Сөйлеуді дамытудан әдістемелік құралдар топтамасы

Сөйлеуді дамыту – балалардың тілдік қабілеттерін қалыптастыруда маңызды кезең болып табылады. Балабақшада сөйлеуді дамыту үшін қолданылатын әдістемелік құралдар балалардың сөздік қорын байытуға, дұрыс сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға және өз ойын түсінікті түрде жеткізе білуіне көмектеседі.

Төменде сөйлеуді дамытуға арналған әдістемелік құралдар топтамасын ұсынамын:

1. Сөздік қорды кеңейту

Тақырып: Күнделікті өмір, жануарлар әлемі, табиғат құбылыстары, көлік құралдары

• Суреттер арқылы сөздер мен фразаларды үйрену:

  • Балаларға әртүрлі суреттер (жануарлар, көкөністер, ағаштар, т.б.) көрсетіліп, сол суретке байланысты сөздер мен сөйлемдер құрастырылады. Мысалы, «Бұл ит. Ит далада жүреді».

  • Суреттер бойынша сұрақтар қойылады: «Бұл қандай жануар?», «Қай жерде тұрады?», «Оның неше аяғы бар?».

• «Сөздер мен ұғымдар» ойыны:

  • Түрлі ұғымдарды бір категорияға біріктіру. Мысалы, жануарлар, жемістер, көкөністер, заттар мен киімдер сияқты топтарға бөлініп, әр топқа сәйкес сөздерді атау.

  • Балалар осы сөздермен қарапайым сөйлемдер құрастыруды үйренеді. Мысалы, «Менің сүйікті жемісім – алма», «Бұл көк жапырақ, ол ағашта өседі».

• Тақырыптық карточкалар:

  • Балаларға тақырыпқа сәйкес карточкалар беріледі (мысалы, жануарлар мен өсімдіктердің суреттері) және олардың әрқайсысы туралы сөйлемдер немесе қысқа әңгімелер құрастырылады. Балалар сөйлеу барысында түрлі жаңа сөздер мен фразалар үйренеді.

Мысал:

• Жануарлар: «Мысық – үй жануары. Ол күнде тамақ жейді.»

• Өсімдіктер: «Алма ағашы көктемде гүлдейді. Алмаларды күзде жинайды.»

2. Дыбыстарды дұрыс айту

Тақырып: Дыбыстарды дұрыс анықтау және айту

• Дыбыстарды танып білу:

  • Балалар әріптер мен дыбыстарды сәйкестендіру арқылы сөздерді дұрыс айтуға үйренеді. Әрбір дыбыстың айтылуын көрсететін ойындар арқылы дыбыстарды дұрыс айтуға назар аударылады.

Мысал:

• «А» дыбысы: «Ат», «Алма», «Аю».

• «С» дыбысы: «Су», «Сәбіз», «Сайран».

• «Дыбыстарды анықтау» жаттығуы:

  • Тәрбиеші сөздер айтады, ал балалар сол сөздерде қандай дыбыс бар екенін анықтауы керек. Мысалы, «Кімде қандай дыбыс бар?» жаттығуы арқылы балалар әрбір сөздің бірінші, соңғы немесе ортаңғы дыбысын анықтап айтады.

• Дыбысты дұрыс айтуға арналған жаттығулар:

  • Балаларға дыбыстарды анықтап айтуға арналған жаттығулар беріледі. Мысалы, «Ш», «Т», «Р» дыбыстарын айтуға арналған жаттығулар.

  • «Тілашар» ойыны: Балалар тілашармен немесе әріппен сөздер құрастырады.

3. Сөйлем құрастыру

Тақырып: Қарапайым және күрделі сөйлемдер құрастыру

• Қарапайым сөйлемдер құрастыру:

  • Балаларға бірнеше сөздер беріледі, оларды сөйлемге біріктіру сұралады. Мысалы, «Күн» + «ашық» = «Күн ашық».

• Күрделі сөйлемдер құрастыру:

  • Балалар бірнеше қарапайым сөйлемді бір-бірімен байланыстырып, күрделі сөйлемдер құрастырады. Мысалы, «Мен кітап оқып отырмын, ал әкем жұмыс істеп жатыр».

• «Сөйлемді аяқта»:

  • Балаларға аяқталмаған сөйлемдер беріледі, олар сол сөйлемдерді толықтырады. Мысалы, «Бүгін ауа райы _______», «Менің сүйікті түсім _______», «Мен ___________ ойнадым».

