САРЫАРҚАНЫҢ КИЕЛІ ЖЕРЛЕРІ

Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай Болашаққа бағдар: «Рухани жаңғыру» мақаласында «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасын жасау. Жалпы ұлттық қасиетті жерлер көне тарихтың бізге жеткен мұрасы.Оны ел-жұрт осы уақытқа дейін есінде сақтап келді. Біз осы құңдылықтарды жалғастырып, келешек ұрпаққа жеткізуге тиіспіз. Ұлы дала киелі жерлерге толы. Ол жерлерді қадірлеп-қастерлеу ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүр. Қазақстанның киелі жерлері ұлттық мақтанышымыз сарқылмас байлығымыз Киелі жерлерімізге сонау ата-бабаларымыздан сақталып, келе жатқан сәулет өнері, кесенелері, тарихи ескерткіштер, ғажап табиғаты, кең сарыарқа даласы, тау-тасы, өзен-бұлағы жатады. Қазақстанның ұлан-байтақ киелі географиясы жерлері пайдалы қазбаларға бай. Жобаның мақсатында көптеген тарихи маңызы бар, мәдени ескерткіштер мен ғимараттар, көне қалаларды сақтап жаңғыртылуы, қолға алынып жатыр. Оны жастарға танытып, сіңіріуміз керекпіз. Елде «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы ішкі туризмді дамытады деген тұжырымдамын.Мысалы біздің облысымыз Қарағанды-ең үлкен облыстардың қатарында, және де ескерткіштері баршылық. Оларға Жошы хан кесенесі, Алаша хан кесенесі, Қарқаралының әсем табиғаты жатады. Орталық Қазақстандағы Домбауыл мәдени ескерткіші, Жұбан- ана кесенесі, Биғазы-Дәндібай кешені, Бектау ата тауы мен үңгірі, Құнанбай Өскенбайұлының мешіті жатады. Тағы бір жайт, Орталық Қазақстандағы кездесетін киелі қасиетті жер - ХІІ-ХІІІ ғасырдың бірден-бір танымал сәулет ескерткіші Жошы хан кесенесі.

Жошы хан кесенесі – Жезқазған қаласынан солтүстік – шығысқа қарай 50 км жерде, Қаракеңгір өзенің жағасында орналасқан көне сәулет ескерткіші. ХІV-ХVғасырда Жошы ханның ұрпақтары тұрғызған. Жошы хан күмбезді құрылыстар қатарына жатады. Кесене тік бұрышты пішіндес болып келеді. Құрылыс материалдары-күйдірілген кірпіш, ғаныш. Оның маңдай алдын сүйір арқа түрінде шығарған, екі жақ босағасын үстіңгі ауырлықты еркін ұстап тұру үшін барынша берік етіп тұрғызған. Жақтауларын өрнекті кірпішпен безендіріп, киіз үйдің басқұрына ұқсатқан. Бұл кірпіште өрнекпен бірге жазу да бар. Қабырғаның іш жағынан зәулім күмбез орнатқан. Ішкі күмбезден шығарылған түндік сыртқы күмбезді орнатқан кезде жабылып қалған. Еденінде қалақ кірпіш төселген. Күмбезді қазу кезінде екі қабір табылды. Бірінші қабір күмбездің күншығыс іргесіне (ұзындығы 2,2 м, ені 70 см, тереңдігі 1,2 м орналасқан. Қабір ішінен тақтай табытқа жерленген адам сүйегі шықты. Сүйектің оң қолы жоқ екендігі анықталды.Оның үстінен салтанатты киім жұрнақтары, қызыл сафиян етіктің қалдығы, тұт жібегінің шіріген сілемдері, аң сүйектері мен түйенің бас сүйегі, темір қарудың бас сынақтары табылды.Халық аңызында «Жошыны жерлегенде бір қолы жоқ болған»- деген әр түрлі жорамалдар бар. Екінші қабір Жошының үлкен бәйбішесі Бектүміштікі болуға тиіс деп-

түсіндіреді археолог ғалымдар. Ал екінші бір көне дәуірдің танымал сәулет өнері Алаша хан кесенесі.ХІ-ХІІ ғғ. Алаша хан кесенесін халық шеберлері тұрғызған. Оның аты тікелей қазақтың үш жүзімен байланысты.қарағанды облысы Ұлытау ауданы Молшыбай ауылында Қаракеңгір өзенінің бойында орналасқан. ІХ-Х ғасырлардың жартысында халық қазақ болып атауы аталмаған, олар өздерін Алаш халқымыз деп атап келген. Оның себебі мен шығу тарихы, аңыз бойынша Алаша хан алты тайпаның адамы, түркі әскерін біріктірген, ұлы сарбазы ғажап саясаткері, әділ соты, мемлкет билеушісі болған. Шоқан Уәлихановтың жазба деректері бойынша Дешті-Қыпшақ Түркістан ханы Қызыл Арсыланның ұлы дүниеге келді. Әкесі оны жақсы көре алмады. Сол себепті Алаш атаған. Ер жетіп жас жігіт аз уақыт ішінде қарапайым халықтың ұйытқысы бола білген. Тарихқа үңілсек Алтын Орда дәуірінде қазақ жерінде бірлік болмаған да Алаша хан хан болып келгенде, көшпелі қазақ жұртын біріктірген. Тумысынан өте дана татулықтың берік іргесін қалаған адам. Сол уақыттағы бейбіт заманда жас балалардың ұраны «Алаш» болған. Себебі Алаша хан өз заманының данышпаны өр тұлғалы азаматы бола білген.

