Сақтар өнері

Б.з.д. 1 мыңжылдықтан Қазақстан территориясын мекендеген көшпелі тайпалар «сақ» этнонимі арқылы белгілі. Жазба деректер олардың қазіргі Қазақстан территориисының барлық аудандарын қоныстануы және олардың үш топқа бөлінгендігі туралы хабарлайды: сақтар-тигахаудтар (шошақ бөріктилер), сахтар -хаомаваргалар (хаома сусын дайындайтындар), сақтар-парадайлар (теңіздің арғы бетіндергилер). Сонымен қатар, оңтүстікте — масагеттер мен дайлер, солтүстікте — аргипелер, шығыста — аримас пылар, орталық аудандарда — исседондар, батыста — савроматтар, оңтүстік батыста — каслылар өмір сүрді. Бұл тайпалардың барлығы жақын этникалық мәдени бірлестік құрап, сақ тайпаларының одағының құрамына кірді. Тарих атасы — Геродот сақтарды «азиаттық скифтер», парсыр «құдиретті еркектер», Иран жазбалары «жүйрік атты турлар» деп атахан.

Темірдің шығуы және шаруашылықтың прогрессивті түріне көшуи сақтардың мәдениетінің дамуына әсерін тигізді. Олардың көшіп-қону тұрмысы, басқа мәдениеттермен ара-қатынасы барлық көшпелі тайпаларға ортақ ерекше мәдениеттің пайда болуына әкелді. Жазба және археологиялық сақтардың материалдық мәдениетінің кейбір элементтерін қайта құруға мүмкіндік туғызады. Олар кіз үйде (4-6 доңғалақта арбаларға орнатылған киіз үйлер) және тұрақты тұрғын үйлерде (самаң кірпіштен және бөренеден) тұрды. Бастарына төбеси шошақ бөрік, үстеріне құрама белбеуден болған мата көйлектер аяқтарына тар енсиз шалбар мен саптама етік киді. Есік қорғанынан табылған «Алтын адамның» киімі елгі сақтардың шеберлигінің жоғарғы дережеде дамығандығын көрсетеді. «Есік» көсемі сән-салтанатты киіммен жерленген. Ониң үстіне кигені жұқа жібек көйлек, қысқа камзол қызыл күдеріден тігілген шалбар, өкшесі жоқ ұзын қонышты етік. Камзолына фантастикалық бұғы мен бұлан басы тәрізді әшекей тігілген Көсемнің басына кигені үш шабаталы шошақ бөрік (Персополь сатысындағы рельефте сақтардың ақсүектері — «шошақ бөрікті сақтар» дәл осындай бас киіммен бейнеленген). Ескерткіштің бүлінбей сақталғандығы көсемнің киімдері мен жасау-жабдығын бастапқа қалпынан айнытпай қайта жаңғыртуға мүмкіндік туғызды.

Сақ қоғамында діни нанымдары мен ғұрыптарының негізгі бағыты ата-баба аруағына сыйыну болды. Арнайы рулық сыраттары болған оған өлген адаммен қоса ониң дүние мүлкін бірге жерлеген. Рулық сыраттар қыстаулық жерге жеткізиледі. Өлікти сақтау үшін, әсіресе жаз күндері сақтар бальзамдау мен мумиалауды қолдана білген. Археологическиелық материалдар, если грек-рим және көне деректемелер сақтарда күнге, отқа табыну болғанын дәлелдейді. Сақ заманында түр жағынан барынша өзгерген және өңделген күйде болса да, анимизм, тотемизм және магия сынды алғашқы діни ұғымдар сақталған.

Сақ өнерінің басты компоненты «аң стилі» деп аталған өзінше бір үлгідегі бейнелеу пішіні болды. Бұндай пішіндер б.з.д. VII-VI ғасырларда Орта Азия, Қазақстан Сібір және Шығыс Европаның оңтүстігі тайпаларының арасында кеңінен таралған. Осыхан байланысты, қозғалыста бейнеленген Есік жерінен табылған сақ ақинақ — қанжары «аң стильинде» шебер жасалхан.

