SEMANTIC FEATURES OF TIME PHRASES IN ENGLISH AND KAZAKH LANGUAGES

ӘӨЖ 81’27

ББКШ 100.63

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті «Филология»факультетінің 2-курс магистранты Тіллабек С.Н

Ғылыми жeтeкшi: Дуйceнoвa М. М. –PhD,aғa oқытушы E-mail: stillabek@mail.ru

S.N. Tillabek

АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛДЕРІНДЕГІ УАҚЫТҚА БАЙЛАНЫСТЫ ФРАЗАЛАРДЫҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ВРЕМЕННЫХ ФРАЗ НА АНГЛИЙСКОМ И КАЗАХСКОМ ЯЗЫКАХ

SEMANTIC FEATURES OF TIME PHRASES IN ENGLISH AND KAZAKH LANGUAGES

Аннотация

Осы мақала ағылшын және қазақ тілдеріндегі уақытқа байланысты сөздердің семантикалық ерекшеліктерін ұсынады. Ағылшын тіліндегі осы шақ,өткен шақ, келер шақ категориясындағы уақытқа байланысты фразалардың сөйлемдерде қолдану аясын көрестеді және қазақ тіліндегі уақытты білдіретін сөздердің семантикалық ерекшеліктерімен қолдану аясын ұсынады және де мақалада уақыт фразеологизмдерінің қалыптасуы және қолдану аясы көрсетілген. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі уақыт ұғымдарын анықтау мақсатында зерттелетін бірліктердің шығу көздері анықталды. Тұжырымдамалық метафора теориясы да ескеріледі. Ағылшын тілі мен қазақ тіліндегі уақыттың негізгі концептуалды метафоралары қарастырылады. Уақыт мәні бар фразеологиялық бірліктерді ұтымды пайдалануға көп көңіл бөлінеді. Уақыт ұғымы өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Әр түрлі ғылымдардың уақыт мәселесіне үлкен қызығушылығы осы зерттеу тақырыбын таңдаудағы басты негізім. Уақыттың мағынасын жеткізетін ағылшын,қазақ тілдерінің фразеологиялық бірліктері туралы білімді жүйелеудің қажеттілігі бар. Олардың сөйлеуде, күнделікті өмірде қолданылатын ерекшеліктері мен заңдылықтары айтылады. Жоғарыда айтылғандар осы зерттеудің өзектілігінің негізі болып табылады. Осыған байланысты белгілі бір аймаққа тән жергілікті тіл ерекшеліктеріндегі этнолингвистикалық сипаттарға талдау жасау қазақ тіл білімінде зерттелу нысаны көрсетілген.

Кілт сөздер: {ағылшын тілі,қазақ тілі, семантика, фраза, уақыт }

Аннотация

В статье представлены семантические особенности слов в английском и казахском языках во времени. Настоящее время, прошедшее время, будущее время в английском языке демонстрирует использование связанных со временем словосочетаний в категории в предложениях и предлагает сферу использования семантических признаков слов в казахском языке, обозначающих время а также в в статье показано формирование и область применения фразеологизмов времени. С целью определения понятий времени в английском и казахском языках определены источники происхождения исследуемых единиц. Также учитывается теория концептуальной метафоры. Рассмотрены основные концептуальные метафоры времени в английском и казахском языках. Большое внимание

уделяется рациональному использованию фразеологизмов со значением времени. Понятие времени является неотъемлемой частью жизни. Большой интерес различных наук к проблеме времени является моей основной основой при выборе темы данного исследования. Существует необходимость систематизации знаний о фразеологизмах английского, казахского языков, передающих смысл времени. Излагаются их особенности и закономерности, используемые в речи, повседневной жизни. Изложенное является основой актуальности данного исследования. В связи с этим анализ этнолингвистических характеристик местных языковых особенностей, характерных для данного региона, показывает форму исследования в казахском языкознании.

