УДК 341.21

Мұратбек Сабина Жанарбекқызы

“ТҰРАН” университеті

«Халықаралық қатынас»

білім беру бағдарламасының

Студенті

Алматы қ., Қазақстан

e-mail: 23241333@turan-edu.kz

Ғылыми кеңесші:

Филология ғылымдарының кандидаты,

қауымдастырылған профессор Тулекова Г.Х

ШЕТЕЛ АЗАМАТТАРЫНЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ: ҚҰҚЫҚ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Аңдатпа

Бұл мақалада шетел азаматтарының халықаралық және ұлттық құқықтық мәртебесі мәселелері қарастырылады. Халықаралық шарттар мен конвенциялар негізінде шетелдіктердің құқықтық жағдайын сипаттап, Қазақстан Республикасының заңнамасымен салыстыра отырып, құқық қорғау саласындағы өзекті түйткілдерді талдайды. Сонымен қатар, шетел азаматтарының құқықтарын қорғауда кездесетін шектеулер, құқықтық көмекке қолжетімділік және сот тәжірибесіндегі ерекшеліктер зерттеледі. Мақалада халықаралық тәжірибе мен ұлттық тәжірибе арасындағы үйлесімділік қажеттілігі негізделіп, құқықтық механизмдерді жетілдіру бойынша ұсыныстар беріледі.

Кілт сөздер:шетел азаматы, құқықтық мәртебе, халықаралық құқық, ұлттық заңнама, құқық қорғау, адам құқықтары

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында шетел азаматтарының мемлекеттер аумағында еркін қозғалып, тұрақты немесе уақытша негізде өмір сүруі кең құбылысқа айналды. Бұл үрдіс көші-қон, халықаралық еңбек қатынастары, босқындар мәселесі, оқу немесе отбасылық себептермен шетелге шығу сияқты факторлармен тығыз байланысты. Осындай үдерістер шетел азаматтарының құқықтық мәртебесін халықаралық және ұлттық деңгейде нақтылауды, олардың құқықтарын қорғаудың тиімді тетіктерін қалыптастыруды қажет етеді.Халықаралық құқықта шетел азаматтарының мәртебесі адам құқықтарын қорғауға бағытталған жалпы қағидаттармен, БҰҰ мен басқа да ұйымдардың құжаттарымен реттеледі. Ал ұлттық деңгейде әрбір мемлекет өз аумағындағы шетелдіктердің құқықтары мен міндеттерін өз Конституциясы мен заңнамалары арқылы белгілейді. Алайда халықаралық нормалар мен ұлттық заңнамалар арасында кейде қайшылықтар немесе құқық қолдануда кемшіліктер туындайды.Бұл мақалада шетел азаматтарының құқықтық мәртебесінің халықаралық және ұлттық деңгейдегі ерекшеліктері сараланып, құқық қорғау органдары қызметіндегі өзекті мәселелер қарастырылады. Мақсат – құқықтық регламенттеудегі үйлесімділікті қамтамасыз етудің жолдарын ұсыну.

Мақсаты:Халықаралық және ұлттық деңгейде шетел азаматтарының құқықтық мәртебесін салыстыра отырып, құқықтарын қорғаудағы негізгі түйткілдер мен шешім жолдарын талдау.

Міндеттері:

1. Шетел азаматтарының құқықтық мәртебесінің мазмұнын ашу

2. Халықаралық нормалар мен ұлттық заңнамаларды салыстыру

3. Құқық қорғау саласындағы өзекті мәселелерді анықтау

4. Қорғау тетіктерін ұсыну

Зерттеу сұрағы: Шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі халықаралық нормалар мен ұлттық заңдарда қалай реттелген және олардың құқықтары қалай қорғалады?

Зерттеу пәні: Халықаралық және ұлттық құқықтағы шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі

Зерттеу аймағы: Халықаралық құқық, конституциялық құқық, көші-қон саясаты, адам құқықтарын қорғау

Халықаралық құқықтағы шетел азаматтарының мәртебесі

Халықаралық құқық жүйесінде шетел азаматтарының мәртебесі – адам құқықтарын қорғаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл мәселе халықаралық шарттар мен конвенциялар, БҰҰ қағидаттары, сондай-ақ өңірлік ұйымдардың құқықтық актілері арқылы реттеледі. Шетел азаматы – белгілі бір мемлекеттің азаматтығын иеленбеген, бірақ сол елдің аумағында жүрген тұлға. Олардың құқықтары мен міндеттері ұлттық заңнамалармен ғана емес, сонымен қатар халықаралық нормалармен де қорғалады.

