Аңдатпа

Бұл мақалада рецидивті кісі өлтіру қылмыстарының криминологиялық сипаттамасы және оларды жазалау шаралары қарастырылады. Рецидивті қылмыстар қылмыстық құқықтың маңызды мәселелерінің бірі болып табылады, өйткені олар қоғамдық қауіпсіздікке тікелей әсер етеді. Зерттеу барысында рецидивтің негізгі себептері, оған ықпал ететін әлеуметтік және психологиялық факторлар талданады. Сондай-ақ, рецидивті қылмыстардың алдын алу шаралары, оның ішінде қылмыстық-атқару жүйесіндегі кемшіліктер мен сот тәжірибесіндегі проблемалар қарастырылады. Шетелдік тәжірибелер мен Қазақстан Республикасының заңнамасындағы ерекшеліктер де салыстырмалы түрде қарастырылып, тиімді жазалау тетіктерін ұсынуға тырысамыз. Мақалада ғылыми зерттеулер мен заңнамалық актілерге сүйене отырып, рецидивті қылмыстарға қатысты жазалау шараларының тиімділігіне баға беріледі.

Кілт сөздер: рецидив, кісі өлтіру, криминология, қылмыстық құқық, жазалау, қылмыстық жауапкершілік.

РЕЦИДИВНЫЕ ПРЕСТУПЛЕНИЯ: КРИМИНОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА И МЕРЫ НАКАЗАНИЯ

Аннотация

В этой статье рассматривается криминологическая характеристика рецидивирующих убийств и меры их наказания. Рецидивирующие преступления являются одной из наиболее важных проблем уголовного права, поскольку они напрямую влияют на общественную безопасность. В ходе исследования анализируются основные причины рецидива, социальные и психологические факторы, способствующие этому. Также рассматриваются меры по предупреждению рецидивных преступлений, в том числе недостатки в уголовно-исполнительной системе и проблемы в судебной практике. Зарубежный опыт и особенности законодательства Республики Казахстан также рассматриваются относительно, и мы стараемся предложить эффективные механизмы наказания. В статье дается оценка эффективности карательных мер в отношении рецидивных преступлений на основе научных исследований и законодательных актов.

Ключевые слова: рецидив, убийство, криминология, уголовное право, наказание, уголовная ответственность.

CRIMES OF RECIDIVISM: CRIMINOLOGICAL CHARACTERISTICS AND PUNITIVE MEASURES

Abstract

This article examines the criminological characteristics of recurrent homicides and the measures of their punishment. Recurrent crimes are one of the most important problems of criminal law, as they directly affect public safety. The study analyzes the main causes of relapse, social and psychological factors contributing to it. Measures to prevent recidivism are also being considered, including shortcomings in the penal enforcement system and problems in judicial practice. Foreign experience and the specifics of the legislation of the Republic of Kazakhstan are also considered relatively, and we try to offer effective punishment mechanisms. The article provides an assessment of the effectiveness of punitive measures against recidivism based on scientific research and legislative acts.

Keywords: relapse, murder, Criminology, Criminal Law, punishment, criminal liability.

Кіріспе.

