СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ

Жамбыл облысы, Тараз қаласы,

“Жамбыл облыстық мүгедектігі бар

балаларға арналған оңалту орталығы”

коммуналдық мемлекеттік мекемесінің

логопеді Тұраш Назерке Ермекқызы

СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕ БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде әр баланың жеке ерекшеліктерін ескеру, оның қабілетін дамыту және қоғамға бейімделуіне жағдай жасау маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Баланың жан-жақты дамуы оның қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауына, өз ойын жеткізе білуіне, басқа адамдарды түсінуіне және әлеуметтік ортада өзін еркін сезінуіне тікелей байланысты.

Сөйлеу тілі – адамның қарым-қатынас жасауына, ойлауына, сезімі мен қажеттілігін білдіруіне мүмкіндік беретін негізгі құрал. Сөйлеу арқылы бала қоршаған әлемді танып, жаңа ақпаратты меңгереді, өз тәжірибесімен бөліседі және әлеуметтік байланыстар орнатады. Сондықтан сөйлеу тіліндегі бұзылыстар баланың тек тілдік дамуына ғана емес, оның коммуникативтік белсенділігіне, оқу әрекетіне және тұлғалық қалыптасуына да әсер етуі мүмкін.

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың кейбірі өз ойын толық жеткізуде, сұрақтарға жауап беруде, әңгімелесуді бастауда немесе жалғастыруда қиындықтарға кездеседі. Кей жағдайда бала өзіне таныс адамдармен еркін сөйлескенімен, жаңа ортада қарым-қатынасқа түсуге қиналуы мүмкін. Мұндай ерекшеліктер баланың өзіне деген сенімділігіне және құрдастарымен өзара әрекеттесуіне ықпал етеді.

Осыған байланысты логопедиялық жұмыстың негізгі міндеттерінің бірі – сөйлеу тіліндегі кемшіліктерді түзетумен қатар, баланың коммуникативтік дағдыларын қалыптастыру және дамыту. Бұл жұмыс жүйелі, мақсатты әрі баланың жеке мүмкіндіктеріне сәйкес ұйымдастырылуы қажет.

Мақаланың мақсаты: сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың коммуникативтік дағдыларын дамыту жолдарын анықтау және тиімді педагогикалық әдіс-тәсілдерді ұсыну.

Міндеттері:

* сөйлеу тіліндегі бұзылыстардың қарым-қатынасқа ықпалын сипаттау;

* коммуникативтік дағдыларды дамытудың негізгі бағыттарын анықтау;

* логопедиялық жұмыста қолданылатын тиімді әдістер мен технологияларды қарастыру;

* бала, педагог және ата-ана арасындағы өзара әрекеттестіктің маңызын көрсету;

* практикалық жұмыс түрлерін ұсыну.

1. Коммуникативтік дағдыларды дамытудың теориялық негіздері

Коммуникативтік дағдылар – адамның басқа адамдармен байланыс орнату, ақпарат алмасу, өз ойын түсінікті жеткізу, әңгімелесушіні тыңдау және өзара әрекеттесу барысында тиісті мінез-құлық көрсету қабілеттерінің жиынтығы.

Баланың коммуникативтік дамуы бірнеше өзара байланысты құрамдас бөліктен тұрады.

Біріншісі – тілдік дағдылар. Оған сөздік қордың қалыптасуы, сөздерді дұрыс қолдану, сөйлем құрастыру, грамматикалық құрылымдарды меңгеру және байланыстырып сөйлеу жатады.

Екіншісі – диалогтік қарым-қатынас. Бұл баланың әңгімелесуді бастай білуі, сұрақ қоюы, сұрақтарға жауап беруі, өз кезегін күтуі және әңгіменің мазмұнына сәйкес жауап қайтаруы арқылы көрінеді.

Үшіншісі – әлеуметтік-коммуникативтік дағдылар. Бала амандасу, қоштасу, өтініш білдіру, алғыс айту, көмек сұрау, өз сезімін білдіру және басқа адамның пікірін құрметтеу дағдыларын меңгереді.

Төртіншісі – вербалды емес қарым-қатынас. Оған көзқарас, бет әлпетінің өзгеруі, ым-ишара, дене қимылы және дауыс ырғағы арқылы ақпарат жеткізу жатады.

