«СӘРСЕН АМАНЖОЛОВ: ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ ҒАЛЫМ»

«СӘРСЕН АМАНЖОЛОВ: ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ ҒАЛЫМ»

Қазақ тіл білімінің тарихы – ұлттық мәдениетіміздің, руханиятымыздың ажырамас бөлігі. Бұл тарихтың басты тұлғаларының бірі – Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов (1903–1958). Ол қазақ тілінің ғылыми негізін қалыптастырған, грамматикалық жүйесін жүйелеген, әліпби мен орфография реформаларына белсене қатысқан аса ірі ғалым. Оның еңбектері бүгінгі тіл ғылымының дамуына берік іргетас болып қала бермек.

Сәрсен Аманжолұлы 1903 жылы Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданында дүниеге келген. Алғаш ауыл молдасынан хат танып, кейін Семейдегі орыс-қазақ мектебінде білім алды. Жоғары білімін филология мамандығы бойынша алып, тіл ғылымына ерте араласты.

1920-жылдары педагогикалық оқу орындарында ұстаздық ете жүріп, қазақ тілінің құрылымы, грамматикасы мен жазу жүйесі туралы зерттеулер жүргізе бастады. 1930-жылдардың ортасында Қазақ педагогикалық институтында (қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУ) оқытушылық қызмет атқарып, ғылыми еңбектерін жариялай бастады [1].

1938 жылы жарық көрген “Қазақ тілі грамматикасы” оқулығында қазақ тілінің фонетикалық, морфологиялық және синтаксистік жүйесі толық талданды. Бұл еңбек қазақ мектептерінде және ЖОО-да ұзақ жылдар бойы негізгі оқу құралы ретінде қолданылды [2].

Латын әліпбиінен кирилл әліпбиіне көшу кезеңінде Аманжолов қазақ тілінің дыбыстық жүйесін сақтауға негізделген орфографиялық ережелерді ұсынды. 1940-жылдардағы жаңа әліпби қабылдау жұмыстарына белсенді қатысты [3].

Ғалым қазақ тілінде жаңа ғылыми терминдерді қалыптастыруға, оларды біріздендіруге зор үлес қосты. Математика, физика, биология, техника салалары бойынша қазақша баламалар жасап, білім беру жүйесіне енгізді [4].

Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасын зерттеп, қазақ тілінің тарихи дамуын, лексикалық қабаттарын, сөздердің шығу төркінін (этимология) талдады [5].

Сәрсен Аманжолов ондаған жыл бойы жоғары оқу орындарында дәріс оқып, жас тілшілерді тәрбиеледі. Оның шәкірттері қазақ тіл білімінің түрлі салаларында ірі зерттеулер жүргізіп, ғылымды дамытуда маңызды рөл атқарды.

Бүгінгі күні Сәрсен Аманжоловтың еңбектері қазақ тіл білімінің іргелі негіздерінің бірі ретінде бағаланады. Оның грамматикасы, орфографиясы және терминологияға қатысты ғылыми тұжырымдары әлі де өзектілігін жойған жоқ.

Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов – қазақ тіл ғылымының дамуына өмірін арнаған ұлы ғалым. Ол ұлттық тілдің мәртебесін көтеру жолында елеулі еңбек сіңіріп, болашақ ұрпаққа баға жетпес ғылыми мұра қалдырды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әміров, Р. Сәрсен Аманжолов және қазақ тіл білімінің қалыптасуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.

2. Аманжолов, С. Қазақ тілі грамматикасы. – Алматы: Қазмембас, 1938.

3. Қалиұлы, Б. Қазақ орфографиясының тарихы мен дамуы. – Астана: Фолиант, 2012.

4. Жанпейісов, Е. Қазақ терминологиясының қалыптасу кезеңдері. – Алматы: Рауан, 1995.

5. Аманжолов, С. Түркі филологиясы мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1956.