Ключевые слова: {английский, казахский, семантика, фраза, время}

Abstract

The article presents the semantic features of words in English and Kazakh languages over time. Present tense, past tense, future tense in English. Demonstrates the use of time-related phrases in categories in sentences and offers the scope of using the semantic features of words in the Kazakh language denoting time and in the article shows the formation and application of phraseological units of time. In order to define the concepts of time in the English and Kazakh languages, the sources of origin of the studied units are determined. The theory of conceptual metaphor is also taken into account. The main conceptual metaphors of time in the English and Kazakh languages are considered. Much attention is paid to the rational use of phraseological units with the meaning of time. The concept of time is an integral part of life. The great interest of various Sciences in the problem of time is my main basis for choosing the topic of this research. There is a need to systematize knowledge about phraseological units of English and Kazakh languages that convey the meaning of time. Their features and patterns used in speech and everyday life are described. The above is the basis for the relevance of this study. In this regard, the analysis of ethnolinguistic characteristics of local language features characteristic of this region shows the form of research in Kazakh linguistics.

Key words: {English, Kazakh, semantics, phrase, time}

Ағылшын және қазақ тілдеріндегі уақытқа байланысты сөздердің семантикалық байланысы өте көп. Жалпы ең алдымен тақырыпты ашып айтпас бұрын семантика сөзі қантай мағына беретініне тоқталып кетсек, семантика - көне грек тілінде таңбалаушы,білдіруші деген мағынаға ие. Семантика- тіл және тіл бірліктерін,сөз мағынасын және де сөз құрамындағы элементтердің өзара мағыналық қарым-қатынасын зерттейтін тіл білімінің саласы.

Қазақ тілінде уақытты білдіретін шақтар:осы шақ, өткен шақ, келер шақ. Осы шақ-дәл қазіргі уақытта болып жатқан іс-әрекетті көрсетеді, өткен шақ- бұрын болған іс-әрекетті ал, келер шақ-болашақта болатын іс-әрекетті сипаттайды. Сол сияқты ағылшын тілінде де present simple(осы шақ), past simple(өткен шақ), future simple(келер шақ) формалары бар.

Ағылшын фразеологизмдерінің уақытқа байланысты құрылымдық-семантикалық сипаттамалары. Тіл білімінің барлық даму кезеңінде ағылшын тілінің лексикалық құрамы құрылымдау мен талдаулардың әр түрлі әдістеріне ұшырады. Сонымен, тілдік бірліктердің лексика-семантикалық топтар немесе семантикалық өрістер бойынша бірігуі тіл білімінде бірнеше онжылдықтар бойы белгілі болды. Қазіргі кезеңде лингвистиканың когнитивті бағыты шеңберінде тілдік бірліктер «кадрлар» , В.Чафенің «семантикалық рөлдер» теориясы, «сценарийлер» (рөлдік кадрлар),

«сценарийлер» сияқты құрылымдарды қолдана отырып жүйеленген. « ситуациялық семантиканың »жалпы тұжырымдамасымен анықталуы мүмкін« күту құрылымдары ». Әлем туралы білімді бейнелеудің басқа когнитивті құрылымдарына «стратегиялар», «тұжырымдама», «прототип», сондай-ақ осындай ұғымдар жатады. «Идеалдандырылған когнитивті модель», «ақыл-ой кеңістігі» және т.б. бұл ұғымдардың жақындығын кейбір зерттеушілер атап өтті. Атап айтқанда, Чарльз Филлмор «кадр» және «семантикалық өріс» категорияларының ұқсастығы туралы жазды.

Когнитивті сипаттамалар тұрғысынан уақыт ұғымы ағылшын тілінің фразеологиялық құрамында көрінеді. Уақыт мағынасымен біріккен бірқатар фразеологиялық бірліктердің шығу қайнар көздері адам іс-әрекетінің және тілдің қызмет етуінің алуан түрлі салаларын көрсетеді. Ұлттық-мәдени ақпараттың алынуына әдебиет, саясат, заң ғылымдары, әскери ғылымдар, спорт, ойын-сауық және тағы басқалары сияқты зерттелетін фразеологиялық бірліктердің пайда болу салалары ықпал етеді. Уақыт туралы мақал-мәтелдер де ағылшын мәдениетінің ерекшеліктерін түсіндірудің көзі болып табылады. Ұлттық және мәдени сипаттағы айырмашылықтарды көрсететін фразеологиялық бірліктердің ағылшын және американдық нұсқаларында белгілі бір айырмашылықтар бар. Зерттелетін материалдың көптеген фразеологиялық бірліктері уақыт ұғымын басқа салалар тұрғысынан түсіндіретін белгілі бір концептуалды метафораларға негізделген. Уақыт өзгеретін күш, контейнер, ландшафт, қозғалатын объект, ресурс (шектеулі ресурс, құнды ресурс) ретінде қарастырылады. Бұл концептуалды метафоралардың болуы заңды және адамның ойлау ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Уақыт компоненттері бар ағылшын фразеологиялық бірліктерінің негізінде жатқан тұжырымдамалық метафоралар TIME категориясының ағылшын мәдениетінде қалай көрінетіндігін көрсетеді. Тар тілдік тұрғыдан концептуалды метафоралар фразеологиялық бірліктердің ішкі формасы, бейнелік компоненті сияқты аспектілерді түсіндіруге көмектеседі.