Басты нормативтік негіздердің бірі – Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948 ж.). Оның 2-бабында әр адам нәсіліне, ұлтына, азаматтығына қарамастан тең құқықтарға ие екені айтылған. 13 және 14-баптарда жеке тұлғаның мемлекет шекарасында еркін қозғалу, елден кету және оған қайта оралу құқығы, сондай-ақ қуғынға ұшыраған жағдайда баспана іздеу мүмкіндігі қарастырылған.Бұған қосымша, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966 ж.) та шетел азаматтарының құқықтарын қорғау жүйесінде маңызды рөл атқарады. Бұл құжаттың 26-бабында заң алдында теңдік қағидаты негізделіп, барлық адамдардың заң алдында тең қорғалуы қамтамасыз етілуі тиіс екені көрсетілген. Сонымен қатар, 13-бап шетел азаматын елден шығарудың заңды негіздері мен әділ процестің кепілдіктерін белгілейді.Женева конвенциялары мен Босқындар мәртебесі туралы 1951 жылғы Конвенция және оның 1967 жылғы Хаттамасы босқындардың құқықтарын қорғауға бағытталғанымен, сонымен бірге кез келген елде тұрып жатқан шетел азаматтарының жалпы жағдайына да қатысты нормалар қамтиды. Атап айтқанда, бұл құжаттарда босқын мәртебесін алуға үміткер адамдардың қудалаудан қорғану, уақытша немесе тұрақты паналау, еңбек ету, денсаулық сақтау, білім алу сияқты құқықтары бекітілген.Халықаралық құқықта шетел азаматы мен азаматтығы жоқ тұлға (апатрид) арасында нақты айырмашылық бар. Шетел азаматы – өзге мемлекеттің азаматтығын иеленген тұлға, ал азаматтығы жоқ адам – ешбір елдің азаматтығына жатпайтын адам. Бұл тұлғалардың мәртебесі, құқықтары мен міндеттері кейде ұқсас болғанымен, құқықтық қорғау механизмдері жағынан ерекшеленеді. Мысалы, азаматтығы жоқ адамдардың құжаттарын рәсімдеу, заңды мәртебе алу және қорғауға ие болу процесі күрделірек болады.Сонымен қатар, халықаралық еңбек көші-қоны да шетел азаматтарының құқықтық жағдайына тікелей әсер етеді. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) қабылдаған Мигрант жұмыскерлер туралы №97 және №143 конвенциялары еңбек мигранттарының құқықтарын қорғауға арналған. Бұл құжаттарда жұмыс істеу құқығы, әділетті еңбек жағдайлары, әлеуметтік қорғау және отбасымен қайта қосылу мәселелері қарастырылған.Еуропалық адам құқықтары жөніндегі конвенция және Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтар хартиясы сияқты өңірлік құжаттар да шетел азаматтарының құқықтарын бекітеді. Мысалы, Еуропалық адам құқықтары соты шетел азаматтарының еуропалық елдерде көші-қон және депортация істеріне қатысты құқықтарын қорғау тәжірибесін қалыптастырды.

Жоғарыда аталған халықаралық құжаттардың негізгі қағидаттары мыналар болып табылады:

• Шетел азаматтарының тең құқықтылығы мен заң алдындағы теңдігі;

• Қудалаудан қорғану және баспана іздеу құқығы;

• Әділ сот төрелігіне қол жеткізу;

• Құқықтық көмек пен консулдық қолдауға ие болу;

• Еңбек ету және әлеуметтік қызметтерге қолжетімділік.

Дегенмен, бұл нормалар барлық мемлекеттерде бірдей дәрежеде жүзеге аса бермейді. Кейбір елдер шетел азаматтарының құқықтарын шектеуі немесе оларды ұлттық қауіпсіздік, миграциялық саясат негізінде реттеуі мүмкін.