Сақтардың қолданбалы сәндік өнеріндегі маңызды элемент ою-өрнек болып табылып және ол «аң стилі» өнерімен өзара тығыз байланысты дамиды. Ескерткіштері тері, кыз, ағаш, жүн материалдарынан жасалады және бүгінгі күнге дейін в сақталған жәдігерлерді к тексеруге болады.

Антропологтардың айтуынша, сақтардың кескін-кейпі европалық нәсілдік болған Қазақстан территориясына моңғол тектес тайпалардың сіңісуіне байланысты кейбір морфология-лық өзгерістердің болғанын аңғаруға болады. Кейбір тарихшылар оларды тюркітілдес тайпаларға жатқызады. Сақ мәдениети жоғары дережеде дамығандығын табылған жазба эскерткіштері де дәлелдейді. Бірақ бұл жазба ескерткіштердің әлі де болса ғалымдарға беймәлим жақтары көп. Сонымен, 1-мыңжылдықтың ортасында Қазақстанның кең-байтақ даласына, әлеуметтік-экономикалық қатынастардың дамуына және шаруашылықтың прогрессивті түріне көшуіне байланысты алғашқы қауымдық тайпаларының орнына, темір дәуіріндегі сақ қоғамы әлеуметтик экономикалық және мәдени дамуының ең жоғары сатысына көтерілді. Осының арқасында олар сол уақыттардағы дүниежүзілік оқиғаларға қатынасты және дүниежүзилік мәдениет тарихына айтарлықтай из қалдырды. Б.з.д. III — б.з.IV ғасырларда Қазақстан территориясында көшпелі және жартылай көшпелі тайпаларының әуелгі таптық мемлекеттері пайда болды. Өндірістік қатынастардың дамуына байланысты сақ қоғамының орнына ірі әрі тұракты әуелгі таптық бірлестіктер құрылды. Жетісуда — үйсін Сырдарияның орта бойында — қаңлы, Орталық және Батыс Қазақстанда – ғұн мемлекеттері пайда болды. Бұлар көршілес Азия старейшая экономикалық өмірлеріне елеулі әсерін тигізді.

Территория Қазақстансында сақ кезеңінің қоныстарында тас, саз балшық, ағашдарынан дынг, үйтас, шошала типті үйлер салаты. Қоныстардың шеңбер, сопақша, шаршы түріндегі түрлі жобалары болған. Қақпалары оңтүстікке немесе оңтүстік-шығысқа қаратылады. Бұндай қалашықтардың үлгісі Орталық Қазақстан аймағындағы Келес, Арыс өзендері бойында орналасқан Жар төбе, Қара төбе (Келес өзені), Жауын төбе, Майбалық, Қосқоңыр (Арыс өзені) қоныстары болып табылады. Сақ қоныстарын бірнеше түрге бөледі. Ең ірі тұрақтар: Селек, Түрген, Есік, Талғар, Сырдария, Талас, Шу өзендерінің бойындағы қоныстар және Селеті өзенініңындағы Ақтау күшейтілген қоныстары. Сол сияқты, тайпалардың бірлігі күшейген кезеңде пайда болған, түрлі кеңестер өткізіліп, көршілес мемлекеттердің елшілерін қабылдайтын Битень, Ұлытау, Чигу қалалары басты роль атқарды, Ежелгі грек тарихшылары оңтүстіктегі құрылыс мәдениетін Сырдария өзенінің бойында қонысталған сақ тайпалары мәдениете жатқызып, олардың ханшайымы Заринаны -қала тұрғызушысы деп атайды. Бұған мысал ретинде жиырма эскерткіштік кешеннен тұратын біріккен сақ тайпаларының бас ордасы болып табылатын ірі Жети Асар қонысы болып табылады. Жети-Асар мәдениетінің ірі қалашықтарының бірі Алтын Асарда қолбасшы бекінісі орнақан. Бекініс қабырғалары көгілдір түспен көркемделіп, өрнектелген аркалармен безендіріледі. Қалашық құрылысында «Үлкен үй» және «Кіші үй» тұрғын үй кешендері айқындалады,

