрақ қояды, өз ойын болжап көреді, кейін дәлелін табуға тырысады. Осылайша ғылыми ойлаудың қарапайым модельдері (сұрақ–болжам–тәжірибе/бақылау–қорытынды) бастауыш деңгейде табиғи түрде қалыптасады. Сонымен бірге бағдарлама экологиялық тәрбиеге нақты әрекет арқылы келеді: қоқысты азайту, су үнемдеу, өсімдікке күтім, табиғатта өзін дұрыс ұстау сияқты дағдылар әдетке айналатындай жүйеленеді.

Бағдарламаның ғылымилығы
Бағдарлама мазмұны жаңа білім беру парадигмасына сай құрастырылған: оқушының тұлғалық дамуына, құзыреттілік қалыптастыруға және өмірлік дағдыны меңгертуге бағытталады. Әдіснамалық тұрғыдан оқыту үдерісі баланың жас ерекшелігі психологиясына сәйкес ұйымдастырылады: қызығушылық, ойын элементі, көрнекілік, әрекет арқылы үйрену жетекші орын алады.Педагогикалық ғылым мен тәжірибедегі заманауи ұстанымдар – белсенді оқыту, пәнаралық кіріктіру, зерттеушілік тәсіл, тәжірибе арқылы түсіндіру – бағдарламаның мазмұнына жүйелі енгізілген. Ұғымдар күрделендіру қағидасымен беріледі: қарапайымнан нақтыға, таныстан жаңаға көшу сақталады.

Жұмыстың әдіснамалық негізінің ішкі бірлігі мен сипаттамалары
Бағдарлама құрылымы жүйелілік қағидасымен жасалған: тақырыптар бірін-бірі толықтырып, логикалық тізбекпен беріледі. Әр бөлімде көзделген нәтижелер қолданылатын әдістермен тікелей байланысты: егер мақсат бақылау дағдысын дамыту болса, онда сабақта бақылау күнделігі, салыстыру, дәлелдеу әрекеттері міндетті түрде орын алады. Оқу мазмұны мен әдістер арасындағы байланыс дәйекті сақталып, оқушының жасына лайық көлемде күрделенеді.

Нәтижелердің дұрыстығы мен сенімділік деңгейі
Бағдарлама нәтижелерінің сенімділігі оның тәжірибеге бағытталғанымен қамтамасыз етіледі: оқушы білімді тек жаттап алмай, нақты әрекет барысында тексереді және бекітеді. Әрбір ұғым бақылау, салыстыру, мысал келтіру арқылы нақтылауға мүмкіндік береді. Қорытындылар оқушылардың жұмыс өнімдерімен (күнделік, шағын жоба, тәжірибе нәтижесі, қорытынды пікір) дәлелденеді. Білімді бағалау тек тестпен шектелмей, оқушының түсінуі мен қолдануын көрсететін тапсырмалар арқылы толықтырылады, бұл нәтижелердің шынайылығын арттырады.

Мазмұндық бөлім

Қоршаған орта және экология негіздері

Бұл бөлімде экология ғылымы туралы жалпы түсінік қалыптастырылады. Оқушылар «қоршаған орта», «экожүйе», «табиғи фактор», «антропогендік әсер» сияқты негізгі ұғымдарды меңгереді. «Біздің ортақ үйіміз – Жер планетасы» тақырыбы арқылы табиғатқа жауапкершілікпен қарау идеясы ашылады. Экологиялық мәдениет, табиғатты қорғаудың мақсаттары мен қарапайым қорғау шаралары түсіндіріледі.

Жер планетасының құрылысы және табиғи қабықтар

Бұл бөлім Жердің ішкі және сыртқы құрылысына кіріспе береді. Оқушылар Жердің ішкі қабаттары (жер қыртысы, мантия, ядро) және сыртқы құрылымы (жер бедері, материктер мен мұхиттар, табиғи қабықтардың өзара байланысы) туралы түсінік алады. Табиғи қабықтардың бір-біріне әсері табиғат кешендері ұғымымен байланыстырылады.