Уақыт шкаласы

Бұл зерттелген материалдағы ең үлкен фразеологиялық микро өріс. Ол уақытты қазіргі, өткен және болашақтағы ыдырау ретінде сипаттайды. Төмендегі мысалдардан көріп отырғанымыздай, мұнда шекаралар мөлдір, және бір санат екінші категорияға ауыса алады, яғни. бір фразеологиялық бірлік өткенге де, қазіргіге де т.б

Осы шақ ( Present)

a sign of the times - "not formal a typical characteristic of the present" ;

at the moment - "coll. just now":

As regards the money, Pauline, well, we only got a few good days at the potato picking so we are a hit short ourselves at the moment, hut we enclose a postal order for Adrian, as we know he has got a sweet tooth

(S. Townsend "The Growing Pains of Adrian Mole" 2002:99).

Мысалда сипатталған жағдай қазіргі уақытқа қатысты, ол грамматикалық формалармен расталады: біз бармыз, біз қоршаймыз және т.б.

Келер шақ ( Future)

in a year's / a week's / two hours' time - "after a year etc (precisely or approximately) has elapsed"

give hostages to lime (fortune, history) - "rather lit to take the risk that may cause trouble for one in future"

a matter of time - "sth that is inevitable sooner or later"

"Nugent's crazy, Phillip. It's a matter of time before he hurts

someone "

(J. Grisham "The Chamber", 1994:125).

Бұл мысалдағы фразеологиялық бірлік сөз болып отырған адамның ерте ме, кеш пе біреуге шабуыл жасайтынын көрсетеді. Бұл фразеологиялық бірлік көбінесе сөйлемде Only үстеу сөзімен бірге қолданылатындығын ескеріңіз.

Өткен шақ (Past)

in times gone by - "in the past, in past times"

Other times, other manners - [saying] in other, or different, times, customs were different also

there was a time when - "once, formerly (but no longer)"

"There was a time when you spoke of me as your last resource. As your one remaining hope in life. Our situations are now reversed. You have no time for me. Very well... "

(J. Fowles "The French Lieutenant's Woman" 1969:396).

Баяндамашы өткенге көз жүгіртіп тұр бірақ берілген сөз тіркесі қазіргі уақытты көресетіп тұр.

Уақыттың өріс түрінде ұйымдасуы

Лексиканың жүйелілігі сөздерді топтастырудың түрлі типтерінде көрініс табады:

1. семантикалық өріс

2. лексика-семантикалық топ

3. тақырыптық топ

4. синонимдік қатар

5. антонимдік жұп

6. ситуациялық топ

7. коммуникативтік топ

8. сөзжасамдық ұя

Семантикалық өріс жайлы пікір айтқанда кейбір зерттеушілер тілдік материалға сүйенсе, өзгелері ұғымды, түсінікті негізге алады. Өріс шеңберіне кіретін топтар: тақырыптық-ситуациялық топ (оның мүшелері бір-бірімен экстралингвистикалық байланыста болады), парадигмалық өріс (лексика-семантикалық топ), синонимдік қатарлар, гипонимикалық парадигма,