4. Әңгіме құрастыру

Тақырып: Өз ойларын еркін айтып, әңгіме, ертегі құрастыру

• «Менің күнім»:

  • Балалар күнделікті өмірде не істегенін айтып береді. Тәрбиеші балалардан: «Сен бүгін не істедің?» немесе «Не істеп жүрсің?» деп сұрайды.

• Әңгімелерді аяқтау:

  • Балаларға басталған ертегілер мен әңгімелер беріледі, олар осы әңгімелерді аяқтап, мазмұнын толықтырады. Мысалы, «Бір күні орманда арқарлар жайылып жүрді, кенеттен...» Балалар әңгімесін аяқтап, өз ойын білдіреді.

• Әңгіме құрастыру:

  • Балаларға бірнеше сөздер мен суреттер беріледі, олар осы сөздерден немесе суреттерден әңгіме құрастырады. Мысалы, «Қой», «Қар», «Қыс» сөздерінен қыс мезгілі туралы әңгіме құрастыру.

5. Қарапайым диалогтарды дамыту

Тақырып: Сұхбатты жүргізу, сұрақ-жауаптар

• «Сұрақ – жауап» ойыны:

  • Тәрбиеші балаларға сұрақтар қойып, балалар сол сұрақтарға жауап береді. Бұл балалардың тілін дамытуға және сөйлеу дағдыларын нығайтуға көмектеседі. Мысалы:

    • «Сенің атың кім?»

    • «Қайда тұрасың?»

    • «Сенің сүйікті ойыншығың қандай?»

• Диалогты дамыту:

  • Балалар екі адам болып диалог құрастырады. Мысалы, «Сенің досың кім?» деген сұрақ қойылып, балалар оны толықтырып жауап береді.

  • Тәрбиеші де диалогты бастауға көмектеседі, мысалы: «Менің есімім Саша, ал сенің есімің қандай?».

6. Эмоциялар мен сезімдерді білдіру

Тақырып: Эмоцияларды түсіну және айта білу

• «Эмоцияларды сипаттау»:

  • Балаларға әртүрлі эмоцияларды (қуаныш, қайғы, реніш, таңғалу және т.б.) білдіретін суреттер көрсетіледі. Балалар осы эмоцияларды сипаттап, өз ойларын айтады.

• Көңіл-күйді анықтау:

  • Балалар өздерінің эмоцияларын білдіру үшін ойындар арқылы өз сезімдерін айтады. Мысалы, тәрбиеші балалардан: «Қазір қандай сезімде болдың?» немесе «Күнің жақсы өтті ме?» деп сұрайды.

• «Көңіл-күй суреттері»:

  • Балаларға әртүрлі эмоцияларды көрсететін суреттер беріледі, олар әр эмоцияның сипаттамасын айтуға тырысады. Мысалы: «Бұл қуаныш», «Бұл ашу» сияқты.

7. Жұмбақтар мен мақал-мәтелдер

Тақырып: Логикалық ойлауды дамыту

• Жұмбақтар шешу:

  • Балаларға жұмбақтар беріліп, олар жауабын табады. Бұл тілдің түсінікті болуына және шығармашылық ойлауды дамытуға көмектеседі. Мысалы:

    • «Аққала тұр, бірақ ол ешқашан ерімейді?» (Жауабы: қар)

    • «Қараңғыда күтемін, бірақ жарықта жоқ боламын?» (Жауабы: жұлдыз)

• Мақал-мәтелдерді қолдану:

  • Балаларға мақал-мәтелдер беріледі, олар осы мақалдарды түсініп, қолданады. Мысалы:

    • «Еңбек етсең – ерінбей»

    • «Адамның жақсысы – ісінде көрінеді».

  • Балаларға осы мақалдардың мағынасын түсіндіріп, оларды сөйлемде қолдану сұралады.

8. Тілдік даму карталары мен жоспарлар

• Әдістемелік карталар:

  • Әрбір тапсырма мен жаттығудың мақсаты, міндеті және оны жүзеге асыру әдістері көрсетілген карталар жасалады. Бұл тәрбиешілерге балалардың тілдік даму деңгейін бақылауға көмектеседі.

• Тілдік даму жоспары:

  • Тәрбиеші әрбір баланың даму деңгейін ескере отырып, жеке тілдік даму жоспарын жасайды. Ол сөздік қорды, сөйлем құрастыру дағдыларын, дыбыстарды дұрыс айту сияқты көрсеткіштерді қамтиды.