Атмосфера: құрамы, маңызы және қорғау

Бұл бөлімде атмосфераның құрамы, қызметі және адам өмірі үшін қажеттілігі қарастырылады. Оқушылар ауаның тазалығы неге маңызды екенін, атмосфераның ластану себептері мен салдарын түсінеді. Атмосфераны қорғау жолдары (таза ауа мәдениеті, жасыл желек отырғызу, түтін мен шығарындыларды азайту, тұрмыстық дағдылар) нақты мысалдар арқылы беріледі. (1 сағат)

Гидросфера және судың адам өміріндегі рөлі

Оқушылар гидросфера ұғымын, су қорының түрлерін және судың айналымын түсінеді. Судың адам өміріндегі маңызы (денсаулық, тұрмыс, ауыл шаруашылығы, өндіріс) талқыланады. Су ресурстарын қорғау, үнемдеу мәдениеті, судың ластану түрлері мен алдын алу жолдары қарастырылады.

Биосфера және тірі табиғаттың маңызы

Бұл бөлімде биосфера – тіршілік қабығы ретінде таныстырылады. Оқушылар өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы рөлін, биоалуантүрліліктің мәнін ұғынады. «Өсімдік – жер шарының өкпесі» тақырыбы арқылы фотосинтездің маңызы, жасыл желектің оттек өндіруі және климатқа әсері түсіндіріледі. Жәндіктердің рөлі (тозаңдандыру, табиғи тепе-теңдікке қатысу) және оларға қамқорлық жасау мәдениеті енгізіледі.

Өсімдіктер әлемі: күтім және пайдалы өсімдіктер

Бұл бөлімде өсімдіктердің тіршілігі мен адамға пайдасы практикалық бағытта қарастырылады. Бөлме гүлдеріне күтім жасау (суару, жарық, топырақ, қауіпсіздік) арқылы оқушылар жауапкершілікке үйренеді. Дәрілік өсімдіктер тақырыбында өсімдіктердің емдік қасиеттері, оларды дұрыс қолдану мәдениеті және табиғи ресурсты сақтай отырып пайдалану идеясы беріледі.

Адам мен табиғат байланысы. Табиғат кешендері және тепе-теңдік

Бұл бөлімде адам мен табиғат арасындағы өзара әсер ашылады. Табиғат кешендері (орман, дала, өзен аңғары т.б.) және олардың тұтастығы түсіндіріледі. Табиғаттағы тепе-теңдік ұғымы қоректік байланыстар, тіршілік тізбектері және экожүйе тұрақтылығы арқылы көрсетіледі. Адам әрекетінің тепе-теңдікке әсері (орман кесу, су ластау, қоқыс көбейту) мысалдармен талданады.

Топырақ: маңызы және қорғау

Бұл бөлім топырақтың құрамы, құнарлылығы және табиғаттағы орны туралы түсінік береді. Оқушылар топырақтың бұзылу себептерін (эрозия, ластану, дұрыс пайдаланбау) және оны қорғау жолдарын (көгалдандыру, қоқыс тастамау, химикатты шамадан тыс қолданбау, жерді тиімді пайдалану) меңгереді.

Ластану және бөгде заттар: қоқыс, қалдық, зиян

Бұл бөлімде табиғаттағы бөгде заттар және олардың зияны қарастырылады. Оқушылар тұрмыстық қоқыс түрлері, өндірістік және ауылшаруашылық қалдықтардың табиғатқа әсері туралы түсінік алады. Қалдықтарды азайту, қайта пайдалану, сұрыптау және қайта өңдеудің маңызы түсіндіріледі. Экологиялық қауіпсіз мінез-құлық дағдылары қалыптастырылады.

Табиғаттағы күштер және маусымдық өзгерістер

Бұл бөлім табиғи құбылыстар мен күштерді (жел, су, температура, жауын-шашын және т.б.) түсіндіреді. Жыл маусымдарының ауысуы, табиғаттағы маусымдық өзгерістер және олардың тіршілікке әсері бақылау арқылы меңгертіледі. Оқушылар табиғатты бақылау мәдениетін, өзгерістерді сипаттау дағдыларын қалыптастырады.

Табиғатта демалу мәдениеті және экологиялық тәрбие

Бұл бөлім табиғатта демалудың адам денсаулығына пайдасын және экологиялық тәртіп қағидаларын қамтиды. Оқушылар табиғат аясында өзін дұрыс ұстау, қауіпсіздік, қоқыс қалдырмау, өсімдік пен жануарға зиян келтірмеу сияқты ережелерді игереді. Саябаққа серуен, экологиялық орталыққа бару сияқты жұмыстар арқылы тәжірибелік экобілім нығайтылады.