Сол сияқты, скиф-сақ мәдениетинде монументальные мүсін өнери ерекше орын алады. Так мүсіндер скиф-сақ мәдениети тарихының өн бойында, яғни барлық кезеңдерінде кездеседі. Соным бірге, скиф өнерінде антропоморфтық нақштардың жоғалып кеткен кседерінде де өзінің өміршеңдігін дәлелдейді. Бұның өзі бұл дәуірдің тас мүсіндерінің әлемді модельдеу әдісімен ониң өзіндік ерекше сипатына арқау болады. Археология ілімінде қабылданған жалпы пікір бойынша тас мүсін пішіндері менгирлер мен антропоморфтық стелалардан бастау алып, бас бейнесине көбірек көңіл бөлинетин жартылай тұлғалық сталарға ауысады. Скиф-сақ өнеріндегі тас мүсіндердің кейбір семантикалық анықтауларымен зерттеу-шилердің пікірлері сәйкес келмейді.

1) Қайтыс болған патшаның бейнеси (тас мүсіндердің скиф-сақ мифологиясиндағы патшалардың шынайы киімдері мен жауынгерлік киімдерінің белгілеріне сәйкес келуі).

2) Тайпа қолбасшылары («эскерткіштік», мемориалдық түсініктеме).

3) Құдай санатындағы кейіпкер образы, скифтердің мифтік ата-бабалары (кейбір тас мүсіндердегі фаллос бейнесін айқындау).

Зерттеушілердің басым көпшілігі осы кезеңдегі мүсіндердің монументальные біртұтастығын алға тарта отырып, мифтік кейіпкер образы эти сініктемесін жақтайды. Тас мүсіндердің көркемдік әдісі екі түрлі қызмет атқарады: антропоморфтық (адам тұлғасын бейнелеу), космогониялық (адам денесін үш бөлікке бөлу): бас, дене, аяқ бөліктері, әлем құрылымы: аспан жер, жер асты (тозақ).

Соңғы айтылған қызмет түрі «анатомиялық», немесе «тулғалық» құралдармен айқындалған кеңістіктік, ғарыштық модельді анықтайды (әлемді адамның ғарыштық денесі ретинде тану). Скиф-сақ өнеріндегі тас бағандардың бұндай антропоморфтану әдісі, олардың өміршеңдігін түсіндіреді.

Скиф, сақ, юечжи, сармат, үйсің ғұн тайпалары эрте кезеңдегі көшпелилер тайпалары. Бұл дәуірдің ең басты олжасы б.з.д. 1-м.ж. басында темірдің пайда болуы. Темир өндірис сипатына әсер етіп, так как пена қола материалдарынок алмастырады. Сақ этномәдениетінің ортақ ескерткіштеріне Орталық Қазақстандағы қорғандар тасмола мәдениеті, Жетісу жеріндегі Есік, Бесшатыр қорғандары, Шығыс Қазақстандағы Шілікті қорғандары, Оңтүстік Қазақстандағы Үйқарақ, Тағыскен қорғандарын жатқызады. Қазақстан территориясындағы сақ тайпалары андроновтардың тікелей генетическилық және мәдени мұрагерлері ретінде қабылданады.

Пайдаланған әдебиеттер: 

1.     Акишев К.А., Государство тюркоязычных народов. Эволюция государственности Казахстана Алматы, 1996. – 20 с.

2.     Су Бихай., Қазақ мәдениетінің тарихы. Алматы – 2001, 112 с.

3.     Григорьев В.В. О скифском народе саках. СПб., 1871, 13-15, 50-59 с.

4.     Дандамаев М.А, Поход Дария против скифского племени тиграхауда. КСИНА, 1963, вып. 61,179 с.