Ұлттық заңнамадағы шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі

Шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі тек халықаралық құқықпен ғана емес, сонымен қатар әр мемлекеттің ішкі заңнамасымен де нақты реттеледі. Ұлттық заңнамада шетелдіктердің ел аумағындағы құқықтары, бостандықтары, міндеттері және құқықтық шектеулері арнайы құқықтық нормалар арқылы белгіленеді. Бұл нормалар елдің ішкі қауіпсіздігін сақтау, мемлекеттік мүдделерді қорғау және құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету мақсатында қолданылады.Қазақстан Республикасында шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі ең алдымен ҚР Конституциясымен, сондай-ақ «Шетел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы» 1995 жылғы Заңымен, Көші-қон туралы заңнамамен, Салық, Еңбек, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстермен және басқа да нормативтік актілермен реттеледі.ҚР Конституциясының 12-бабында:
«Қазақстан Республикасында азаматтар мен шетелдіктердің құқықтары мен бостандықтары тең дәрежеде танылады және кепілдік беріледі» делінген. Бұл норма шетел азаматтарына да адам ретінде негізгі құқықтардың сақталуына кепілдік береді. Алайда бұл құқықтар азаматтықпен байланысты құқықтардан ерекшеленуі мүмкін. Мысалы, сайлау және сайлану құқығы, әскери қызметке қатысу сияқты құқықтар тек ҚР азаматтарына тиесілі.

«Шетел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы» ҚР Заңының 5-бабына сәйкес, шетел азаматтары Қазақстан аумағында тұрғын халықтың басқа өкілдерімен тең дәрежеде еңбек етуге, демалуға, білім алуға, медициналық көмек алуға, сондай-ақ жеке мүлікке ие болуға құқылы. Сонымен қатар, олар Қазақстан Республикасының заңдарын сақтауға, тіркелу, рұқсат алу тәртіптерін орындауға міндетті.Мысал: Ресей азаматы Қазақстанда жеке кәсіпкер ретінде тіркеліп, заңды түрде жұмыс істей алады. Алайда ол саяси партияға мүше бола алмайды және мемлекеттік қызметке тұруға құқығы жоқ. Бұл – азаматтықпен шектелген құқықтарға нақты мысал.

Шектеулер мен ерекшеліктер:
Қазақстанда шетел азаматтарының құқықтары кей жағдайларда шектелуі мүмкін. Мысалы, ұлттық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау немесе басқа азаматтардың құқықтарын қорғау мақсатында шетелдіктердің елге кіруі, белгілі бір аумақтарда жүруі шектелуі мүмкін.Мысал: 2022 жылы Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі кейбір шетел азаматтарының елге кіруіне тыйым салды. Бұған себеп – олар бұрын әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны немесе визалық режимді бұзғаны үшін жауапқа тартылған.

Еңбек және әлеуметтік құқықтар:
Қазақстанда шетел азаматтары еңбек ету құқығына ие, алайда бұл үшін олар тиісті жұмыс істеу рұқсатын алуы тиіс. ҚР Еңбек кодексіне сәйкес, шетелдіктермен еңбек келісімшарттары Қазақстан азаматтарымен тең негізде жасалады, бірақ кейбір салаларда (мысалы, ұлттық қауіпсіздікке қатысы бар мемлекеттік қызметтер) шетел азаматтарына жұмыс істеуге рұқсат берілмейді.Мысал: Түркия азаматы Алматы қаласында құрылыс компаниясында жұмыс істеу үшін жергілікті әкімдіктен жұмыс рұқсатын алып, еңбек келісімшартын жасасқан. Ол әлеуметтік медициналық сақтандыруға тіркеліп, еңбек ақыдан салық төлейді. Бұл – ұлттық заңнама бойынша реттелген еңбек құқығының мысалы.

Құқық қорғау және әкімшілік жауапкершілік:
Шетел азаматтары да ҚР заңдарын бұзған жағдайда қылмыстық, әкімшілік, немесе азаматтық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Олар заңды бұзған жағдайда сот шешімімен елден шығарылуы немесе белгілі бір мерзімге Қазақстанға кіруге тыйым салынуы мүмкін.Мысал: Өзбекстан азаматы көші-қон ережесін бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылып, 5 жылға Қазақстан аумағына кіруге тыйым салынды.