Осы дағдылар бір-бірімен тығыз байланысты. Мысалы, баланың сөздік қоры жеткілікті болғанымен, ол диалог құруда немесе әңгімелесушінің сөзін тыңдауда қиналуы мүмкін. Сондықтан коммуникативтік дағдыларды дамыту тек дыбыстарды дұрыс айтуға немесе сөздік қорды молайтуға бағытталмауы керек. Жұмыс баланың нақты өмірлік жағдаяттарда қарым-қатынас жасай алуына бағытталуы қажет.

Сөйлеу тіліндегі бұзылыстар әртүрлі сипатта кездеседі. Кейбір балалар дыбыстарды дұрыс айтуда қиындық көрсе, басқалары сөздік қорды меңгеруде, грамматикалық құрылымдарды қолдануда немесе байланыстырып сөйлеуде қиналуы мүмкін. Сөйлеу тілінің бұзылыстарының сипаты мен деңгейіне қарай баланың қарым-қатынас мүмкіндіктері де әртүрлі болады.

Сондықтан әр баланың сөйлеу ерекшелігін, жасын, қызығушылығын, түсіну деңгейін және жеке қажеттіліктерін ескеру маңызды. Баланың мүмкіндігіне сәйкес қойылған шағын мақсаттар оның жетістігін байқап, сөйлеуге деген ынтасын арттыруға көмектеседі.

2. Коммуникативтік дағдыларды дамытудың негізгі бағыттары

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалармен жүргізілетін түзету-дамыту жұмыстары өзара байланысты бірнеше бағыт бойынша ұйымдастырылады.

2.1. Сөздік қорды байыту және белсенді сөйлеуді қалыптастыру

Баланың қарым-қатынас жасауына қажетті негізгі шарттардың бірі – жеткілікті сөздік қордың болуы. Бала заттардың атауын, олардың белгілерін, іс-әрекеттерді және қоршаған ортадағы құбылыстарды білдіретін сөздерді түсініп, орынды қолдана білуі керек.

Сөздік қорды дамытуда күнделікті өмірмен байланысты тақырыптарды қолданған тиімді. Мысалы, «Менің отбасым», «Менің мектебім», «Ойыншықтар», «Жыл мезгілдері», «Мамандықтар», «Достық» тақырыптары бойынша сөздер үйретіледі.

Бұл бағытта «Затты сипатта», «Артық затты тап», «Кім не істейді?», «Сурет бойынша әңгімеле» ойындарын қолдануға болады. Мәселен, балаға алма суреті көрсетіліп, оның түсін, пішінін, дәмін сипаттау ұсынылады. Кейін «Алма қайда өседі?», «Алмадан не жасауға болады?» деген сұрақтар қойылады.

Мұндай тапсырмалар баланың сөздерді есте сақтауына, оларды байланыстырып қолдануына және өз ойын толық жеткізуіне мүмкіндік береді.

2.2. Диалогтік сөйлеуді дамыту

Диалогтік сөйлеу – коммуникативтік дағдылардың маңызды бөлігі. Диалог барысында бала тек сөйлеп қана қоймай, әңгімелесушіні тыңдайды, сұрақтың мағынасын түсінеді және жауап береді.

Диалогтік сөйлеуді дамыту үшін балаларға таныс әрі қызықты жағдаяттар ұсынылады. Мысалы, дүкенде сатып алу, дәрігерге қаралу, кітапханада кітап таңдау, досымен танысу немесе мұғалімнен көмек сұрау сияқты рөлдік ойындар ұйымдастырылады.

«Дүкенде» ойыны кезінде бір бала сатушы, екіншісі сатып алушы болады. Сатып алушы өзіне қажетті затты сұрап, оның бағасын біледі, ал сатушы жауап береді. Ойын барысында балалар «Маған … беріңізші», «Бұл қанша тұрады?», «Рақмет», «Сау болыңыз» сияқты сөз орамдарын қолданады.

Осындай жаттығулар балаларды күнделікті өмірде кездесетін қарым-қатынас жағдайларына дайындайды. Бастапқыда педагог үлгі көрсетіп, қажетті сөздерді ұсынса, кейін балаға өз бетінше сөйлеуге мүмкіндік берген жөн.

