Сабақ жоспары. Тақырыбы: Сперматогенез бен оогенезді салыстыру. Биология 11 сынып

Биология 11 сынып
Сабақ тақырыбы: Сперматогенез бен оогенезді салыстыру
Оқу мақсаты: 11.2.1.2 - сперматогенез бен оогенездің айырмашылығын түсіндіру
Сабақ мақсаттары:
1. Білу: Сперматогенез және оогенез процестерінің кезеңдерін сипаттау.
2. Түсіну: Сперматогенез бен оогенездің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын
салыстыру.
3. Қолдану: Сперматогенез және оогенездің нәтижелерін биологиялық маңыздылығы
тұрғысынан талдау.
Бағалау критерийлері:
• Сперматогенез бен оогенездің негізгі кезеңдерін дұрыс сипаттайды.
• Әр процеске тән ерекшеліктерді ажыратып, салыстыру кестесін құрастырады.
• Сперматогенез және оогенездің нәтижелерін адам репродукциясы тұрғысынан
түсіндіреді.
Тілдік мақсаттар:
Пәнге қатысты лексика мен терминология:
• Сперматогенез, оогенез, сперматозоид, жұмыртқа жасушасы, мейоз, митоз,
полярлық денешік, талшық, гаметалар.
Диалог пен жазу үшін қажетті тіркестер:
• «Сперматогенездің негізгі кезеңдері ...»
• «Оогенездің ерекшеліктері ...»
• «Екі процесс арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар: ...»
• «Мейоз процесінде ... байқалады».
Құндылықтарды дамыту:
1. Жауапкершілік: Адам репродуктивті жүйесінің қызметін түсіне отырып, жауапты
мінез-құлық қалыптастыру.
2. Ынтымақтастық: Топтық жұмыстар мен пікірталастар арқылы бір-бірімен
байланыс орнату және бірлесіп талқылау.
3. Құрмет: Адамның өмір сүруінің биологиялық негіздеріне құрметпен қарау.
4. Шығармашылық: Биологиялық процестерді визуализациялау үшін кесте,
диаграмма және модельдер жасау.
Сабақтың құндылығы:
• Тақырыпты зерттеу арқылы оқушылар репродуктивті жүйенің биологиялық және
әлеуметтік маңыздылығын түсінеді.
• Салауатты өмір салтын насихаттау үшін биологиялық білімді қолдануға негіз
қаланады.

Биология 11 сынып
Тақырыбы:Сперматогенез бен оогенезді салыстыру
Сперматогенез бен оогенез – бұл жануарлар мен адам ағзасындағы жыныстық көбеюге қатысатын
гаметалардың (жыныс жасушаларының) түзілу процесі. Сперматогенез еркек ағзасында
сперматозоидтардың түзілуіне, ал оогенез әйел ағзасында аналық жасушаның (жұмыртқа
жасушасының) қалыптасуына жауап береді.
Сперматогенез
Сперматогенез – еркектердің жыныс безінде (аталық ұрық түтікшелерінде) өтетін процесс. Ол төрт
негізгі кезеңнен тұрады:
1. Көбею кезеңі:
o Сперматогониялар (диплоидты жасушалар, 2n) митоз арқылы белсенді көбейеді.
o Бұл кезең жыныстық жетілуге дейін болады.
2. Өсу кезеңі:
o Көбеюден кейінгі кейбір сперматогониялар өсіп, первалық сперматоциттерге айналады.
o Бұл жасушалар ДНҚ-ны екі еселеу арқылы бөлінуге дайындалады (диплоидты, 2n).
3. Бөліну кезеңі (мейоз):
o Мейоз I: Первалық сперматоциттер (2n) бөлініп, екі екіншілік сперматоцитке (n) айналады.
o Мейоз II: Әр екіншілік сперматоцит (n) екі сперматидке (n) бөлінеді.
4. Пісіп-жетілу кезеңі:
o Сперматидтер сперматозоидтарға айналады.
o Бұл кезеңде олардың ядросы тығыздалады, цитоплазма азаяды, талшықтар түзіліп,
қозғалғыштық қамтамасыз етіледі.
Нәтиже: Бір первалық сперматоциттен төрт толық жетілген сперматозоид пайда болады.
Оогенез
Оогенез – әйелдердің жыныс безінде (аналық безде) өтетін жұмыртқа жасушаларының түзілу
процесі. Ол да төрт кезеңнен тұрады:
1. Көбею кезеңі:
o Оогониялар (диплоидты жасушалар, 2n) митоз арқылы көбейеді.
o Бұл процесс ұрықтың эмбрионалдық кезеңінде аяқталады.
2. Өсу кезеңі:
o Оогониялар өсіп, первалық ооцитке айналады.
o Первалық ооцит мейоз I-ді бастайды, бірақ ол туғанға дейін профаза I-де тоқтап
қалады.
3. Бөліну кезеңі (мейоз):
o Мейоз I: Жыныстық жетілуден кейін бір первалық ооцит ай сайын бөлініп, бір
екіншілік ооцитті (n) және бір полярлы денешік түзеді.
o Мейоз II: Екіншілік ооцит тек ұрықтану кезінде бөлініп, бір жетілген жұмыртқа
жасушасын және екінші полярлы денешікті түзеді.
4. Пісіп-жетілу кезеңі:
o Полярлы денешіктер дегенерацияға ұшырайды, ал екіншілік ооцит ұрықтану болса
ғана аналық жасушаға айналады.
Нәтиже: Бір первалық ооциттен бір жұмыртқа жасушасы және үш полярлы денешік түзіледі.
Салыстырмалы кесте
Критерий Сперматогенез Оогенез
Процесс өтетін орын
Аталық жыныс бездері (ұрық
түтікшелері)
Аналық жыныс бездері
(фолликулдар)
Басталу уақыты
Жыныстық жетілуден кейін
басталады
Ұрықтың эмбрионалдық
кезеңінде басталады
Нәтижесінде түзілетін
жасушалар саны
Бір первалық сперматоциттен 4
сперматозоид
Бір первалық ооциттен 1
жұмыртқа жасушасы
Цитоплазма бөлінуі Тең бөлінеді Теңсіз бөлінеді
Бөліну саны Барлық бөлінулер аяқталады
Бір бөліну ұрықтану кезінде
аяқталады
Гаметалардың
қозғалғыштығы
Сперматозоидтар қозғалғыш
Жұмыртқа жасушасы
қозғалмайды

