Шоқан Уәлиханов "Ыстық Көл сапарындағы күнделігі"

ШОҚАН УӘЛИХАНОВТЫҢ ЫСТЫҚКӨЛ САПАРЫНДАҒЫ КҮНДЕЛІГІ

(көркем мазмұндама, өз ойыммен)

Сапар алдындағы ойлар

1856 жыл. Жаздың басы. Ұзақ уақыттан бері ойымда жүрген сапар — Ыстықкөлге бағыт алатын күн де келіп жетті. Бұл сапар мен үшін тек әскери немесе ғылыми міндет емес, рухани ізденіс жолы іспетті. Орталық Азияның жүрегінде жатқан осы бір жұмбақ көл мені ертеден-ақ қызықтырып келген.

Алдымда белгісіз жол, беймәлім халық, тың деректер күтіп тұрғанын сеземін. Бірақ жүрегімде қорқыныштан гөрі үміт басым. Менің мақсатым — тек көргенімді жазу емес, халықтың жанын, рухын, тарихын тану.

Жол азабы мен табиғат көрінісі

Сапар оңай болмады. Ұзақ жол, биік асулар, кейде қатал ауа райы шаршатты. Дегенмен, жол бойындағы табиғат көріністері бар қиындықты ұмыттырды. Алатаудың асқақ шыңдары, жасыл жайлаулар, мөлдір бұлақтар көз қуантады.

Кей түндері далада қонып, жұлдызды аспан астында ойға баттым. Табиғатпен оңаша қалғанда адамның өзі де тереңдей түсетіндей. Осындай сәттерде туған халқым, оның болашағы туралы көп ойландым.

Ыстықкөлмен алғашқы жүздесу

Ақыры, көптен күткен сәт те туды. Алдымнан Ыстықкөл ашылды. Көлдің суы күн сәулесіне шағылысып, көгілдір айнадай жарқырайды. Көлдің шексіздігі мен тыныштығы жанымды баурап алды.

Бұл көл жай ғана географиялық нысан емес, тұтас бір өркениеттің куәсі іспетті. Оның жағасында қаншама халықтың тарихы, тағдыры жатыр. Мен бұл өлкені зерттеу арқылы сол тарихтың бір үзігін ашатыныма сендім.

Қырғыз ауылдарындағы өмір

Көл маңындағы қырғыз ауылдарына ат басын тіредім. Халықтың тұрмысы қарапайым, бірақ рухы биік. Киіз үйлер, мал шаруашылығы, үлкенге құрмет, қонақжайлылық — бәрі де маған жақын көрінді.

Қырғыз бен қазақтың салт-дәстүріндегі ұқсастықтар мені ерекше ойландырды. Бұл — ортақ тамырдан тараған халық екеніміздің айғағы. Әрбір әңгімеден, әрбір салттан өткеннің ізі байқалады.

Аңыздар мен ауыз әдебиеті

Жергілікті ақсақалдармен, жыршылармен көп сұхбаттастым. Олардан естіген аңыз-әңгімелер мен үшін аса құнды дерек болды. Әрбір аңызда халықтың дүниетанымы, қорқынышы мен үміті көрініс табады.

Әсіресе, батырлар туралы аңыздар мені қатты қызықтырды. Бұл аңыздар жас ұрпақты ерлікке, елін сүюге тәрбиелейді. Ауыз әдебиеті — халықтың тірі тарихы екеніне тағы бір мәрте көз жеткіздім.

«Манас» жырымен танысу

Бұл сапарымдағы ең үлкен жаңалық — «Манас» жырымен тереңірек танысуым болды. Жырдың көлемі мен мазмұны таңғалдырды. Бұл — жай ғана эпос емес, тұтас бір халықтың энциклопедиясы.

Жырды тыңдай отырып, қырғыз халқының тарихын, дүниетанымын, ерлік рухын сезіндім. Осындай мұраны қағазға түсіру — менің басты міндеттерімнің бірі екенін ұқтым. Егер бұл жыр ғылымға таныстырылса, бүкіл әлем түркі халықтарының бай рухани қазынасын таныр еді.

Ғылыми бақылаулар

Сапар барысында табиғатты да жіті бақыладым. Көлдің суының ерекшелігі, айналасындағы өсімдіктер мен жануарлар әлемі ерекше назар аудартады. Ыстықкөлдің қыста қатпайтыны — табиғаттың жұмбағы секілді.

Бұл деректер болашақ ғылыми еңбектерге негіз болатыны анық. Мен үшін ғылым — халыққа қызмет етудің бір жолы. Сондықтан әрбір байқағанымды мұқият жазып отырдым.

Халық тағдыры туралы ойлар

Қырғыз халқының тұрмысын көре отырып, олардың болашағы туралы ойландым. Сыртқы күштердің ықпалы, ішкі қайшылықтар халықты әлсіретпеуі тиіс. Білім мен бірлік — дамудың басты кепілі.

Бұл ойлар мені қазақ халқының тағдырына да жетеледі. Бізге де білім, ғылым, әділдік ауадай қажет. Халықтың болашағы — оның санасында.

Сапардың маңызы

Ыстықкөл сапары мен үшін үлкен мектеп болды. Бұл сапар тек жаңа деректер емес, жаңа көзқарас сыйлады. Мен халықты сырттай бақылаушы емес, оның тағдырына алаңдаушы тұлға ретінде сезіндім.

Жинаған материалдарым болашақта ғылымға, елге қызмет ететініне сенемін. Егер бір адам болса да осы еңбектерден пайда тапса, менің мақсатым орындалды деп есептеймін.

Қорытынды ой

Ыстықкөлмен қоштасу оңай болмады. Бұл өлке менің жүрегімде терең із қалдырды. Табиғаты, халқы, тарихы — бәрі де маған қымбат.

Бұл сапар мені ғалым ғана емес, ойшыл ретінде де қалыптастырды. Алда әлі талай жол, талай еңбек күтіп тұр. Бірақ Ыстықкөл сапары менің өмірімдегі ең маңызды кезеңдердің бірі болып қала бермек.