Рецидивті кісі өлтіру қылмыстары – қоғамға ерекше қауіп төндіретін ауыр құқықбұзушылықтардың бірі. Мұндай қылмыстарды бұрын сотталған, жазасын өтеген немесе қылмыстық әрекеттен сабақ алмаған тұлғалар жасайды. Рецидив – бұл қылмыстың қайта жасалуы ғана емес, оның қасақана, саналы түрде қайталануы, құқық қорғау жүйесіне деген құрметтің төмендеуі мен жазадан қорықпаудың белгісі. Қылмыстық құқық теориясында рецидив тұлғаның бірнеше рет қылмыс жасауы ретінде сипатталады және оған қатысты жазалау шаралары ерекше қатаңдықпен қарастырылады. Баймурзин Б.Қ. атап өткендей, “Рецидивті қылмыстардың басты қауіптілігі – олардың қоғамға қайталанған түрде зиян келтіруінде, себебі қылмыскер жазадан қорықпайды немесе оны жеңіл санайды” [1,76]. Бұл пікір рецидивтік қылмыстардың ерекше табиғатын түсінуге көмектеседі. Қылмыскер жазаның әділетсіздігін немесе оның өзін тоқтатуға қауқарсыз екенін сезінсе, ол қылмыс жасауды жалғастыруы мүмкін. Мұндай жағдай құқық қорғау органдары мен сот жүйесінің тиімділігіне деген сенімсіздікті тудырады. Көптеген рецидивистердің қылмысты қайта жасауының негізгі себебі – жазаның қорқынышты емес екенін сезінуі. Егер адам түрмеден шыққаннан кейін жұмыс таба алмаса, қоғам тарапынан қабылданбаса, ол өз өмірін бұрынғы қылмыстық әрекеттермен жалғастыруды дұрыс санайды. Қылмыстық психология тұрғысынан алғанда, кейбір сотталған адамдар қылмыстық ортаны өздерінің табиғи өмір сүру кеңістігі ретінде қабылдайды. Бұл олардың заңды өмір сүруге тырыспауына және заң бұзушылықтарды жалғастыруына әкеледі. Сонымен қатар, рецидивті кісі өлтіру қылмыстарының тағы бір ерекшелігі – олардың қасақана және алдын ала жоспарланып жасалуы. Түрмеде отырған немесе бұрын сотталған адамдар кісі өлтіру қылмыстарын эмоционалдық күйзелістің әсерінен ғана емес, алдын ала дайындық жүргізу арқылы да жасайды. Олардың санасында “мен бұған дейін сотталғанмын, енді қайда барсам да бірдей” деген ой қалыптасады. Қазақстан Республикасының қылмыстық саясаты қатаң жазалау мен сотталғандарды қайта әлеуметтендіру шараларының тепе-теңдігін сақтауға бағытталуы тиіс. Рецидивті кісі өлтіру қылмыстарының ерекше қауіптілігі олардың алдын алу қиын болуында. Қылмыскер жазасын өтегеннен кейін де қоғамға қауіп төндіре береді, себебі оның қылмыстық ойлау жүйесі өзгермейді. Осы себепті жазалау шаралары тек қылмыскерді қоғамнан оқшаулауға ғана емес, оның қайта қылмыс жасау ықтималдығын төмендетуге де бағытталуы керек. Егер бұл мәселе шешілмесе, қоғамда заңсыздыққа деген сенімсіздік артып, құқықтық тәртіптің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.