2.3. Байланыстырып сөйлеуді қалыптастыру

Байланыстырып сөйлеу баланың оқиғаны ретімен баяндауына, өз тәжірибесі туралы әңгімелеуіне және белгілі бір тақырып бойынша ойын жүйелі жеткізуіне көмектеседі.

Бұл бағытта сюжеттік суреттер, оқиға желісі бар иллюстрациялар, ертегілер, қысқа мәтіндер және жеке тәжірибеге негізделген әңгімелер қолданылады.

Мысалы, балаға үш-төрт сурет ұсынылады. Ол суреттерді оқиға ретімен орналастырып, не болғанын әңгімелейді. Егер балаға қиындық туындаса, педагог «Алдымен не болды?», «Одан кейін не істеді?», «Оқиға қалай аяқталды?» деген жетекші сұрақтар қояды.

Ертегілерді мазмұндау, оқиғаның соңын жалғастыру, кейіпкерлердің әрекетін сипаттау да тиімді тәсілдерге жатады. Мұндай жұмыстар баланың сөйлем құрау қабілетін, логикалық ойлауын және ақпаратты ретімен жеткізу дағдысын дамытады.

2.4. Сөйлеу кезіндегі әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру

Қарым-қатынас жасау кезінде сөздерді дұрыс қолданумен қатар, әлеуметтік ережелерді сақтау да маңызды. Бала әңгімелесушімен амандасуды, өтініш білдіруді, көмек сұрауды, өз кезегін күтуді, алғыс айтуды және келіспеушілікті сыпайы жеткізуді үйренуі қажет.

Осы мақсатта «Қалай дұрыс сұраймыз?», «Досыңа көмектес», «Жағдаяттан шығу жолын тап» сияқты тапсырмалар ұйымдастырылады.

Мысалы, ойыншыққа екі бала бір уақытта қызығушылық танытқан жағдайда, педагог балаларға мәселені сөз арқылы шешу жолдарын ұсынады: «Маған ойнап болған соң бересің бе?», «Кезектесіп ойнайық», «Бірге ойнасақ бола ма?».

Мұндай жаттығулар баланың өз қажеттілігін сөзбен білдіруіне, басқа адамдармен келісімге келуіне және құрдастарымен жағымды қарым-қатынас орнатуына ықпал етеді.

3. Логопедиялық жұмыста қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер

Коммуникативтік дағдыларды дамытуда баланың белсенділігін арттыратын, қызығушылығын оятатын және табиғи қарым-қатынасқа жағдай жасайтын әдістерді қолдану қажет.

Ойын технологиялары. Ойын – баланың табиғи әрекеті. Дидактикалық, сюжеттік-рөлдік, қимылды және үстел үсті ойындары баланың сөздік қорын байытуға, сөйлем құрауына, сұрақ қоюына және жауап беруіне мүмкіндік береді. Ойын кезінде бала өз ойын еркін жеткізуге және басқа балалармен әрекеттесуге үйренеді.

Көрнекілік әдісі. Суреттер, заттық карточкалар, пиктограммалар, оқиға желісі бар суреттер мен визуалды кестелер сөйлеуді түсінуді жеңілдетеді. Әсіресе сөз арқылы ойын жеткізуде қиналатын балаларға көрнекі тіректер тапсырманың мазмұнын түсінуге көмектеседі.

Әңгімелесу және сұрақ-жауап әдісі. Педагог баланың жасына және сөйлеу деңгейіне сәйкес қысқа, түсінікті сұрақтар қояды. Сұрақтар баланы бір сөзбен жауап беруге ғана емес, біртіндеп толық сөйлем құрауға жетелеуі керек.

Еліктеу және үлгі көрсету әдісі. Педагог қажетті сөзді, сөйлемді немесе диалог үлгісін көрсетеді. Бала оны қайталап, кейін ұқсас жағдайда өздігінен қолдануға жаттығады. Бұл әдісті қолданғанда баланы шамадан тыс қайталатпай, оның дербес сөйлеуіне мүмкіндік берген жөн.

Театрландырылған әрекет. Қуыршақ театры, ертегіні сахналау, кейіпкерлердің рөлін орындау балалардың сөйлеу белсенділігін арттырады. Кейбір балалар нақты адаммен сөйлескеннен гөрі қуыршақ немесе кейіпкер атынан сөйлеуге жеңілірек бейімделеді.