Қорытынды
Сперматогенез бен оогенез – жыныстық көбею үшін маңызды процестер. Сперматогенезде көп
мөлшерде сперматозоид түзіліп, олардың барлығы бірдей жетіледі. Ал оогенезде бір ғана жұмыртқа
жасушасы түзіліп, оған барлық қоректік заттар мен цитоплазма жинақталады. Бұл процестердің
үйлесімділігі мен ерекшеліктері түрдің көбею және ұрпақ жалғастыру қабілетінің негізгі
факторлары болып табылады.
1-дидактикалық тапсырма
Тапсырма:
Төмендегі терминдерді сәйкес кезеңдермен байланыстырыңыз:
• Мейоз
• Сперматозоид
• Ооцит
• Полярлы денешік
• Талшық
• Цитоплазма
Шешімі:
• Мейоз: Жыныс жасушаларының бөліну процесі, сперматогенез бен оогенездің
негізі.
• Сперматозоид: Сперматогенездің соңғы нәтижесі, қозғалғыш жыныс жасушасы.
• Ооцит: Оогенездің нәтижесінде түзілетін аналық жасуша.
• Полярлы денешік: Оогенез кезінде цитоплазманың теңсіз бөлінуінен пайда болады.
• Талшық: Сперматозоидтың қозғалысын қамтамасыз ететін құйрық.
• Цитоплазма: Оогенезде жұмыртқа жасушасына қор ретінде жиналады.
2-дидактикалық тапсырма
Тапсырма:
Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:
1. Сперматогенез кезінде бір первалық сперматоциттен неше сперматозоид түзіледі?
2. Оогенез кезінде бір первалық ооциттен қанша жұмыртқа жасушасы түзіледі?
3. Сперматогенез бен оогенез қай жасуша түрінен басталады?
Жауаптары:
1. Төрт сперматозоид.
2. Бір жұмыртқа жасушасы және үш полярлы денешік.
3. Сперматогония мен оогониядан.
3-дидактикалық тапсырма
Тапсырма:
Кестені толтырыңыз:
Критерий Сперматогенез Оогенез
Бөліну кезеңдерінің саны ? ?
Нәтижесінде түзілетін жасушалар саны ? ?
Процесс қайда өтеді? ? ?
Түзілетін жасушалардың түрі ? ?
Жауаптары:
Критерий Сперматогенез Оогенез
Бөліну кезеңдерінің саны Екі (мейоз I және мейоз II)
Екі (мейоз I және мейоз II, екінші мейоз
ұрықтану кезінде аяқталады)
Нәтижесінде түзілетін
жасушалар саны
4 сперматозоид
1 жұмыртқа жасушасы және 3 полярлы
денешік
Процесс қайда өтеді?
Аталық жыныс безінде (ұрық
түтікшелерінде)
Аналық жыныс безінде (фолликулдарда)
Түзілетін жасушалардың
түрі
Қозғалғыш сперматозоидтар Қозғалмайтын жұмыртқа жасушасы