Негізгі бөлім

Зерттеулер көрсеткендей, рецидивті қылмыстардың басты себебі сотталған тұлғалардың қоғамға бейімделе алмауымен тығыз байланысты. Түрмеден босап шыққан адамдарға жаңа өмір бастау оңай емес. Олардың көпшілігі еңбек нарығына кіріге алмайды, себебі сотталғаны туралы мәліметтер жұмысқа орналасу мүмкіндігін шектейді. Әсіресе, ауыр және аса ауыр қылмыстар жасаған адамдарға тұрақты жұмыс табу қиынға соғады. Осыған байланысты олар қайтадан бұрынғы қылмыстық ортаға оралуға мәжбүр болады. Бұл қылмыстық мінез-құлықтың қайталануына, яғни рецидивке алып келеді. Құқықтық мәдениеттің төмендігі де рецидивтің негізгі себептерінің бірі болып саналады. Өкінішке қарай, сотталған адамдардың арасында құқықтық сауаттылық төмен деңгейде. Олар заңдарды өз мүддесіне қарай бұрмалап түсінеді немесе құқық қорғау органдарына деген сенімсіздіктен құқықтық нормаларды елемейді. Бұл оларды заңды жолмен өмір сүруден гөрі, қылмыстық әрекеттерге қайта баруға итермелейді. Әлеуметтік жағдайдың нашарлығы да рецидивке ықпал ететін маңызды факторлардың бірі. Сотталған адамдардың басым бөлігі түрмеден шыққаннан кейін баспана, қаржылық тұрақтылық және әлеуметтік қолдау жүйесінен тыс қалады. Олардың көпшілігінің отбасымен байланысы әлсірейді немесе мүлде үзіледі. Әлеуметтік қолдаудың болмауы, жұмыссыздық және материалдық қиындықтар рецидивтің артуына әсер етеді. Бұл мәселені шешу үшін көптеген елдерде сотталғандарды әлеуметтік бейімдеу бағдарламалары бар, бірақ Қазақстанда мұндай шаралар әлі де жеткіліксіз деңгейде жүзеге асырылып келеді. Психологиялық ауытқулар да рецидивті қылмыстардың қайталануына ықпал етеді. Түрме жағдайында ұзақ уақыт болу адамның психологиялық денсаулығына кері әсер етеді. Көптеген сотталғандар агрессия, депрессия немесе тұлғалық өзгерістерге ұшырайды. Мұндай психологиялық күйдегі адамдар түрмеден шыққаннан кейін қоғаммен үйлесе алмай, әлеуметтік ортаға бейімделу барысында қиындықтарға тап болады. Нәтижесінде, олар қайтадан қылмысқа барады. Ибраева А.Ж. бұл туралы: “Қылмыстық жауапкершіліктің негізгі мақсаты – құқық бұзушыны заңға бағындыруға мәжбүрлеу ғана емес, сонымен қатар оның қылмыстық ниеттерін жою” деп жазады [2,103]. Егер құқық қорғау органдарының жұмысы күшейтілсе және сотталған адамдарды әлеуметтік қолдау шаралары дамытылса, рецидив деңгейін төмендетуге мүмкіндік туады.