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар. Дыбыстық материалдар, интерактивті тапсырмалар, цифрлық суреттер мен білім беру ойындарын мақсатқа сай пайдалануға болады. Алайда технология баланың тірі қарым-қатынасын алмастырмауы керек. Негізгі міндет – цифрлық құрал арқылы алынған білімді нақты қарым-қатынас жағдайында қолдануға үйрету.

Аталған әдістерді таңдағанда баланың жеке мүмкіндігі, сөйлеу деңгейі, қызығушылығы және шаршау ерекшелігі ескеріледі. Тапсырмалардың күрделілігі біртіндеп арттырылып, әрбір шағын жетістік қолдау арқылы бекітіледі.

4. Коммуникативтік дағдыларды дамытуға арналған практикалық жұмыс үлгісі

Логопедиялық сабақтарды жоспарлау кезінде балалардың күнделікті қарым-қатынаста кездесетін қажеттіліктеріне назар аударған жөн. Төменде практикалық жұмыстың үлгісі ұсынылады.

Тақырыбы: «Мен сөйлесуді үйренемін»

Мақсаты: балалардың диалогтік сөйлеуін, сөздік қорын және әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларын дамыту.

1-тапсырма. «Жылы амандасу»

Педагог балалармен амандасу үлгісін көрсетеді. Балалар бір-біріне сәлем беріп, көңіл күйін білдіреді. Мысалы: «Сәлеметсің бе!», «Қалың қалай?», «Менің көңіл күйім жақсы».

Бұл тапсырма амандасу, сұрақ қою және жауап беру дағдыларын қалыптастырады.

2-тапсырма. «Суретке қарап сөйлейік»

Балаларға күнделікті өмірден алынған суреттер ұсынылады. Олар суретте кім бейнеленгенін, кейіпкердің не істеп жатқанын және оқиғаның қай жерде болып жатқанын айтады. Қажет болған жағдайда педагог сөйлемнің басталу үлгісін береді.

Мысалы: «Бала …», «Қыз …», «Балалар …». Біртіндеп балалардың өз бетінше сөйлем құрауына жағдай жасалады.

3-тапсырма. «Дүкенде» рөлдік ойыны

Балалар сатушы мен сатып алушының рөлдерін орындайды. Олар затты сұрау, жауап беру, алғыс айту және қоштасу сөздерін қолданады. Педагог балалардың бір-бірін тыңдауына және диалогті жалғастыруына көмектеседі.

4-тапсырма. «Оқиғаны жалғастыр»

Педагог қысқа оқиғаның басын айтады: «Бір күні Айдос мектепке келе жатып, жолдан кішкентай күшікті көрді…». Балалар оқиғаны өз ойларымен жалғастырады.

Бұл тапсырма қиялды, байланыстырып сөйлеуді және өз ойын жүйелі жеткізуді дамытуға бағытталған.

5-тапсырма. «Сыпайы сөздер»

Балаларға әртүрлі жағдаяттар ұсынылады: досынан қарындаш сұрау, мұғалімнен көмек сұрау, досына алғыс айту немесе кешірім сұрау. Балалар осы жағдайларға сәйкес сөз тіркестерін таңдап, қолданады.

Күтілетін нәтиже: жүргізілген жұмыстың нәтижесінде баланың қарым-қатынасқа қызығушылығының артуы, таныс жағдаяттарда сөздерді орынды қолдануы, сұрақтарға жауап беруі, қарапайым диалог құруы және өз ойын жеткізуге талпынысының күшеюі күтіледі. Нәтижелер баланың бастапқы даму деңгейі мен жеке ерекшеліктеріне сәйкес бағаланады.

Коммуникативтік дағдыларды бағалау кезінде баланың сөйлеуге бастама жасауы, өтініш білдіруі, сұрақ қоюы, жауап беруі, әңгімелесушіні тыңдауы және үйренген дағдыларын күнделікті ортада қолдануы ескеріледі. Бағалау баланы басқа балалармен салыстыруға емес, оның жеке дамуындағы ілгерілеуді анықтауға бағытталуы тиіс.

5. Ата-анамен және мамандармен бірлескен жұмыстың маңызы

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың коммуникативтік дағдыларын дамытуда логопедтің жұмысы маңызды болғанымен, нәтижеге қол жеткізу үшін отбасы мен білім беру ұйымы арасындағы ынтымақтастық қажет.