1-логикалық тапсырма
Тапсырма:
Сперматогенез кезінде бір сперматогониядан 4 сперматозоид түзіледі. Егер 100
сперматогония митозға ұшыраса, ал олардың тек 80%-ы мейоз процесін бастаса,
нәтижесінде қанша сперматозоид түзіледі?
Шешімі:
1. 100 сперматогония митозға ұшырайды.
2. Оның 80%-ы мейозға қатысады:
100×0.8=80100 \times 0.8 = 80100×0.8=80 сперматогония.
3. Әрбір сперматогониядан 4 сперматозоид түзіледі:
80×4=32080 \times 4 = 32080×4=320.
Жауабы: 320 сперматозоид.
2-логикалық тапсырма
Тапсырма:
Оогенез кезінде 10 первалық ооцит бөлініп, мейоз процесінен өтті. Егер әрбір ооциттің
90%-ы жұмыртқа жасушасына айналса, ал қалғандары жетілмей қалса, қанша жұмыртқа
жасушасы түзіледі?
Шешімі:
1. 10 первалық ооциттің 90%-ы жұмыртқа жасушасына айналады:
10×0.9=910 \times 0.9 = 910×0.9=9.
2. Жетілмей қалған ооцит саны:
10−9=110 - 9 = 110−9=1.
Жауабы: 9 жұмыртқа жасушасы түзіледі, 1 ооцит жетілмейді.
3-логикалық тапсырма
Тапсырма:
Сперматогенез кезінде әрбір сперматозоид 5 минут ішінде жұмыртқа жасушасына жетуі
тиіс. Егер 10 сперматозоид 50 минут ішінде жұмыртқа жасушасына жеткен болса, олардың
әрқайсысы уақытты тиімді пайдаланды деп айтуға бола ма?
Шешімі:
1. Бір сперматозоидқа берілген уақыт – 5 минут.
2. 10 сперматозоидтың жұмыртқаға жетуіне берілген уақыт – 50 минут.
3. Бір сперматозоидтың жұмыртқаға жетуіне нақты кеткен уақыт:
5010=5\frac{50}{10} = 51050=5 минут.
Жауабы: Иә, олар уақытты тиімді пайдаланды, себебі әрбір сперматозоид белгіленген 5
минут ішінде жұмыртқаға жеткен.
Сперматогенез бен оогенезді салыстыру тақырыбы бойынша 20 тест тапсырмасы
1. Сперматогенез кезінде бір сперматогониядан қанша сперматозоид түзіледі?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Жауабы: D) 4
2. Оогенездің соңғы өнімдерінің саны қандай?
A) 1 жұмыртқа жасушасы
B) 2 жұмыртқа жасушасы
C) 4 жұмыртқа жасушасы
D) 3 жұмыртқа жасушасы
Жауабы: A) 1 жұмыртқа жасушасы
3. Сперматогенез қандай жасушалардан басталады?
A) Сперматидтер
B) Сперматогониялар
C) Ооциттер

D) Полоциттер
Жауабы: B) Сперматогониялар
4. Сперматогенез қай органда жүреді?
A) Жатыр
B) Аталық бездер
C) Фолликула
D) Жыныс жолдары
Жауабы: B) Аталық бездер
5. Оогенез процесінде полоциттердің (полярлық денешік) қызметі қандай?
A) Сперматозоидты қамтамасыз ету
B) ДНҚ-ны сақтау
C) Цитоплазманы бөліп шығару
D) Ұрықтануды жеңілдету
Жауабы: C) Цитоплазманы бөліп шығару
6. Сперматозоидтың қозғалысын қамтамасыз ететін органелла:
A) Ядро
B) Центриоль
C) Талшық
D) Рибосома
Жауабы: C) Талшық
7. Оогенез барысында қай кезеңде мейоз процесі тоқтайды?
A) Бірінші бөліну профазасында
B) Анафазада
C) Екінші бөліну телофазасында
D) Интерфазада
Жауабы: A) Бірінші бөліну профазасында
8. Сперматозоидтың ядросында қандай ақпарат болады?
A) Ақуыз синтезінің құрылымы
B) Ұрықтың жынысын анықтайтын хромосома
C) Қоректік заттар
D) Энергия көзі
Жауабы: B) Ұрықтың жынысын анықтайтын хромосома
9. Сперматогенез кезінде сперматидтердің пісіп-жетілу процесі қалай аталады?
A) Спермиогенез
B) Оогенез
C) Мейоз
D) Бластогенез
Жауабы: A) Спермиогенез
10. Сперматогенез қай жас кезеңінде басталады?
A) Бала кезінде
B) Жасөспірімдік шақта
C) Егде жаста
D) Нәрестелік шақта
Жауабы: B) Жасөспірімдік шақта
11. Оогенез барысында пісіп-жетілу фазасы қай уақытта аяқталады?
A) Жүктілік кезінде
B) Жыныстық жетілу кезінде
C) Ұрықтану кезінде
D) Емшек ему кезеңінде
Жауабы: C) Ұрықтану кезінде
12. Сперматозоидтың митохондриялары қай бөлікте орналасқан?
A) Басының артқы жағында
B) Ортаңғы бөлігінде