синтагматикалық өріс. Өріске көптеген ғалымдар анықтама берген. Солардың бірі И.Трирдің берген анықтамасы: «Сөз өрісі деп, мазмұндық жағынан бір-бірімен тығыз байланысқан және өзара тәуелді бола отырып, бір-бірінің мағыналарын анықтайтын сөздер тобын айтамыз». Өріс аяқталмағандығымен ерекшеленеді. А.Иоллес өрісті үнемі кеңейіп отырады десе, И.Трир өріс шектеулі деген пікір білдіреді. Өріс элементтері бір-бірін анықтап тұрады. Өрістің түрлері концептуальды және тілдік болып екі үлкен топқа бөлінеді. Тілдік өріс функционалды және семантикалық болып жіктеледі. Тілдік өрісті кейбір ғалымдар лексика-семантикалық топ түрінде түсіндіреді. П.Денисов семантикалық топ арасындағы байланысты түрдің текке қатысы ретінде қарастырды. Ал, И.А.Стернин өрісті сипаттаудың критерийлерін шығарған. Оны бірқатар ғалымдарыдың пікірлеріне сүйене отырып жасаған. Сол ережелердің ішіндегі екеуіне тоқтала кетсек:

1) өріс өз бойына біртекті де, әртекті де элементтерді жинақтайды (лексемалар, фразеологизмдер, түрлі сөз таптарына қатысты сөздер, сөз варианттары, метафоралар).

2) өріс микроөрістерден тұрады. Осы пікірге сүйене отырып, «уақыт» өрісінің құрамына таң, кеш, түс, түн сияқты лексемал+ар енеді. Оның ішінде түс сөзінің өзі бірнеше микроөрістерден тұрады: тапа-тал түс, шаңқай түс, тал түс, талма түс т.б.

Түс микроөрісі

Тал түс, тапа тал түс, тапай тал түс, талма тал түс, тападай тал түс, тайдай тал түс, тапия тал түс, таңдай тал түс, шаңқай тал түс, ұлы түс, сәске түс, түске тарта, түске жақын, түс әлеті, түскілік, талықсыған тал түс, түстік, түс қия берді, түстен кейін, жалған түс, қозы түс, шалшық түс, сиыр түс, шалқар түс, анық түс, түс қайтты, түс ауды.

Жүйедегі атауларды мағыналарына қарай жіктесек, бірнеше топ пайда болады:

Табиғат құбылыстарына байланысты атаулар. Мысалы: таң шапағы, күн шығарда, күн қылтиды, шолпан туғанда, жұлдыз толғанда, жұлдызды түн, жұлдыз сөне, т.б.

Діни әдет –ғұрыптарға байланысты атаулар. Олар: азанда, бесін (бесіндік), ұлы бесін, кіші бесін, екінді, намаздыгер, намазшам, құптан, т.б.

Адамның қимыл -әрекетіне, төңіректі қабылдауына байланысты атаулар. Мысалы: ел жатар кез, көз байланған кез, ел тұрмай, қатын бесін, күн жамбасқа келе, көз байланды, қас қарайды, шам жаға, ел(кісі, жұрт) аяғы басылды, жұрт аяғы саябырлады, ел орынға отыра, ел жатар-жатпаста, ел жатарда, ел жата, жұрт көзі ұйқыға тіреле, жатар орынға, бір ұйықтап оянған шақ, түннің бір ұйқысында, таңға бір (екі) ұйқы қалғанда, т.б.

Шаруашылыққа, төрт түлікке байланысты атаулар. Мысалы: қозы түс, сиыр сәске, мал өрмей, мал өргенде, бие байлар кез, сиыр түс, тайдай тал түс, мал өрістен қайта, мал қоралана .т.б.

Жан-жануар, құстарға байланысты атаулар: торғай шырылдағанда, тауық шақыра, бозторғай шырылдағанда, құзғын сәрі, таң құланиектегенде, құлан сәрі.

Бұл классификацияның ішінде саны жағынан, әрине, табиғат құбылыстарына байланысты лексемалар басым болып келеді. Соңғы кезге дейін бұл атаулар жүйеге түсіріліп, толық түрде зерттелмей келеді. Бір тәуліктің ішіндегі кезеңдер мен сәттерді бейнелейтін атауларды жұйелеуде түсіндірме, аударма, орфографиялық сөздіктерге және ақпарат берушілерден алынған мәліметтерге сүйендік.