Өлкетану: Жайық өзенінің экологиялық жағдайы

Бұл бөлімде жергілікті табиғи нысан ретінде Жайық өзенінің экологиялық мәселелері қарастырылады. Оқушылар ластану себептері, су экожүйесіне әсері, қорғау шаралары туралы қорытынды жасайды. Өлкетану бағыты оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытып, нақты ортаға жанашырлық көзқарасын қалыптастырады.

Табиғат байлықтары және табиғатты тиімді пайдалану

Бұл бөлім табиғи ресурстардың түрлері, оларды тиімді пайдалану және үнемдеу мәдениетіне бағытталған. Оқушылар жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстарды ажыратады, табиғатты сақтап пайдалану қағидаларын меңгереді. Экологиялық жауапкершілік пен саналы тұтыну идеясы бекітіледі.

НОРМАТИВТІ БӨЛІМІ

Күнтізбелік тақырыптық жоспары

(2- сынып, аптасына – 1 сағат, барлығы – 34сағат)

Ақпараттық- әдістемелік бөлім

Курсты меңгерудің метапәндік нәтижелері:

Биологиялық ақпараттың әртүрлі көздерімен жұмыс істей білу: Оқушылар әртүрлі ақпарат көздерінен (оқулық мәтіні, ғылыми-көпшілік әдебиеттер, биологиялық сөздіктер мен анықтамалықтар) биологиялық ақпаратты таба отырып, оны талдап, бағалап, бір түрден екінші түрге түрлендіру дағдыларын меңгереді.

Тірі табиғатқа, өзінің және басқалардың денсаулығына қатысты іс-әрекеттер мен мақсат қою: Оқушылар өздерінің іс-әрекеттерінде және қоршаған ортаға әсер етуде мақсат пен мағынаны таңдай білу қабілетін игереді.

Ұстанымын талқылау және дәлелдеу: Оқушылар әртүрлі көзқарастарды салыстырып, өз көзқарастарын дәлелдеу және өз позициясын қорғау үшін ауызша құралдарды қолдану дағдыларын меңгереді.

Курсты меңгерудің маңызды нәтижелері:

Когнитивтік (интеллектуалдық) салада:

Биологиялық объектілердің (тірі ағзалар, өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар мен бактериялар, адам ағзасы және экожүйелер) және биологиялық процестердің (зат алмасу, қоректену, тыныс алу, шығару, өсу, даму, көбею, экожүйелердегі энергия айналымы) маңызды белгілерін анықтау.

Адам мен сүтқоректілер арасындағы қарым-қатынасты түсіну, адам мен қоршаған орта арасындағы байланыс, адамның денсаулығының қоршаған орта жағдайына тәуелділігі, экологиялық мәселелер туралы дәлелдемелер ұсыну.

Биологиялық объектілерді классификациялау, олардың белгілі бір жүйелі топқа жататынын анықтау. Биологияның адам өміріндегі және табиғаттағы рөлін түсіндіру, биосфераның сақталуына биологиялық әртүрліліктің маңыздылығын ұғындыру.

Биологиялық процестерді бақылап, түсіндіріп, зерттеу дағдыларын дамыту.

Құндылыққа бағдарлау саласында:

Табиғаттағы өзін-өзі ұстаудың негізгі ережелерін және салауатты өмір салты негіздерін білу.

Адамның табиғаттағы іс-әрекетінің салдарын, қауіп факторларының адам денсаулығына әсерін талдау және бағалау.

Дене белсенділігі саласында:

Улы саңырауқұлақтармен улану, суық тию, күйік, жарақаттану сияқты жағдайларда алғашқы көмек көрсету тәсілдерін меңгеру. Еңбек пен демалысты ұтымды ұйымдастыру, мәдени өсімдіктер мен үй жануарларын өсіру және күту.

Эстетикалық салада:

Тірі табиғат объектілерін эстетикалық тұрғыдан бағалау қабілетін дамыту.

Оқытуды ұйымдастыруға әдістемелік нұсқаулар

Қызықты Жаратылыстану пәні – бұл қоршаған орта мен табиғат құбылыстарын ғылыми тұрғыдан түсінуге бағытталған пән. Оқушылар өздерінің табиғатқа қатысты пікірлерін қалыптастырып, биология ғылымының рөлін және оның адам өміріндегі маңызын түсінетін болады. Бұл пән арқылы оқушыларды өздігінен ізденуге, ғылыми зерттеулер жүргізуге, ақпарат жинауға және талдауға үйретеді.