Рецидивті қылмыстардың криминологиялық сипаттамасы олардың әлеуметтік-психологиялық және құқықтық факторларымен тікелей байланысты. Рецидивтің негізгі ерекшелігі – тұлғаның бірнеше рет қылмыс жасауы, оның ішінде аса ауыр қылмыстарға, соның ішінде адам өлтіруге қайта баруы.

Зерттеушілердің пікірінше, рецидивтің басты себептері мыналарға байланысты:

1. Қылмыскердің әлеуметтік ортаға қайта бейімделе алмауы;

2. Түрмеден шыққаннан кейінгі өмір сүру жағдайының қиындығы;

3. Құқық қорғау органдарының рецидивке қарсы тиісті шаралар қолданбауы;

4. Психологиялық ауытқулар және қылмыстық ойлау жүйесінің қалыптасуы.

Криминолог ғалым Сәрсенбаев Ж.К. атап өткендей, “Қайталанған қылмыстарды жасаған тұлғалардың көпшілігі түрмеде отырған кезде де заңға деген құрметін қалыптастыра алмайды, өйткені қылмыстық жазалау жүйесінің негізгі кемшілігі – тәрбиелік аспектінің әлсіздігі” [3,145]. Бұл пікір рецидивті қылмыстардың негізгі себептерінің бірін ашып көрсетеді. Түрмеге түскен адамды қатаң жаза қорқытқанымен, ол заңды құрметтеуге үйренбейді. Бұл қылмыстық-атқару жүйесіндегі тәрбиелік жұмыстың әлсіздігін көрсетеді. Түрме — адамның мінез-құлқына, көзқарасына, әлеуметтік байланыстарына теріс әсер ететін орта. Көп жағдайда сотталған адам өз ортасын өзгертуге тырыспайды, керісінше, бұрынғы қылмыстық байланыстарын нығайтады. Бұл жағдай рецидивтің артуына ықпал етеді. Ғылыми зерттеулерге сүйенсек, түрмеден шыққан адамдардың басым көпшілігі алғашқы үш жыл ішінде қайта қылмыс жасайды. Бұл құбылысты “түрмелік субмәдениет” деп атайды. Яғни, адам қоғаммен араласудың орнына, қылмыстық ортаға қайта бейімделеді. Осыған байланысты сотталғандарды тек жазалау емес, оларды тәрбиелеу, қайта әлеуметтендіру шаралары әлдеқайда маңызды рөл атқарады. Қылмыстық-атқару жүйесіндегі басты кемшіліктердің бірі – педагогикалық және психологиялық жұмыстардың әлсіздігі. Көптеген түрмелерде сотталғандарды оңалтуға арналған арнайы бағдарламалар бар болғанымен, олар толыққанды жүзеге аспайды. Түрмедегі тәрбие жұмыстары көбінесе формалды сипатқа ие. Бұл жерде басты мәселе – құқықтық мәдениет қалыптастырудың төмендігі. Түрмеден босап шыққан адам үшін қоғамға қайта бейімделу процесі өте күрделі. Бостандыққа шыққан соң оларды жұмысқа орналастыру мәселесі туындайды, ал көптеген жұмыс берушілер сотталған адамдарды жұмысқа қабылдаудан бас тартады. Мұндай жағдайда бұрынғы қылмыстық әрекетке қайта оралу мүмкіндігі жоғарылайды. Осыған байланысты көптеген елдерде сотталғандарды қайта әлеуметтендіру бағдарламалары кеңінен қолданылып келеді. Бұл бағдарламалар адамға жаңа мамандық үйрету, психологиялық көмек көрсету және әлеуметтік бейімделуге қолдау көрсету арқылы жүзеге асады. Қазақстандағы жағдайды қарастыратын болсақ, қылмыстық жазалау жүйесінде де бірқатар мәселелер бар. Сотталғандардың қайта қылмыс жасау деңгейін төмендету үшін жазалау жүйесін ізгілендіру, психологиялық түзету бағдарламаларын кеңейту, сондай-ақ сотталғандардың еңбекпен қамтылуын арттыру қажет. Егер түзеу мекемелері тек жазалау орны ретінде ғана қарастырылса, рецидивті қылмыстар саны азаймайды, керісінше, арта түседі. Қылмыстық жазаны орындау барысында адамның заңды құрметтеуін қалыптастыру басты міндет болуы керек. Рецидивтің алдын алу үшін қылмыстық саясаттың негізгі бағыты профилактикалық шараларға негізделуі тиіс. Бұл дегеніміз, сотталған адам түрмеде отырып қана поймай, қоғамға қайта қосылуға мүмкіндік алуы керек. Түрме тек жаза орны ғана емес, қайта әлеуметтендіру орталығы болуы қажет. Бұл бағытта шетелдік тәжірибелерді зерттеу, сондай-ақ, қазақстандық қылмыстық жүйеге бейімделген жаңа тәсілдерді енгізу маңызды. Қазіргі таңда көптеген дамыған елдерде “ресторативті әділет” жүйесі қолданылады. Бұл жүйе бойынша сотталғандар өз қылмысының салдарын түсініп, оны түзетуге бағытталған шараларға қатысады. Қазақстанда да бұл жүйені енгізу қажеттілігі туындап отыр.