Өріс теориясы тұрғысынан келсек, концептуалды өріске ассоциативті және пәнаралық семантикалық өрісті жатқызуға болады. Бұл екі өрісті әлемнің концептуалды бейнесінен ажыратып алуға болмайды. Ал семантикалық өріс әлемнің тілдік бейнесінің заңдарына бағынышты болады. Номинативті өрістер семантикалық өрістерден гөрі кең. Т.Л.Пашко бұл жөнінде мынадай пікір айтады: «Именно путем составления понятийных полей возможно представить весь лексико-фразеологический состав языка как систему:!... Мы придерживаемся точки зрения, что ономасиологический подход должен быть основой при анализе собственно семасиологической стороны исследуемого материала».

Жалпы қазақ тілінде таң мезгілі атауларын жаңалықтың жаршысы ретінде қарастырып, жаңа өмірдің туындауымен байланыстыру қалыптасқан дәстүр.

Г.Смағұлова таң атып келе жаттқан уақытты бейнелейтін мағыналастар деп тоғыз фразеологизмді қарастырады: таң ата, таң алагеуімде, таң белдеуленіп атып келе жатқанда, таң бозарғанда, таң сыз бергенде, таң білінер-білінбесте, таң сазарып атқанда сарғайғанда, сібірлей, таң құлан иектегенде, таң қылаң бергенде.

А.Егеубай аударған Махмұт Қашғаридың «Түркі тілінің сөздігінде» таңға қатысты таң және ерте деген екі сөз берілген:

Таң: таң, таң атар шақ.

Ерте: ерте, таң.

Түсіндірме сөздікте ерте сөзіне мынадай анықтама берілген:

Ерте –

1) таң сәріде, ертемен.

2) өткен кезде, бұрын, баяғыда.

3) күні бұрын, ертерек, алдымен.

Ерте пар – ерте көктемдегі егілген егіс. Ертеден қара кешке – таңертеңнен кешке дейін, күні бойы. Ерте күнді кеш қылды – созбұйдаға салды, созды, кешіктірді. Ерте туып, кеш қалған – өмірден бос қалған, уақытын босқа өткізген.

Кеш батысымен жер беті бірден қараңғыланып кетпейді. Белгілі бір уақытқа дейін ондағы-мұндағы көрініп тұратын «жарық кеш» немесе «ақ кеш» тәрізді кеш болады. Ақшам сөзі екі компоненттен құралған болса, екінші компонент– иран тілдерінде кездесетін шам (кеш) деген сөз. Қазіргі қазақ тілінде ақшам жамырады немесе сам жамырады деген тіркестер бар.

Кейінгі фразадағы сам сөзі де шам деген тұлғаға ұқсайды. Түркі тілдерінде с мен ш дыбыстары алмаса береді.

Күн батпайын десе кеш қоймайды,

Жаламалы жартаста ешкі ойнайды.

Жаманға жайды білмес айтсаң бір сөз

Басыңа бір тиындай ес қоймайды.

Академик Ә.Қайдар қоңыр күз тіркесін талдаған мақаласында қоңыр кеш фразеологизмін мысалға келтіреді.

Қазақ тіліндегі тәулік кезеңдері атаулары қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланысты екні белгілі. Халық санасында қалыптасқан діни түсініктерден пайда болған атаулар да тілімізде бір топ құрайды. Олар діни қағидалардың негізгілерінің бірі – намаз оқу ережелерінен туындаған.

Жалпы «уақыт» семасы үлкен лексика-семантикалық, тақырыптық топ болып есептеледі. Бұл жұмысты оның айырушы, жалпылауыш және тағы да басқа семаларын айқындап, жеке-жеке тоқталып, тарамдап жазып шықтық.

«Уақыт» өрісіндегі парадигмалық, синтагмалық қатынастарда талдадық. Өріс құрамына сөздер, фразеологизмдер, сөз варианттары, метафоралар кіреді. Семантикалық өрістің құрамдас бөліктері өзара синонимдік, антонимдік, гипо-гиперонимдік қарым-қатынастарға түседі. Өріс микроөрістерден құралуы мүмкін. Мысалы, «ымырт» микроөрісі «уақыт» өрісінің құрамына кіреді. Ал, « ымырт» микроөрісінің құрамында ымырт түсті, ымырт үйірілді, ымырт қараңғысы, ымырт жамырады, ымырт жабылды деген сияқты тағы да басқа тіркестер бар.