Оқытуды ұйымдастыру барысында оқушылар түрлі кестелер мен сызбанұсқалар жасауға, ақпарат көздерінен мәліметтер жинақтап, оларды өңдеуге, рефераттар мен слайд-презентациялар дайындауға үйренеді. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін әртүрлі жобалық тапсырмалар мен зерттеу жұмыстары енгізіледі. Сонымен қатар, пән барысында табиғаттағы өзгерістер мен тіршілік заңдылықтарын түсіну арқылы оқушылар экологиялық сауаттылығын арттырады.

Әдістемелік тұрғыдан алғанда, пәнді оқытуда белсенді оқу әдістерін, интерактивті тәсілдерді қолдану маңызды. Оқушыларға түрлі практикалық тапсырмалар мен зерттеулер арқылы табиғат құбылыстарын өз беттерінше зерттеуге мүмкіндік беріледі. Әрбір сабақта білімді тек теориялық тұрғыда ғана емес, сонымен қатар практикалық тапсырмалар арқылы да меңгертуге ерекше назар аударылады.

Сонымен бірге таңдау пәнін өткізуде мұғалімдер төмендегідей әдіс-тәсілдерді қолдана алады:

«Ой қозғау» (breinstroming) «Ой талқы немесе оны «Ми шабуылы» деп те атайды;

Кері «ой қозғау»;

Қарама-қарсы бағалауға негізделген диалог;

Кластерлер («Жүзімнің шоқтары»);

Кіріспе сұрақтар;

Атаулар (терминдер) кестесі;

Ойлан. Жұптас. Пікірлес;

Т-кестесі («ия/жоқ», «келісемін/ келіспеймін», «қарсымын/жақтаймын», «ішкі/сыртқы», «басы/аяғы», «маңызды/маңызды емес», «себебі/салдары» );

Оңай және қиын сұрақтар кестесі;

Болжау;

Кең ауқымды дәріс;

Сұрақ қою, қайтадан сұрақ қою;

Бірін бірі оқыту;

Қос жазба күнделігі (Үзінділер, цитаталар, тезистер);

Білемін, білгім келеді, білдім;

«INSERT»кестесі;

«Жигсо» немесе «Оймышты ара»;

«Дөңгелек үстел» әдісі;

Үш қадамды сұхбат;

Пікірталас;

Постер құрастыру;

Пирамида құру;

Жеңілдетілген анықтама немесе түсіндірме;

Салыстыру кестелері;

Үлкен шеңбер;

Аквариум әдісі;

«Қос шеңбер» әдісі;

«Галереяны шарлау» әдісі;

Броундық қозғалыс;

Позиция таңдау;

Карточкадағы терминдер;

Нөмірленіп ауысу;

Эссе жазу;

Жазбаша дөңгелек үстел («Раундробин») әдісі;

Бестармақ әдісі;

Мұғалім мен оқушыға арналған қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикaсында орта білім мазмұнын жаңарту аясында қазақ тілінде оқытатын мектептердің бaстауыш сынып мұғалімдерінің біліктілігін арттыру бағдарламасы, «Назaрбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ, Педагогикалық шеберлік ортaлығы, 2015ж.

2. Можаева. О.И, Шилибековa А.С, Зиеденова Д.З : Бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған критериaлды бағалау бойынша нұсқаулық: Оқу-әдіст. құрал /«Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ / — Aстана, 2016. – 48б.

3. «Мөлдір бұлақ» журнaлы 2008 ж.

4. Халық даналығы Б.Адaмбаев Алматы Рауан1996ж.

5. Айголек» Танымдық бaлалар журналы Алматы 2012ж

6. Жасыл желек Ж.Қуaн, Қ.Әлікұлова, 2004

7. Табиғат әлемі. 2008 ж.

8. Жануарлaр әлемі. 2012 ж.

9. Айналадaғы дүниені бақылау.К.Жүнісқызы Атамұра-2012ж.

10. Электсронды оқулық.Андриянова.Т.А,Беркало В.Н,Жакупова.Н.Ш.

11. Қ.Қaйым, Р.Сәтімбеков және т.б. биология, Алматы, 2007.

12. ”Гүлстaн” Республикалық ғылыми-танымдық көпшілік журнал.

13. Қазақстaнның қызыл кітабы

14. Ертегілер жинaқ кітабы

15. Интернет көздері

16. Экология және тaбиғатты қорғау А. «Мектеп», 2002.