Басқару қызметіндегі тұлғалық қабілеттердің маңызы және ұжымдық еңбек өнімділігіне әсері

Қазақ зиялыларының ордасы саналатын әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне биыл 90 жыл толып отыр. Тарихқа бай бұл тоқсан жылдық кезеңде университет талай асуды бағындырып, ел игілігіне еңбек етер талай саңлақ түлек тәрбиелеп шығарды. Бүгінде ҚазҰУ-дың әрбір түлегі өз саласында білікті маман, абыройлы басшы атанып жүр. Мұның барлығы – сапалы білім мен жинақталған тәжірибенің жемісі. Студенттің жеке тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ететін маңызды пәндердің бірі – «Басқару психологиясы». Бұл пән аясында біз ұйымды тиімді басқару, басқару барысында туындайтын түрлі психологиялық қиындықтарды анықтау және оларды шешудің жолдарын жан-жақты қарастырамыз. Ұжымдағы психологиялық мәселелер мен арыз-шағымдар өзара байланысты болғанымен, олардың әрқайсысының табиғаты мен себебі бөлек. Сондықтан біз осы пәнде осы ұғымдардың айырмашылығын терең түсінуге, нақты мысалдар арқылы талдап, шешу жолдарын ұсынуға үйренеміз.

«Басқару психологиясы» сабағында психология ғылымдарының кандидаты Назираш Сүлейменқызы Жұбаназарованың басшылығымен біз психология саласындағы түрлі ғылыми еңбектерді зерделеп, ұйымдық қарым-қатынас пен басқару психологиясына қатысты өзекті тақырыптарды талқылаймыз. Сондай тақырыптардың бірі- басқару кезіндегі тұлғалық қабілеттердің маңызы және ұжымдық еңбек өнімділігіне әсері . Қазіргі заманның қарқынды даму кезеңінде ұйымның табысты қызмет етуі ең алдымен оның басшысының тұлғалық қабілеттеріне тікелей байланысты. Басқару – тек нұсқау беріп, бақылау жүргізу ғана емес, ол ең алдымен адамдармен қарым-қатынас орната білу, ұжымды ортақ мақсатқа жұмылдыру, әр қызметкердің әлеуетін аша алу өнері. Сондықтан да тұлғалық қабілеттер басқару қызметінің өзегін құрайды. Тиімді басшының бойында жауапкершілік, икемділік, эмоционалды тұрақтылық, коммуникативтік шеберлік және стратегиялық ойлау қабілеті сияқты қасиеттердің болуы – ұжымның еңбек өнімділігіне тікелей әсер ететін басты фактор. Басқару қызметіндегі тұлғалық қабілеттердің ең маңыздысы – коммуникация. Қарым-қатынас мәдениеті жоғары басшы әріптестері мен бағыныштыларына өз ойын анық жеткізіп, олардың пікірін тыңдап, өзара түсіністік орната алады. Мұндай ортада сенім күшейіп, ұжым мүшелері өз жұмысын ынтамен орындайды. Ал сенім мен ашықтық – еңбек өнімділігін арттыратын басты тетік. Керісінше, дөрекі сөйлейтін, әріптестерінің пікірін елемейтін басшы ұжымда жағымсыз психологиялық ахуал тудырып, қызметкерлердің мотивациясын төмендетеді.

Екінші маңызды қабілет – эмоционалды интеллект. Бұл адамның өз эмоциясын және өзгенің эмоциясын түсіне білу, оларды тиімді басқару қабілеті. Эмоционалды интеллектісі жоғары басшы шиеленіс жағдайында сабыр сақтап, дау-жанжалдың өршуіне жол бермейді. Ол қызметкерлердің көңіл күйін, ішкі жағдайын түсіне отырып, қолайлы психологиялық орта қалыптастырады. Мұндай басшылардың ұжымы тұрақты, ұйымшыл және өнімді еңбек етеді. Сонымен қатар, көшбасшылық қабілет те басқару қызметінде шешуші рөл атқарады. Нағыз көшбасшы өз ісімен, білімімен, мінезімен өзгелерге үлгі болады. Ол ұжым мүшелерін ортақ мақсатқа жетуге рухтандырып, қиындық кезінде қолдау көрсетеді. Көшбасшылық қабілет ұжымда ынтымақтастық пен жауапкершілік сезімін арттырады. Мұндай жағдайда әр қызметкер өз еңбегінің ұйым табысына тікелей әсер ететінін сезінеді, нәтижесінде еңбек өнімділігі жоғарылайды. Басшының стратегиялық ойлау қабілеті де еңбек өнімділігіне ықпал етеді. Стратегиялық тұрғыда ойлай алатын жетекші жағдайды кеңінен сараптап, ұзақ мерзімді мақсаттарды дұрыс қоя біледі. Ол өзгерістерге бейім, тәуекелдерді алдын ала болжай алады. Мұндай басшы әр қызметкердің әлеуетін тиімді пайдаланып, ұжымның кәсіби дамуына бағыт береді. Бұдан бөлек, басшының ынталандыру қабілеті де маңызды. Тиімді мотивация жүйесін қалыптастыра алатын жетекші қызметкерлердің еңбегін бағалап, олардың кәсіби өсуіне мүмкіндік береді. Мотивация тек материалдық сыйақымен шектелмейді, рухани ынталандыру – яғни сенім білдіру, мақтау, қолдау көрсету де ұжымның өнімділігін арттыратын қуатты құрал. Басқару қызметіндегі тұлғалық қабілеттер ұжымдық еңбек өнімділігіне тек жеке ықпал етпейді, олар бір-бірімен тығыз байланыста кешенді әсер етеді. Мысалы, жақсы коммуникация ұжымдағы психологиялық климатты жақсартады, ол өз кезегінде ынтымақтастық пен өзара көмек мәдениетін қалыптастырады. Эмоционалды тұрақтылық жұмысшылар арасындағы стрессті азайтып, жұмыс қарқынын арттырады. Ал көшбасшылық пен мотивация бірігіп, әр қызметкердің ұйым алдындағы жауапкершілігін күшейтеді.

Қорытындылай келгенде, басқару қызметіндегі тұлғалық қабілеттер – ұйым табысының негізгі қозғаушы күші. Заманауи менеджменттегі тәжірибе көрсеткендей, кәсіби біліктілік қаншалықты маңызды болса, тұлғалық қасиеттер одан кем емес рөл атқарады. Өз эмоциясын басқара білетін, адамдармен тиімді қарым-қатынас орната алатын, ұжымдық рухты көтеретін, стратегиялық ойлай білетін басшы ғана еңбек өнімділігін арттырып, ұйымды жаңа деңгейге көтере алады. Сондықтан да басқару психологиясында тұлғалық қабілеттерді дамыту – әрбір басшының басты мақсаты болуы тиіс.

Жубаназарова Н.С.

Психология ғылымдарының кандидаты,

жалпы және қолданбалы психология кафедрасының профессоры

Сейтнур Жарас

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

психология ғылымдарының кандидаты, доцент м.а.

Рахымжан А.Р.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Филология факультетінің 1-курс магистранты