Құқық қорғау мәселелері: шетел азаматтарының құқықтарын қорғаудағы тәжірибе мен түйткілдер

Шетел азаматтарының құқықтарын қорғау – құқықтық мемлекеттің басты міндеттерінің бірі. Алайда бұл салада құқық қолдану тәжірибесі күрделі және кейде қайшылықты сипатқа ие. Қазақстан сияқты көпұлтты және көші-қон процесі белсенді мемлекеттерде шетелдіктердің құқықтарын тиімді қорғау тек заңдық реттеу арқылы ғана емес, құқық қорғау органдарының нақты іс-әрекетімен де тікелей байланысты.Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары шетел азаматтарына адам құқығы мен бостандығына кепілдік беретінін жариялағанымен, тәжірибе көрсеткендей, құқықтық нормалар әрқашан бірдей дәрежеде орындала бермейді. Көбінесе құқық қорғау саласында шетел азаматтары құқықтық теңсіздікке, формализмге немесе ақпаратқа қолжетімділіктің төмендігіне тап болады.Мысал ретінде, көші-қон заңнамасын бұзған шетел азаматтарының әкімшілік жауапкершілікке тартылуындағы біркелкі еместікті келтіруге болады. Кей жағдайларда шетелдік тұлғаға заңды түсіндірудің орнына бірден айыппұл салынып немесе елден шығару шарасы қолданылуы мүмкін. Бұл, әсіресе құқықтық сауаттылығы төмен еңбек мигранттары арасында жиі кездеседі.Тағы бір өзекті түйткіл — құқықтық көмекке қолжетімділік. Шетел азаматтары өз ана тілінде заңды ақпарат ала алмауы, адвокат қызметіне жүгіну тәртібін білмеуі немесе құжаттар рәсімдеудегі әкімшілік кедергілерге байланысты өз құқықтарын толық көлемде қорғай алмайды.

1-кесте. Қазақстанда шетел азаматтарының құқықтарын қорғауға қатысты негізгі проблемалар (2023 ж. негізінде талдау)

Құқық қорғау тәжірибесіндегі тағы бір мәселе – дискриминация мен бейресми қысым. Кейбір шетел азаматтары құқық қорғау органдарына жүгінуге қорқып, әділдікке жете алмай жатады. Бұл — әсіресе еңбек мигранттары мен босқындар арасында кең таралған құбылыс. Мысалға, еңбек қатынастарында жалақыны уақытылы төлемеу, еңбек келісімшартын жасамау жағдайлары орын алғанда, шетелдік азамат жиі өз құқығын қорғауға қорқады, өйткені елден шығарылып жіберілу қаупін сезінеді.Сонымен қатар, құқық қорғау органдары қызметкерлерінің шетел азаматтарымен жұмыс істеу мәдениеті мен кәсіби даярлығы әрдайым жеткілікті деңгейде емес. Бұл да құқықтардың шектелуіне әсер етеді. Қазақстанда құқық қорғау органдары арасында шетелдіктермен жұмыс жүргізуге бейімделген мамандандырылған құрылымдар әлі де жеткіліксіз.Осы түйткілдерді шешу үшін шетел азаматтарына арналған ақпараттық-кеңестік орталықтар, тілдік аударма қызметтері, құқықтық кеңес беруші ұйымдар жүйелі түрде жұмыс істеуі қажет. Сонымен қатар, көші-қон полициясы мен сот құрылымдарында арнайы дайындықтан өткен мамандармен шетел азаматтарына құқықтық қолдау көрсету — бұл саланың сапасын арттырудың маңызды қадамы.Жалпы алғанда, шетел азаматтарының құқықтарын қорғау — бұл тек формалды заңнама ғана емес, нақты тәжірибені, теңдік қағидатын және адами қарым-қатынасты талап ететін құқықтық және моральдық категория.

Мәселені шешу жолдары мен ұсыныстар

Шетел азаматтарының құқықтарын тиімді қорғау үшін халықаралық құқық талаптары мен ұлттық тәжірибе арасында үйлесімді байланыс орнату қажет. Бұл тек заңнама деңгейінде емес, құқық қорғау органдарының тәжірибесінде, мемлекеттік саясат пен азаматтық қоғамның іс-әрекетінде де көрініс табуы тиіс. Қазіргі таңда бұл саланы жетілдіру бірнеше бағытта жүзеге асуы мүмкін.

Бірінші бағыт – халықаралық тәжірибені енгізу. Еуропалық Одақ елдері, Канада, Жапония және Скандинавия мемлекеттері шетел азаматтарының құқықтық мәртебесін нақтылайтын ашық, тиімді механизмдер жасаған. Мысалы, Норвегияда әрбір мигрант арнайы құқықтық кеңес алу құқығына ие, ал Германияда шетел азаматтары үшін көптілді ақпараттық платформалар әзірленген.