“Қылмыскерді жазалау жеткіліксіз, оны қоғамға қайта бейімдеу маңызды”, – дейді заңгер-ғалым Нұрғалиев Р.Т. [4,210]. Бұл тұжырым рецидивті қылмыстармен күрестің негізгі бағыттарының бірін айқындайды. Қылмыс жасаған адамды жазалау – құқықтық жүйенің міндеті болғанымен, ол қылмыстың алдын алу шараларының бір бөлігі ғана болып табылады. Рецидивті кісі өлтіру қылмыстарының көбеюіне түрмеден шыққан адамдардың қоғамға қайта қосыла алмауы басты себептердің бірі болып табылады. Түрмеде болған адам көп жағдайда қоғамнан оқшауланып, қалыпты өмір салтын ұмытады. Оған бостандыққа шыққаннан кейін жұмыс табу, тұрғын үй мәселесін шешу, отбасы мүшелерімен және қоғаммен қарым-қатынас орнату қиынға соғады. Осындай жағдайда бұрынғы сотталған адамның қылмысқа қайта бару ықтималдығы артады. Себебі ол қылмыстық ортада өзін қауіпсіз сезінеді және заңды өмір сүруге мүмкіндік таппайды. Батыс елдерінің тәжірибесі көрсеткендей, қылмыскерді жазалау ғана емес, оны қайта әлеуметтендіру қылмыстың қайталануын азайтады. Мысалы, Норвегия мен Швеция сияқты елдерде сотталғандарды түрмеде ұстау мерзімі кезінде олардың жұмысқа орналасу мүмкіндіктері қарастырылады, арнайы қайта даярлау курстары жүргізіледі, психологиялық қолдау көрсетіледі. Осындай шаралардың нәтижесінде бұл елдерде рецидив деңгейі айтарлықтай төмендеген. Қазақстанда қылмыстық саясат әлі күнге дейін қатаң жазаға негізделген. Қылмыскер қоғамнан оқшауланады, бірақ қайта әлеуметтендіру бойынша тиімді бағдарламалар жоқтың қасы. Түрмеден шыққан адамдар жұмысқа орналасуда қиындықтарға тап болады, мемлекет тарапынан олардың қайта әлеуметтенуі үшін нақты қолдау көрсетілмейді. Бұл жағдай олардың қайта қылмыс жасауына алып келеді. Егер қылмыстық саясат қылмыскерді түзеу мен қайта әлеуметтендіруге бағытталмаса, онда рецидивтің алдын алу мүмкін емес. Сонымен қатар, түрмедегі жағдай да сотталған адамдардың психологиялық жағдайына кері әсерін тигізеді. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, түрмеде ұзақ жыл отырған адамдар агрессияға бейім, сенімсіз, әлеуметтік байланыстарды орнатуда қиындықтарға тап болады. Заңгерлер мен криминологтар қылмыскерлерді қайта әлеуметтендіру бағдарламаларына басымдық беруді ұсынады. Бұл бағдарламалар бұрынғы сотталғандарға жұмысқа орналасуға көмектесуді, психологиялық және құқықтық қолдау көрсетуді, қоғаммен байланыс орнатуға мүмкіндік жасауды қамтуы керек. Қылмыс жасаған адамды заңға бағындыру үшін оны тек жазалау жеткіліксіз, оны қоғамға қайта бейімдеу керек. Егер мемлекет сотталған адамға заңды өмір сүру үшін жағдай жасамаса, онда ол қылмысқа қайта оралады. Сондықтан рецидивті кісі өлтіру қылмыстарымен күрес тек жазалау шараларымен ғана шектелмеуі тиіс. Бұл мәселенің түп-тамыры сотталғандарды қайта әлеуметтендіру жүйесінің әлсіздігінде жатыр. Егер қылмыстық саясат тек жазалау мен оқшаулауға емес, қайта тәрбиелеуге бағытталса, онда рецидив деңгейін төмендетуге болады.

Қорытынды Қорыта айтқанда, рецидивті кісі өлтіру қылмыстары қазіргі қоғамдағы ең күрделі мәселелердің бірі болып қала береді. Олардың жиілеуіне түрме жүйесінің кемшіліктері, сотталған тұлғалардың әлеуметтік бейімделе алмауы және құқық қорғау органдарының тиісті деңгейде жұмыс істемеуі себеп болып отыр. Бұл мәселені шешу үшін Қазақстанда құқықтық реформалар жүргізу, жазалау мен бейімдеу шараларын жетілдіру және қылмыскерлердің психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып кешенді тәсіл қолдану қажет. Заң ғылымының докторы Қасымов А.Ш. атап өткендей, “Құқықтық жүйе адамды қайта тәрбиелеуге бағытталуы тиіс, тек сол кезде ғана біз рецидивті қылмыстардың санын азайта аламыз” [5,265]. Осыған байланысты, қылмыстық саясаттың басты міндеті – тек қылмыскерді жазалау ғана емес, сонымен бірге оның қоғамға қайта бейімделуіне көмектесу. Бұл өз кезегінде қылмыстық құқықтың негізгі мақсаты – әділдік пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудің кепілі болмақ.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Баймурзин Б.Қ. Қылмыстық құқық: теориялық аспектілері. – Алматы: Құқық баспасы, 2019. – 320 б.

2. Ибраева А.Ж. Қылмыстық жауапкершілік және жазалау мәселелері. – Нұр-Сұлтан: Заң әдебиеті, 2020. – 276 б.

3. Сәрсенбаев Ж.К. Криминологиялық зерттеулер және олардың құқықтық реттелуі. – Шымкент: Университет баспасы, 2018. – 312 б.

4. Нұрғалиев Р.Т. Қылмыстық саясат және оның заманауи тенденциялары. – Алматы: Жеті Жарғы, 2021. – 285 б.

5. Қасымов А.Ш. Қылмыстық-атқару жүйесіндегі реформалар. – Қарағанды: Заңгер, 2017. – 345 б.

6. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Нұр-Сұлтан; Әділет, 2022.