1.1.4. Кептіру процесін автоматтандыру
Тамақ өнеркәсібінде көбінесе конвективті жылу қосылған кептіргіштер
(бүріккіш, қайнаған қабаты бар, барабанды, конвейерлі) қолданылады.
Кептіруді автоматты реттеудің ең жақсы с ұлбаларында аппарат
шығысындағы кептірілетін материалдың ылғал мөлшерін автоматты түрде
өлшеуге болады. Бұл ретте реттеу материалдың шығыс ылғалдылығы
бойынша түзетіледі, бұл оның белгіленген деңгейде тұрақтануын қамтамасыз
етеді. Көп жағдайларда материалдың ағынында ылғал өлшегіштердің
болмауына байланысты материалдың шығыс ылғалдылығының мәні туралы
ақпарат алу мүмкін емес. Сондықтан кептірудің маңызды параметрлерімен
материалдың ылғал құрамының функционалды байланысына негізделген
жанама әдісті қолдануға тура келеді: кептіру агентінің температурасы мен
салыстырмалы ылғалдылығы. Кептіру өте ұзақ (1 сағаттан артық) созылатын
аппараттарда кептірілетін материалдың бастапқы параметрлері кептіру
агентінің параметрлерімен салыстырғанда процесске айтарлықтай аз әсер
етеді. Сондықтан кептіргіш агенттің параметрлерін тұрақтандыру
материалдың ылғалдылығын тұрақтандыруды қамтамасыз етеді (оның
кептіргіште болуының тұрақты ұзақтығы кезінде). Ауа температурасы мен
салыстырмалы ылғалдылығы өзара байланысты болғандықтан, берілген мәні
оның салыстырмалы ылғалдылығына байланысты өзгеретін ауа
температурасының АРЖ қолданған жөн. Кептіру қондырғыларында ең тиімді
реттеуші әсер - жылу ағынының өзгеруі болып табылады. Сонымен қатар
пайдаланылған ауаны таза ауамен ауыстыру қарқындылығын, материалдың
ауамен ағу жылдамдығын, материалды кептіру кеңістігінде ауыстыру
жылдамдығын өзгерту қолданылуы мүмкін.

Сур. 3. Барабанды кептіргіштің автоматтандыру сұлбасы

Барабанды кептіргіш басқару нысаны ретінде үлкен тұрақты уақытпен және
барабан арқылы материалдың өту уақытымен анықталатын елеулі кешігумен
сипатталады (1 сағатқа дейін), сондықтан жылу тасымалдағыштың

температурасын және кептіру барабанынан шығатын материалдың
ылғалдылығын реттеу шамасы ретінде пайдалану бірқатар жағдайларда
мүмкін емес. Барабанды кептіргіште кептірудің жылу режимін реттеу (сурет
3) екі АРЖ-мен жүзеге асырылады.
Бірінші АРЖ араластыру камерасында ІІІ жылу тасымалдағыштың
температурасын берілген деңгейде ұстап тұру үшін арналған. Ол барабанға ІІ
келіп түсетін ауа шығынына әсер ету арқылы жүзеге асырылады. 3-1 датчигі
барабанның алдыңғы бөлігіндегі температураны бақылайды. Датчиктен
сигнал 3-2 екінші аспапқа және желдеткішке VI ауа беретін желідегі
дроссельді жапқыштың атқару механизмін 3-4 басқаратын реттегішке 3-3
беріледі. Сонымен бірге газдың жануы үшін қажетті ауа беілісі, сондай-ақ
араластыру камерасына түсетін ауаны беру бір мезгілде өзгереді.
Екінші АРЖ барабанның ІІ ішіндегі температураға байланысты оттыққа
IV газ беру өзгерісімен кептірудің жылу режимін қолдайды, онда
кешіктірілуі аз және ылғалдың едәуір бөлігі буланғандықтан, аппаратта
кептіру процесі туралы айтуға болады. Сигнал 2-1 датчигінен қалқандағы 2-2
екінші аспапқа барабанмен бірге айналатын екі сақинаны және екінші
аспапқа баратын сымдар жалғанған щеткалы екі роликті қосатын ток
түсіретін құрылғы арқылы беріледі. Реттеу процесі мынадай түрде жүзеге
асырылады. Егер шикізат беру немесе оның ылғалдылығы өссе, онда
барабанның ішіндегі жылу тасымалдағыштың температурасы төмендейді
және реттегіш 2-3 газ беруді ұлғайтады (атқару механизмі 2-4). Бұл жылу
тасымалдағыштың температурасын арттырады, нәтижесінде реттегіш 3-3
барабанның ішіндегі температура берілген мәнді қабылдағанға дейін ауа
шығынын арттырады. Бұл екі реттеуіштің жұмысы өзара байланысты.
Сұлбада оттық алдында газ қысымын тұрақтандыру қарастырылған. Бұл
АРЖ-не қысым датчигі 4-1 - шығу түрлендіргіші бар манометр, екіншілік
аспап 4-2 және форсункаға V газ беру желісінде жапқыш механизмін 4-4
басқаратын реттегіш 4-3 кіреді. Сұлбада түтін сорғыштың І өнімділігін
өзгерту арқылы оттықтағы сиретуді АРЖ қарастырылған.Оған сирету датчигі
1-1, екіншілік аспап 1-2 және реттеуіш 1-3 кіреді.
Барабанның алдыңғы бөлігіндегі температураны өлшеу кезінде реттеуші
кептіру барысы туралы жеткілікті ақпаратты әрдайым ала алмайды. Көптеген
жағдайларда каскадты АРЖ қолданылады, онда барабан шығысындағы жылу
тасымалдағыштың температурасы реттеледі, ал оның берілген мәні
барабанның ортасындағы температураға байланысты түзетіледі.
Бүріккіш кептіргіштер кофе сығындысын, меланж, ашытқы суспензиясы
және т. б. кептіру үшін қолданылады. Дайын өнім сапасының негізгі
көрсеткіштері өнімнің түріне және оған қойылатын талаптарға байланысты
ылғал-құрамы, фракциялық құрамы, үйінді тығыздығы немесе физикалық-
химиялық көрсеткіштері (түсі, дәмі және т.б.) болып табылады. Аталған
көрсеткіштерді тікелей анықтау үшін аспаптар болмаған жағдайда негізгі
реттелетін шамалар ретінде қондырғы шығысындағы материалдың немесе
газдардың температурасы пайдаланылуы мүмкін.

Кептіргіш қондырғылардың басқа типтерін автоматтандыру кезінде,
мысалы, қайнаған қабаты бар кептіргіш, реттелетін шамалар ретінде алдыңғы
сұлбаға ұқсас қабаттағы материалдың температурасы таңдалады. Реттеуіш
әсер ретінде кептіргішке материалды беру (егер кептіргіштің өнімділігін
өзгертуге болатын болса), жылу тасымалдағыштың шығыны мен жылу
тасымалдағыштың кіріс температурасының өзгеруі қабылдануы мүмкін.