C) Талшықтың ұшында
D) Ядросында
Жауабы: B) Ортаңғы бөлігінде
13. Сперматогенез және оогенез процестері қай жасушалардың бөлінуіне негізделген?
A) Митозға
B) Мейозға
C) Апоптозға
D) Цитокинезге
Жауабы: B) Мейозға
14. Қай процесс барысында сперматозоидтар жетіліп, қозғалуға қабілетті болады?
A) Ұрықтану
B) Эпидидимисте жетілу
C) Овуляция
D) Жыныстық көбею
Жауабы: B) Эпидидимисте жетілу
15. Оогенездің қандай ерекшелігі бар?
A) Көп мөлшерде жасуша түзіледі
B) Процесс тек ұрықтанудан кейін аяқталады
C) Жылдам бөліну жүреді
D) Басталғаннан кейін үнемі жалғасады
Жауабы: B) Процесс тек ұрықтанудан кейін аяқталады
16. Оогенездің бастапқы фазасы қашан басталады?
A) Жыныстық жетілу кезінде
B) Ұрықтық даму кезінде
C) Жүктілік кезінде
D) Жаңа туған кезде
Жауабы: B) Ұрықтық даму кезінде
17. Қанша полярлық денешік түзіледі?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Жауабы: C) 3
18. Сперматогенезде энергия қай органелладан алынады?
A) Митохондрия
B) Рибосома
C) Лизосома
D) Эндоплазмалық тор
Жауабы: A) Митохондрия
19. Мейоздың қай фазасында кроссинговер жүреді?
A) Профаза I
B) Метафаза I
C) Анафаза II
D) Телофаза II
Жауабы: A) Профаза I
20. Сперматогенездің толық циклі қанша уақыт алады?
A) 24 сағат
B) 1 апта
C) 64-72 күн
D) 6 ай
Жауабы: C) 64-72 күн

Биология 11 сынып
Тақырыбы:Сперматогенез бен оогенезді салыстыру

1-дидактикалық тапсырма
Тапсырма:
Төмендегі терминдерді сәйкес кезеңдермен байланыстырыңыз:
• Мейоз
• Сперматозоид
• Ооцит
• Полярлы денешік
• Талшық
• Цитоплазма
Жауабы:

2-дидактикалық тапсырма
Тапсырма:
Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз:
1. Сперматогенез кезінде бір первалық сперматоциттен неше сперматозоид
түзіледі?
2. Оогенез кезінде бір первалық ооциттен қанша жұмыртқа жасушасы түзіледі?
3. Сперматогенез бен оогенез қай жасуша түрінен басталады?
Жауаптары:

3-дидактикалық тапсырма
Тапсырма:
Кестені толтырыңыз:
Критерий Сперматогенез Оогенез
Бөліну кезеңдерінің саны ? ?
Нәтижесінде түзілетін жасушалар саны ? ?
Процесс қайда өтеді? ? ?
Түзілетін жасушалардың түрі ? ?
Жауаптары:

1-логикалық тапсырма
Тапсырма:
Сперматогенез кезінде бір сперматогониядан 4 сперматозоид түзіледі. Егер 100
сперматогония митозға ұшыраса, ал олардың тек 80%-ы мейоз процесін бастаса,
нәтижесінде қанша сперматозоид түзіледі?
Жауабы:

2-логикалық тапсырма
Тапсырма:
Оогенез кезінде 10 первалық ооцит бөлініп, мейоз процесінен өтті. Егер әрбір ооциттің
90%-ы жұмыртқа жасушасына айналса, ал қалғандары жетілмей қалса, қанша жұмыртқа
жасушасы түзіледі?
Жауабы:

3-логикалық тапсырма
Тапсырма:
Сперматогенез кезінде әрбір сперматозоид 5 минут ішінде жұмыртқа жасушасына жетуі
тиіс. Егер 10 сперматозоид 50 минут ішінде жұмыртқа жасушасына жеткен болса, олардың
әрқайсысы уақытты тиімді пайдаланды деп айтуға бола ма?
Жауабы:

Биология 11 сынып
Тақырыбы:Сперматогенез бен оогенезді салыстыру
Тест тапсырмасы
1. Сперматогенез кезінде бір сперматогониядан қанша сперматозоид түзіледі?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
2. Оогенездің соңғы өнімдерінің саны қандай?
A) 1 жұмыртқа жасушасы
B) 2 жұмыртқа жасушасы
C) 4 жұмыртқа жасушасы
D) 3 жұмыртқа жасушасы
3. Сперматогенез қандай жасушалардан басталады?
A) Сперматидтер
B) Сперматогониялар
C) Ооциттер
D) Полоциттер
4. Сперматогенез қай органда жүреді?
A) Жатыр
B) Аталық бездер
C) Фолликула
D) Жыныс жолдары
5. Оогенез процесінде полоциттердің (полярлық денешік) қызметі қандай?
A) Сперматозоидты қамтамасыз ету
B) ДНҚ-ны сақтау
C) Цитоплазманы бөліп шығару
D) Ұрықтануды жеңілдету
6. Сперматозоидтың қозғалысын қамтамасыз ететін органелла:
A) Ядро
B) Центриоль
C) Талшық
D) Рибосома
7. Оогенез барысында қай кезеңде мейоз процесі тоқтайды?
A) Бірінші бөліну профазасында
B) Анафазада
C) Екінші бөліну телофазасында
D) Интерфазада
8. Сперматозоидтың ядросында қандай ақпарат болады?
A) Ақуыз синтезінің құрылымы
B) Ұрықтың жынысын анықтайтын хромосома
C) Қоректік заттар
D) Энергия көзі
9. Сперматогенез кезінде сперматидтердің пісіп-жетілу процесі қалай аталады?
A) Спермиогенез
B) Оогенез
C) Мейоз
D) Бластогенез
10. Сперматогенез қай жас кезеңінде басталады?
A) Бала кезінде
B) Жасөспірімдік шақта
C) Егде жаста
D) Нәрестелік шақта

11. Оогенез барысында пісіп-жетілу фазасы қай уақытта аяқталады?
A) Жүктілік кезінде
B) Жыныстық жетілу кезінде
C) Ұрықтану кезінде
D) Емшек ему кезеңінде
12. Сперматозоидтың митохондриялары қай бөлікте орналасқан?
A) Басының артқы жағында
B) Ортаңғы бөлігінде
C) Талшықтың ұшында
D) Ядросында
13. Сперматогенез және оогенез процестері қай жасушалардың бөлінуіне негізделген?
A) Митозға
B) Мейозға
C) Апоптозға
D) Цитокинезге
14. Қай процесс барысында сперматозоидтар жетіліп, қозғалуға қабілетті болады?
A) Ұрықтану
B) Эпидидимисте жетілу
C) Овуляция
D) Жыныстық көбею
15. Оогенездің қандай ерекшелігі бар?
A) Көп мөлшерде жасуша түзіледі
B) Процесс тек ұрықтанудан кейін аяқталады
C) Жылдам бөліну жүреді
D) Басталғаннан кейін үнемі жалғасады
16. Оогенездің бастапқы фазасы қашан басталады?
A) Жыныстық жетілу кезінде
B) Ұрықтық даму кезінде
C) Жүктілік кезінде
D) Жаңа туған кезде
17. Қанша полярлық денешік түзіледі?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
18. Сперматогенезде энергия қай органелладан алынады?
A) Митохондрия
B) Рибосома
C) Лизосома
D) Эндоплазмалық тор
19. Мейоздың қай фазасында кроссинговер жүреді?
A) Профаза I
B) Метафаза I
C) Анафаза II
D) Телофаза II
20. Сперматогенездің толық циклі қанша уақыт алады?
A) 24 сағат
B) 1 апта
C) 64-72 күн
D) 6 ай

Тест жауаптары:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
D A B B C C A B A B
11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
C B B B B B C A A C