Бала күнделікті өмірде ата-анасымен, бауырларымен және басқа адамдармен қарым-қатынас жасау арқылы үйренген дағдыларын бекітеді. Сондықтан ата-аналарға баламен сөйлесудің тиімді тәсілдерін түсіндіру маңызды.

Ата-аналарға төмендегідей ұсыныстар беруге болады:

* Баламен күн сайын әңгімелесуге уақыт бөлу.

* Оның сөзін бөлмей тыңдау және ойын айтуға мүмкіндік беру.

* Сұрақтарға жауап беруге асықтырмай, ойланып сөйлеуіне уақыт беру.

* Күнделікті әрекеттерді сөзбен сипаттау: киіну, тамақтану, серуендеу, ойын ойнау.

* Бірге кітап оқу, суреттерді қарау және оқиға мазмұнын талқылау.

* Баланың қателігін сынамай, дұрыс сөйлеу үлгісін табиғи түрде көрсету.

* Баланың кішкентай жетістіктерін байқап, қолдау білдіру.

Мысалы, бала ойын жеткізуде қиналған жағдайда ата-ана оның орнына бірден жауап бермей, қажет болса, сөзді немесе сөйлемнің басын ұсына алады. Бұл балаға өз ойын өзі айтуға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге логопед, педагог-психолог, тәрбиеші немесе сынып жетекшісі және ата-ана өзара байланыста болғаны жөн. Мамандар баланың даму ерекшеліктері мен қажеттіліктеріне сәйкес ортақ мақсаттар белгілеп, жұмыс нәтижелерін талқылайды.

Қажет болған жағдайда баланың жеке мүмкіндіктеріне сәйкес қосымша қолдау ұйымдастырылады. Егер бала ауызша сөйлеуде елеулі қиындықтарға кездессе, мамандардың ұсынымы бойынша ым-ишара, суретті карточкалар немесе баламалы және қосымша коммуникация құралдары қолданылуы мүмкін. Мұндай құралдар баланың ойын жеткізуіне көмектесіп, қарым-қатынасқа қатысу мүмкіндігін кеңейтеді.

Ең бастысы, баланың сөйлеу ерекшелігіне байланысты оны қарым-қатынастан шеттетпеу, пікірін ескеріп, өзін қауіпсіз сезінетін қолайлы орта қалыптастыру қажет.

Қорытынды

Сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың коммуникативтік дағдыларын дамыту – баланың тілдік, әлеуметтік және тұлғалық қалыптасуына ықпал ететін маңызды педагогикалық міндет. Бұл жұмыс тек сөйлеу кемшіліктерін түзетумен шектелмей, баланың қоршаған адамдармен қарым-қатынас орнатуына, өз ойын жеткізуіне, қажеттілігін білдіруіне және әлеуметтік ортаға бейімделуіне бағытталуы тиіс.

Коммуникативтік дағдыларды дамытуда ойын технологиялары, көрнекілік құралдар, диалогтік тапсырмалар, театрландырылған әрекеттер және өмірлік жағдаяттарды модельдеу тиімді қолданылады. Әдістердің нәтижелілігі олардың баланың жасына, жеке ерекшелігіне және сөйлеу мүмкіндіктеріне сәйкестігіне байланысты.

Сонымен қатар баланың жетістігіне қолайлы психологиялық орта, педагогтің қолдауы, ата-ананың қатысуы және мамандардың бірлескен жұмысы оң ықпал етеді. Баланың әрбір қарым-қатынас жасау талпынысын қолдау, оған сөйлеуге жеткілікті уақыт беру және жетістігін бағалау маңызды.

Қорытындылай келе, коммуникативтік дағдыларды жүйелі дамыту арқылы сөйлеу тілінде бұзылыстары бар балалардың өз ойын жеткізу мүмкіндігін кеңейтуге, әлеуметтік өзара әрекеттесуін жақсартуға және білім беру ортасына белсенді қатысуына жағдай жасауға болады. Әр баланың жеке даму қарқынын ескеру және оның қарым-қатынас жасау құқығын құрметтеу – нәтижелі түзету-дамыту жұмысының негізгі шарттары.