Еңбегіміздің тағы бір ерекшелігі – цикл уақытпен байланыстырып қарастыруымыз болып табылады. Яғни циклдің тікелей уақытқа тәуелді, уақытпен тығыз байланыстылығы көрсетілді. Қазақ халқының әдет – ғұрпында, салт-санасында циклдің қалай көрініс тапқандығы мысалдармен келтіріліп берілді.

«Сөз дегеніміз – затқа (құбылысқа) тән басты белгілердің жалпыланған жиынтық бейнесі, образы» - деп атап көрсетеді сөз мағынасын оқытуға арналған оқу құралдарын жазған ғалымдар. Сөздің мағыналық құрылымы түрлі семантикалық компоненттерден, ірілі-уақты мағыналық бөліктерден тұратыны белгілі. Қазіргі тіл білімінде мағынаның құрылымдық бөліктері семантикалық белгі, семантикалық компонент(сыңар), сема, ұғым белгілері, мағына элементі, мағына бөлшегі сияқты көптеген атаулармен аталып жүр. Сөз мағынасының ең кіші мағыналық бөлшегі болып табылатын осы семантикалық белгілердің әрқайсысы таңбаланушының түрлі қасиеттері туралы мәлімет береді.

«Сема дегеніміз – бұл микрокомпонент, құбылысты таңбалай отырып, сөздің нақты белгілерін бейнелейтін бөлшек» - дейді сөз мағынасының құрылымын арнайы зерттеген ғалымдардың бірі И.А.Стернин (Стернин 2017:44) Ал осы сөздің нақты белгілерін белгілейтін микрокомпоненттердің ақпаратпен байланысты екендігін атап көрсеткен тілші ғалымдар да бар. Мысалы,

Уақытқа қатысты тіркестерге өзек, ұйытқы болатын таң, түс, кеш, түн сөздерінің және де уақыт сөзінің концептілері берілді. Концепт көп

қабаттардан тұрады. Оны сипаттау барысында мәтінді негізге алып, сөздіктерге жүгініп, қажет болған жағдайда этимологияға көңіл бөлу керек. Одан кейін философиялық, поэтикалық немесе ғылыми контекстердің аясында қарастыру қажет. Коннотативті байланыстарды талдап болғаннан соң, берілген концептілердің өнер түрлерінде көрініс табуын сөз етуге болады.

Таң, түс, кеш, түн концептілерінің ядросы – осы лексемалардың сөздіктегі мағыналары. Ал шеткері құрылымдары – коннотациялары, ассоциациялары, прагматикалық құрамдары. Тәуліктің төрт мезгілі адамның өмір жолымен салыстырылуы мүмкін. Әлемнің ұлттық тілдік бейнесінде таң жақсылықтың бастамасына, түн жамандықтың баламасына айналуы заңды құбылыс.

Атқан таң, батқан күнді күнделікті басынан кешіріп отырған қазақ халқы әлемнің ұлттық тілдік бейнесінде өзіндік қолтаңба қалдырды. Қоршаған орта тұрмыс-тіршілікке тікелей әсер етті. Оның ішінде «уақыттың» алатын орны ерекше. Уақытқа қатысты сөз тіркестері, сөз саптауы ежелде қандай болғандығы және де қазіргі кезде тілде қалай көрініс беретінін анықтау осы дипломдық жұмыстың мақсаты болды. Яғни «уақытқа қатысты сөз тіркестерінің семантикалық ерекшеліктері», уақытқа қатысты сөз тіркестерінің мағыналық ерекшеліктері анықталды.

Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттep

1. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің сөздігі. – Алматы: «Сөздік Словарь» баспасы, 2001. – 192б.

2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жалпы ред. басқарған Ысқақов А.Ы. – Алматы: Ғылым, 1986. – 10т. – 512б.

3. Асқар Ләйлә Оразақынқызы. Қазақ тіліндегі тәулік кезеңдері атаулары. Филол.ғыл.канд. дис. Алматы 2005

4. Артемова О.Г. Семантическая корреляция образов персонажей окружающего мира и времени как концептуально значимый аспект художественного текста (на материале текстов Р.Бредбери и их переводов на русский язык): Автореф. дис. канд. филол. наук. - Воронеж, 1999.

5. Арнольд И.В. Лексикология современного английского языка. - М.: Изд-во литературы на иностранных языках, 1959.