Тағы бір қасиетті ұлы өлке-ол біздің Қарқаралы. Қарақаралының әсем табиғаты, сұлу өзендері мен таулары, жануарлары мен өсімдігі, емге дауа шипажайы, туристік аймақтары көздің жауын алады. Қарқаралының тағы бір тарихқа толы жері Шайтанкөлі жатады.Қарқаралы айналасының табиғаты-Қазақстанның Бурабай, Баянауыл сияқты курортты жерлері болып саналады. Жыл сайынға демалысқа әлемнің жан-жағынан туристер саяхаттап, қызықты, тарихи шежірелі жерлерін тамашалап қайтады. Бұл өлкеніңі кішігірім аумағында тау да, өзен де, көл де, орман да, жазық дала да, сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктерде бір уақытта бір-бірімен алмасып кездесіп жатады.Сонымен қатар, бұл аудан аумағында әртүрлі ескерткіштер мен назар аударарлық көптеген орындар орналасқан. Осы сияқты біздің өзіміздің Орталық Қазақстандағы жерлеріміз көптің көзіне түсіп, оң бағасын алып күннен-күнге дамып келеді.Осылардың бәрі облыстан да, республикамыздың басқа аймақтарында да көптеген туристердің назарына ілініп, қала мен оның айналасы жетіліп келе жатқан туризм өңіріне айналып, маңайында көптен бері елге танымал курорттар мен демалыс үйлері, спорт лагерлері орын тепкен. Осының барлығы киелі, қасиетті Қасымның туған жері ел ауызында. Бүгінгі таңда Қарқаралы қаласы-Ұлы Жібек жолының солтүстік тауарларының бірінде маңызды әрі перспиктивалы туристік орталықтардың бірі болып саналады. Сарыарқаның Қарқаралы және Кент тауларындағы дала өсімдіктері мен қарағайлы орман өскен аймағын алып жатыр. Қарқаралы аймағы-Сарыарқаның кіндігіндегі бірегей, көркем, шұрайлы жері, тарихи қызықты һәм адамды еліктіретін оқиғаларға толы осы аймақ ертеден саяхатшылар мен ғалымдардың назарын өзіне аударып отырған .

Қазақстанның киелі сұлу шұрайлы жерлері бір өзіне жетерліктей орын алады. Тасы да, суы да ешбір тарихсыз баяндалмайды. Оның шығуы мен сабақтастығы тығыз байланысты. Сондай киелі жерлердің біріне-қасиетті Ұлытау жері жатады. Ұлытау-тұңып тұрған тарих, ежелгі заманның көне сырларына толы шежірелі өлке. Ел, жер тарихында орны бар тарихи тұлғалардың ізі қалған мекен. Азияның азулы барысы атанған атақты Ақсақ Темірде Ұлытауға ат шалдырған. Жошы ханның қонысы болған ғажайып өлкенің таза ауасын жұтып, мөлдір суына қанып, шүйгінді жайылымын көріп рақаттанған билеуші Бетпақтың шөлін кесіп өтіп әбден шаршап-шалдыққан әскеріне осы жерде бірнеше күн тынығып, демалуына мұрсат береді. Ұлытаудың үстімен «Сауран жолы» арқылы Алаша хан мен Жоүшы хан мазарларына тәу етіп, тау түбіндегі хан ордасының іргесіне келіп тізе бүккен.

Әмір Темір осы қасиетті өлкеде бір белгі қалдыруды ойлайды. Сөйтіп ол белгі қалдыру үшін, Ұлытаудың батыс жақ беткейіндегі Хан ордасы жазығын қоршап жатқан қалың шоқылардың арасынан ең биігі мен ең әсемін таңдайды. Осылайша Әмір Темірдің белгі қалдыру үшін таңдаған шоқысы ел ауызында «Алтын шоқы» атанып кетті. Міне, қорытындылай келсек әр заманның шежіресі, ұрпақтан ұрпаққа жеткен мол мұрасы .

Кең сахаралы қазақ жерінің киелі аймақтары мен тұңып тұрған байлығы бір Сарыарқаның төсінде де табылады. Қазақ жері әрі уақытта бай, киелі, шұрайлы табиғи, Асан бабаымыздың тілімен айтқанда шұрайлы өлке бай өлкедеуге болады.

Дайындаған: Аспаз мамандығының

1-курс студенті Әкібай Жансая Байзуллақызы

«Нұра көпсалалы колледжі»

Қарағанды облысы, Нұра ауданы