Екінші – ұлттық заңнамаға өзгерістер енгізу. Қазақстан заңнамасы шетел азаматтарының құқықтарын жалпы белгілесе де, кейбір тетіктерді нақтылау қажет. Мысалы, заңда шетелдіктердің құқықтық көмекке қолжетімділігі, тілдік аударма кепілдігі және уақытша тіркеу тәртібі әлсіз реттелген.

Үшінші – құқық қорғау органдарының жұмыс мәдениетін арттыру. Шетел азаматтары көбіне құқық қорғау органдарына сенімсіздікпен қарайды. Сондықтан көші-қон полициясы, ішкі істер органдары және сот жүйесі қызметкерлеріне шетелдіктермен жұмыс істеу жөнінде арнайы кәсіби дайындық бағдарламалары енгізілуі қажет.

2-кесте. Шетел азаматтарының құқықтарын қорғау саласындағы негізгі ұсыныстар мен жүзеге асыру тетіктері

Төртінші – ақпараттандыру және құқықтық сауаттылықты арттыру. Шетел азаматтарына арналған көптілді ресурстар, буклеттер, бейнероликтер, онлайн вебинарлар ұйымдастыру – құқықтық түсінікті жақсартудың тиімді тәсілі.

Бесінші – арнайы қорғау институттарын жетілдіру. Омбудсмен институты, миграциялық көмек көрсететін қоғамдық ұйымдар мен халықаралық агенттіктермен ынтымақтастық – шетелдіктердің құқықтарын жүйелі қорғауға жағдай жасайды.

Жоғарыда аталған ұсыныстарды жүзеге асыру Қазақстанның құқықтық жүйесінің адам құқығын қорғауға бағытталғанына нақты дәлел болады және халықаралық стандарттарға сай болуына ықпал етеді.

Қорытынды

Шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі – ұлттық және халықаралық құқықтың тоғысқан, күрделі де өзекті саласы. Бұл мақалада шетел азаматтарының мәртебесін реттейтін негізгі халықаралық нормалар мен Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамаларына шолу жасалды, олардың құқықтарын қорғауда кездесетін нақты түйткілдер мен тәжірибелік кемшіліктер көрсетілді. Жаһандану, көші-қон және халықаралық ынтымақтастық жағдайында шетел азаматтарының құқықтарын тиімді қорғау – кез келген құқықтық мемлекеттің абыройы мен халықаралық беделінің көрсеткіші.Қазақстанда шетелдіктердің құқықтарын қорғау саласында заңнамалық негіз қалыптасқанымен, құқық қолдану тәжірибесінде әлі де шешілмеген мәселелер бар: құқықтық көмекке қолжетімділік, тілдік кедергілер, ақпараттандырудың жеткіліксіздігі және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің дайындық деңгейі.

Осыған орай, халықаралық озық тәжірибені бейімдеу, ұлттық заңнаманы жетілдіру, құқық қорғау мәдениетін көтеру, ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүйелеу және арнайы қорғау институттарының жұмысын күшейту қажет. Мұндай кешенді шаралар шетел азаматтарының құқықтарын толыққанды қорғауға, елдің құқықтық жүйесін халықаралық стандарттарға сәйкестендіруге мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. –Астана:Елорда,2022.- 48б.

2. Қазақстан Республикасының “Шетел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы” Заңы. – Алматы:Юрист, 2021.-36 б.

3. Международный пакт о гражданских и политических правах. – Нью – Йорк: Организация Обьединённых Наций, 1996. – 30с.

4. Всеобщая декларация прав человека. – Париж: Организация Объединённых Наций, 1948. – 12с.

5. Конвенция о статусе беженцев 1951 года и Протокол к ней 1967 года. – Женева:УВКБ ООН, 2010. -56 с.

6. Тураров,А.Н Международный право:Учебник -Алматы: Жеті Жарғы,2020. – 424 с.

7. Абдрахманова, А.Қ. Көші-қон құқығы және шетел азаматтарының мәртебесі. – Алматы: Қазақ университеті.2019.-186 б.

8. UNHCR. Global Trends: Forced Displacement in 2022. – Geneva: UNHCR,2023. – 88 p.

9. Оспанов, М.Т Адам құқықтары және азаматтық қоғам: теория және тәжірибе. – Нұр-Сұлтан; Foliant,2021.- 296 б.

10. Сапарғалиев, Ғ.С. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы. – Алматы: Норма-К, 2022 – 352 б.